سول 125 جىل ارالىعىندا ەرلەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ جالاۋى 109 رەت جەلبىرەدى. تەك ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيعان ءى جانە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ (1915-1925 جانە 1939-1945 جىلدارى ارالىعى) وتى ءورشىپ تۇرعان تۇستا عانا ايتۋلى جارىستى وتكىزۋگە ەش مۇمكىندىك بولماعانى بەلگىلى. ال 1961 جىلدىڭ 15 اقپانىندا نيۋ-يوركتەن بريۋسسەلگە باعىت العان Boeing 707 ۇشاعى بەلگيانىڭ استاناسى ماڭىندا اپاتقا ۇشىرادى. بورتتاعى 72 ادامنىڭ بارلىعى دا سول جەردە ءجانتاسىلىم ەتتى. جولاۋشىلار اراسىندا مانەرلەپ سىرعاناۋدان اقش-تىڭ 18 سپورتشىسى مەن 9 دەلەگاتسيا مۇشەسى بولعان. ولار پراگاداعى الەمدىك دوداعا اتتانىپ بارا جاتتى. سول قارالى وقيعادان كەيىن دە جارىس كەيىنگە شەگەرىلدى. سونداي-اق 2020 جىلى مونرەالداعى باسەكەنىڭ وتۋىنە جەر-جاھاندى جايلاعان كوروناۆيرۋس ىندەتى كەدەرگى بولدى.
تاريحقا زەر سالساڭىز, الەم چەمپيوناتىنىڭ جەكەلەگەن سايىسىندا ەڭ كوپ ولجاعا كەنەلگەن ۋلريح سالحوۆ ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دانيادا تۋىپ-ءوسىپ, كەيىننەن شۆەتسياعا قونىس اۋدارعان ول 1901-1911 جىلدار ارالىعىندا 10 بىردەي جارىستا تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزى دەپ تانىلدى. تەك 1906 جىلى جاراقات الۋىنا بايلانىستى ۋلريح ميۋنحەندەگى باسەكەگە قاتىسا المادى. باستى قارسىلاسىنىڭ جوقتىعىن ۇتىمدى پايدالانعان تۇڭعىش الەم چەمپيونى گەرمانيالىق گيلبەرت فۋكس ءوز جەرىندە ەكىنشى مارتە باس جۇلدەنى ولجالادى. سالحوۆتىڭ ودان بولەك, وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, الەم بىرىنشىلىگىنىڭ ءۇش دۇركىن كۇمىس جۇلدەگەرى جانە ەۋروپانىڭ توعىز دۇركىن چەمپيونى دەگەن داراداي اتاقتارى تاعى بار. 1912 جىلى ستوكگولم وليمپياداسىندا ءتورتىنشى ورىندا قالىپ قويعاننان كەيىن 42 جاستاعى ۋلريح سالحوۆ ۇلكەن سپورتتان قول ءۇزدى.
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى كارل شەفەر شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمادى. اۋستريانىڭ استاناسى – ۆەنادا دۇنيە ەسىگىن اشقان ول 1927-1929 جىلدار ارالىعىندا الەمدىك دودادا جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىنسە, ودان كەيىن قاتارىنان جەتى جارىستا الدىنا جان سالعان جوق. سەگىز رەت قارت قۇرلىقتا قارسىلاس شاق كەلتىرمەگەن شەفەر لەيك-پلەسيد پەن گارميش وليمپيادالارىندا التىن تۇعىردان قول بۇلعادى. جالپى, بۇل جىگىت «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» بولعان كورىنەدى. ولاي دەۋگە نەگىز, كارل ءتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتاردا كەرەمەت ويناعان. اسىرەسە سكريپكانى جانى سۇيەگەن. سونداي-اق براسس ادىسىمەن جۇزۋدەن اۋستريا بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, 1928 جىلى امستەردامدا الاۋى تۇتانعان جازعى وليمپيا ويىندارىنا دا ونەر كورسەتكەن.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ اقش-تىڭ نيۋ-دجەرسي شتاتىنىڭ تۋماسى ريچارد باتتوننىڭ باق جۇلدىزى جاندى. 1948-1952 جىلدار ارالىعىندا ول قاتارىنان بەس رەت الەم چەمپيونى اتاندى. ەكى بىردەي وليمپيادادا ۇزدىكتەر كوشىن باستادى. بۇل ساڭلاقتىڭ قازىرگى كەزدە نيۋ-يوركتە تۇرىپ جاتىر. ۇزاق جىلدار بويى ءتۇرلى تەلەارنالاردا كوممەنتاتور بولىپ قىزمەت ەتكەن ريچارد اقساقال عۇمىرى جەتسە, بيىل جازدا 92 جاسقا تولادى.
الەمدىك دودادا ءتورت رەتتەن توپ جارعان بەس سپورتشى بار. ولار – اۋستريالىق ۆيللي بەكل (1925-1928 جىلدارى), امەريكالىق حەيز الان دجەنكينس (1956-1959) پەن سكوت حاميلتون (1981-1984), كانادالىق كۋرت براۋنينگ (1989-1991, 1993) جانە رەسەيلىك الەكساندر ياگۋدين (1998-2000, 2002).
ءححى عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعان تۇستارداعى كورسەتكىشتەر جايىندا ايتار بولساق, بۇل رەتتە ەڭ ۇزدىك ناتيجە رەسەيلىك ەۆگەني پليۋششەنكو مەن كانادالىق پاتريك چانعا تيەسىلى. ولار ءۇش رەتتەن تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. قيىر شىعىستان شىققان قىران 2001, 2003 جانە 2004 جىلدارى دارا شىقسا, ۇيەڭكى جاپىراقتار ەلىنىڭ وكىلى 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا اتوي سالدى. ال سوڭعى التى الەم بىرىنشىلىگىندە اتاقتارى الىسقا جايىلعان ءۇش ساڭلاق الما-كەزەك التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. ولار – جاپونيالىق يۋدزۋرۋ حانيۋ (2014, 2017), حاۆەر فەرناندەس (2015, 2016) جانە امەريكالىق نەيتان چەن (2018, 2019).
