قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق «ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالار» باستى ەرەجەسى بولىپ تابىلاتىن تەحنولوگيالىق ۇدەرىستىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە اياق باسىپ كەلەدى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ەكونوميكاسى – بۇل بىلىمدەر ەكونوميكاسى, دەمەك, بۇل – وزگەرمەلى جاعدايعا يكەمدەلۋگە قابىلەتتى جوعارى ءونىمدى, كرەاتيۆتى ءجانە كاسىپقوي ادامداردىڭ ءداۋىرى.
جالپىۇلتتىق يدەيا رەتىندە ەلباسى ۇسىنعان ادام كاپيتالىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى بۇكىل قوعامنىڭ جىگەرىن قاجەت ەتەدى.
قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق «ابسوليۋتتىك يننوۆاتسيالار» باستى ەرەجەسى بولىپ تابىلاتىن تەحنولوگيالىق ۇدەرىستىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە اياق باسىپ كەلەدى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ەكونوميكاسى – بۇل بىلىمدەر ەكونوميكاسى, دەمەك, بۇل – وزگەرمەلى جاعدايعا يكەمدەلۋگە قابىلەتتى جوعارى ءونىمدى, كرەاتيۆتى ءجانە كاسىپقوي ادامداردىڭ ءداۋىرى.
جالپىۇلتتىق يدەيا رەتىندە ەلباسى ۇسىنعان ادام كاپيتالىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى بۇكىل قوعامنىڭ جىگەرىن قاجەت ەتەدى. ازاماتتاردىڭ ءوز ءبىلىمىن تۇراقتى جاڭارتىپ وتىرۋ جانە جاڭا قۇزىرەتتىلىكتەردى يگەرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنۋدى قوسا العاندا, مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋدان باستاپ, بارلىق دەڭگەيلەردە ءبىلىم بەرۋدى جاقسارتۋعا باستى نازار اۋدارىلۋى ءتيىس.
وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءار بالانىڭ الەۋەتىن اشۋعا, جالپى ادامي قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا, جاستاردىڭ بويىندا شىعارماشىلىق رۋحى مەن يننوۆاتسيالاردى تاربيەلەۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ءار وقۋشىعا تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ءبىلىم جۇيەسى عانا كۇشتى بولماق. ءاربىر پەداگوگ, ءاربىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جاستاردىڭ بارىنشا جاڭا ءبىلىم الۋىنا جانە ءوز الەۋەتىن اشۋعا مۇمكىندىك الاتىن شىعارماشىلىق ورتا قۇرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ سوڭعى دەڭگەيى بولىپ تابىلاتىن جوعارى مەكتەپ جاڭا بىلىمدەردى مەڭگەرگەن, وسى بىلىمدەردى جيناقتاۋعا, ەڭ باستىسى, ونى قولدانا بىلۋگە ۇيرەنگەن جوعارى بىلىكتى كاسىپقوي ماماندار دايىنداۋدا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىككە يە. وسىنداي جان-جاقتى ويلاي بىلەتىن ازاماتتاردى دايىنداۋ – ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەڭ باستى مىندەتى, مۇنىڭ ءوزى جوعارى وقۋ ورنى مەنەدجمەنتىنىڭ بۇكىل جۇيەسىن تۇپكىلىكتى قايتا قۇرۋدى, جۇمىستاعى فورمالدى اسپەكتىلەر مەن پراگماتيكالىق ادىستەردى ەڭسەرۋدى قاجەت ەتەدى.
قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ ءبىتىرۋشىلەرىمىز وندىرىستە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كاسىبي مىنەز-ق ۇلىق ەتيكاسىن, كوممۋنيكاتيۆتىك داعدىلار, توپتاسا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن قوسا العاندا, جەتكىلىكتى قۇزىرەتتىلىكتەرگە يە ەمەس. قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ مادەنيەتىن نىعايتۋ, سىرتقى مۇددەلى تاراپتارمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ, ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ, ەڭ باستىسى, ءبىلىم ورداسىنا ۇزدىك وقىتۋشىلاردى تارتۋ قاجەت. العاشقى كەزەكتە جوعارى وقۋ ورنىندا ءتيىمدى كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك. نەگىزىندە, جاقسى جوعارى وقۋ ورنى قاتاڭ يەرارحيادان ازات بولۋى جانە دامىعان دەموكراتيالىق ىشكى ورتاعا يە بولۋى ءتيىس. وقۋ ءدارىسحانالارىندا ءتۇرلى كوزقاراستارعا يە ءتۇرلى الەۋمەتتىك قابات وكىلدەرى تەڭ دارەجەدە ءبىلىم السا, ال پروفەسسور ءسوزسىز بەدەلدى تۇلعا ەمەس, تەڭ قۇقىلى ادامداردىڭ ىشىندەگى ءبىرىنشى ادام رەتىندە كورىنە بىلسە, نەعۇرلىم ءتيىمدى اسەرگە قول جەتكىزىلەدى. ءبىلىمدى باسقارۋ ماماندارى اتاپ وتكەندەي, مۇنداي ليبەرالدىق جاعداي ءبىلىم اينالىمىنا وزىندىك يگى ىقپال ەتەدى. ستۋدەنتتەردى ءوز پىكىرلەرىن اشىق ايتۋعا, ءوز شەشىمدەرىن ۇسىنۋعا باۋلۋ قاجەت.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاۋىمداستىعى ۋنيۆەرسيتەتتەر دەربەستىگىنىڭ كەڭەيتىلۋىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان بۇل ماسەلە جوعارى مەكتەپ مەنەدجمەنتىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قويىلىپ كەلەدى, مۇنىڭ ءوزى ادىلەتتى جانە دەر كەزىندە قويىلعان ماسەلە بولىپ وتىر. الايدا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەربەستىگىن كەڭەيتۋ ولاردىڭ ادام الەۋەتىن دامىتۋ ساپاسى ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان قاراستىرىلۋى ءتيىس. دەربەستىك عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋىنە, جەتەكشى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرلەسە جۇمىس اتقارۋعا, ينفراقۇرىلىمدى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدىڭ تارماقتالعان جۇيەسىن قارقىندى دامىتۋعا, سونداي-اق, حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعدايدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتى سىرتقى ورتاعا جانە وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنا قاتىناسى بويىنشا اقپاراتتىق اشىقتىق پەن ايقىندىلىققا يە بولۋى ءتيىس.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىرعاندا, دەربەس ۋنيۆەرسيتەتتەر كاسىپكەرلىك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسە الادى, ءتۇرلى قارجى كوزدەرىن تارتىپ, كوپارنالى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى قوعامنىڭ بارلىق مۇددەلى توپتارىنىڭ باقىلاۋ جانە قامقورلىق كەڭەستەرىندە وكىلدىك اشۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. وسى كەڭەستەرگە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇراقتى دامۋى جانە ولاردىڭ ءوز اعارتۋشىلىق مىندەتتەرىن اتقارۋى بويىنشا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ادىستەرىن ەنگىزۋ, اسىرەسە, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدا توپتاسا جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىن بەلسەندى پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا يكەمدى ءارى ۇتقىر شىعارماشىل ۇجىمدار ءداۋىرى تۋىپ كەلەدى, مۇندا ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ زياتكەرلىك قارىم-قاتىناسى ىسكە اسىرىلىپ, جاڭا يدەيالار, زەرەكتىك, وزىق عىلىمي ويلار پايدا بولادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, جالعىز-دارا زەرتتەۋشىلەر مەن ونەرتاپقىشتاردىڭ زامانى كەلمەسكە كەتتى, قازىرگى تاڭدا جاڭالىقتار ۇلكەن ۇيىمداسقان توپتار تاراپىنان اشىلىپ كەلەدى. سوندىقتان وقىتۋشىلارمەن جانە بولاشاق ارىپتەستەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءونىمدى جۇمىستار اتقارۋ قاجەت. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, بيزنەس قۇرىلىمدارىمەن جانە ەڭبەك نارىعىمەن ءتيىمدى بايلانىستى قالىپتاستىرۋعا بولادى. ءبىلىم باعدارلامالارىن ازىرلەۋدە ءبىتىرۋشىنىڭ وندىرىستە قاجەت بولاتىن داعدىلاردى يگەرۋىنە نازار اۋدارىپ, سونداي-اق, كوشباسشىلىق داعدىلارىن يگەرۋىنە دە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. وسىعان وراي ستۋدەنتتەر ورتاسىندا سالاماتتى ستۋدەنتتىك باسەكەلەستىك جاعدايىن قالىپتاستىرعان ماڭىزدى. يننوۆاتورلاردى ءداستۇرلى ءادىس جانە تەحنولوگيالارمەن تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. تالانتتى جاستار ورتاسىندا كەز كەلگەن باسەكەلەستىك ءوز جەمىسىن بەرەدى. جاستار ءبىر-بىرىمەن جارىسا وتىرىپ, بارىنشا ۇزدىك اتانۋعا تىرىسادى. سونىمەن قاتار, ستۋدەنت جاڭا ءبىلىم الۋ مەحانيزمدەرىن يگەرىپ, ءوزىن-ءوزى وقىپ-ۇيرەنۋگە جانە ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋعا دەگەن ومىرلىك قاسيەتتەرگە تاربيەلەيدى. ۇيرەنگىسى كەلمەيتىن ادام, ونىڭ ىشىندە, تالاپسىز شاكىرت نەعۇرلىم كۇردەلى ماماندىقتاردى يگەرگەن سايىن, تىعىرىققا تىرەلە باستايدى.
قازىرگى جاعدايدا جوعارى وقۋ ورىندارى گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىس عىلىمدارىنداعى ىرگەلى بىلىمدەرگە جانە كەڭ دۇنيەتانىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى ءتيىس. بۇكىل الەمدە كاسىبي ماماندانۋ باستاپقى كۋرستاردان ەمەس, ماگيستراتۋرا ساتىسىندا عانا ورنىعا باستايدى. سوندىقتان وقۋ بارىسىندا ىقىلاسى وزگەرە باستاسا, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ماماندىعىن قينالماي اۋىستىرۋىنا بولادى. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماماندانۋ باكالاۆرياتتىڭ باستاپقى كۋرستارىندا-اق ورنىعا باستايدى, مۇنىڭ ءوزى پاندەردىڭ ۇلعايۋى مەن وقىتۋشىلار جۇكتەمەسىنىڭ ارتا تۇسۋىنە اكەلەدى. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «بەت-بەينەسىن» كورسەتەتىن جانە ونىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى بەدەلىن قالىپتاستىراتىن وزىندىك جەكە ءبىلىم باعدارلامالارى قاجەت. ءبىلىم بەرۋدەگى الەمدىك ترەندتەرگە جۇيەلى تالداۋ جاساپ, باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىندا پايدا بولعان تاجىريبە مەن جاڭالىقتاردى جىلدام قابىلداپ, ولاردى ءوز ءبىلىم باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ كەرەك.
قازىرگى تاڭدا زاماناۋي جوعارى وقۋ ورنى, ەڭ الدىمەن, بەتكە تۇتار وقىتۋشىلار قۇرامىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي جوعارى وقۋ ورىندارىندا شاكىرتتەردىڭ سول وقىتۋشىلاردان عانا ءبىلىم العىسى كەلەتىن, سول وقىتۋشىلاردىڭ عانا بەرگەن ءبىلىمى شىنايى ءارى بولاشاعى زور بولىپ كورىنەتىن ادامدار ءدارىس بەرەدى. دەمەك, جاقسى مەكتەپ قالىپتاسقان. مۇندا ءبىلىم تىكەلەي ادامنان ادامعا, ۇستازدان شاكىرتكە بەرىلەدى. ەگەر پروفەسسور عىلىمعا شىن كوڭىلىمەن دەن قويماسا, ول قالاي عانا جاڭا يدەيالار مەن ادىستەردەن دەر كەزىندە حاباردار بولىپ وتىرادى؟ جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكاقى دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى پەداگوگتاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. تالانتتى عالىمداردىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىنا كەتۋى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسى ءبىر قاۋىپتى دەرتتى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتكە مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت بولىپ وتىر.
ەرتەدەن كەلە جاتقان سالت-داستۇرلەرى بار, وقىتۋشىلار قۇرامى كۇشتى, وقۋ باعدارلاماسى وزىق بولىپ كەلەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەردى الدەبىر ناقتى ماماندىققا ۇيرەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ەرەكشە ويلاۋ ءمادەنيەتىن قالىپتاستىرادى, جاڭا كاسىپتى تەز ءارى ساپالى مەڭگەرۋگە ۇيرەتەدى. ستۋدەنتتىك جىلداردا تۋىندايتىن كاسىبي بايلانىستار جاس ۇرپاقتىڭ بۇكىل كەيىنگى ومىرىنە ءوز اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. مۇندا شىنايى ماڭىزدى بايلانىستار ورناپ, ءوز قۇندىلىقتارى مەن باسىمدىقتارىنا يە بىرەگەي ورتاداعى پىكىرلەستەر شەڭبەرى قۇرىلادى.
ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنى مەن ستۋدەنت جاستارى ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ۇلان-اسىر ويلارىن ىسكە اسىرۋدا باستى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. قوعام قاجەتتىلىگىنە سايكەس بولۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنان تاۋەلسىز قازاقستان يگىلىگى ءۇشىن تۇراقتى جاقسارۋ مەن ىلگەرى دامۋدى تالاپ ەتەدى.
جامبىل ايمەنوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى
وقمۋ-ءدىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, اكادەميك.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