مانەرلەپ سىرعاناۋدان الەم چەمپيوناتىنا ايەلدەر 1906 جىلى قوسىلدى. داۆوستاعى دودادا ۇلىبريتانيالىق مەدج سايەرس-كەيۆ التىننان القا تاقسا, اۋستريالىق دجەنني حەرتس پەن ماجارستاندىق ليلي كرونبەرگەر كۇمىس پەن قولاعا قول سوزدى. كەلەسى جىلى ۆەنادا وتكەن بىرىنشىلىكتە دە ءدال سول جاعداي اينا-قاتەسىز قايتالاندى. ناقتىلاپ ايتساق, مەدج – ءبىرىنشى, دجەنني – ەكىنشى جانە ليلي ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەندى. وسىلايشا, 25 جاستاعى سايەرس-كەيۆتىڭ ەسىمى ايەلدەر اراسىنداعى تۇڭعىش الەم چەمپيونى رەتىندە سپورتتىق شەجىرەگە تىركەلدى. سونىمەن قاتار ول – وليمپيادا چەمپيونى اتانۋ قۇرمەتىنە بولەنگەن العاشقى ارۋ. 1908 جىلى لوندونداعى وليمپيا ويىندارىندا اعىلشىن سپورتشىسى ءوزىنىڭ كۇيەۋى ەدگار سەيەرسپەن بىرگە قولا مەدالدى مويىندارىنا ءىلدى.
ايەلدەردىڭ جەكەلەگەن سايىسىندا ەڭ كەرەمەت كورسەتكىشكە سونيا حەني قول جەتكىزگەنىن ءدۇيىم جۇرت جاقسى بىلەدى. بولاشاق چەمپيون 1912 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە نورۆەگيانىڭ استاناسى – وسلودا دۇنيەگە كەلدى. ايگىلى سپورتشىنىڭ اكەسى دە مىقتى سپورتشى بولعانى جايىندا كەيىن بىلدىك. حح عاسىردىڭ اياعىندا ۆيلحەلم حەني ۆەلوسپورتتان الەم چەمپيونى اتانىپ قانا قويماي, باسقا دا ءدۇبىرلى دودالاردا دارالانعان ەكەن. ال قىزىنىڭ اڭسارى مانەرلەپ سىرعاناۋعا اۋدى. ءبۇلدىرشىنىڭ بۇل تاڭداۋىنىڭ دۇرىس بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى تولىعىمەن دالەلدەدى. 1927 جىلى وسلودا ۇيىمداستىرىلعان الەم چەمپيوناتىندا 15 جاسار سونيا التىننان القا تاقتى. سودان كەيىن قاتارىنان 10 جىل بويى جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىن ەشكىمگە بوساتقان جوق. ءۇش دۇركىن وليمپيادا جانە 10 دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن اتاقتارى تاعى بار. حەنيدىڭ وسى رەكوردتارىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشكىم جاڭارتا المادى.
1936 جىلى ەشكىمگە ەسە جىبەرمەگەن كۇيى كونكيىن شەگەگە ىلگەن 24 جاستاعى سونيا ءتۇرلى مۇزداعى شوۋلارعا قاتىسىپ, بايلىققا بەلشەسىنەن باتتى. امەريكاعا قونىس اۋدارىپ, گولليۆۋدتىڭ جۇلدىزىنا اينالدى. 15-تەن اسا فيلمدەرگە ءتۇسىپ, ءتۇرلى رولدەردى سومدادى. 1969 جىلدىڭ 12 قازانىندا پاريجدەن وسلوعا باعىت العان ۇشاق اپاتقا ۇشىراپ, بورتتاعى بارلىق ادام قازا تاپتى. كوپ كەشىكپەي «سول ۇشاقتاعى جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى – 57 جاستاعى داڭقتى سپورتشى, اتاقتى اكتريسا سونيا حەني ەدى» دەگەن جايسىز حابار جەر-جاھانعا تارادى.
اۋستريالىق حەرما سابو (1922-1926), امەريكالىق كەرول حەيسس (1956-1960) پەن ميشەل كۆان (1996, 1998, 2000-2001, 2003) الەم چەمپيونى اتاعىنا بەس رەتتەن قول سوزسا, ماجارستاندىق ليلي كرونبەرگەر (1908-1911), گەرمانيالىق كاتارينا ۆيتت (1984-1985, 1987-1988) ءتورت مارتە سونداي قۇرمەتكە بولەندى.
بەس دۇركىن الەم چەمپيونى ميشەل كۆان 2004 جىلى دورتمۋندتا قولا مەدالدى قاناعات تۇتقاننان سوڭ ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسۋدى قۇپ كوردى. سودان كەيىن مانەرلەپ سىرعاناۋدى سەرىك ەتكەن سۇلۋلاردىڭ ەشقايسىسى ءدال سول بيىكتەن كورىنە المادى. تارقاتىپ ايتساق, ءاۋ باستا جاپونداردىڭ قارقىنى كۇشتى بولدى. 2004-2014 جىلدار ارالىعىندا وتكەن جارىستاردىڭ التاۋىندا كۇنشىعىس ەلىنىڭ قىزدارى التىننان القا تاقتى. ولار – سيدزۋكا اراكاۆا (2004), ميكي اندو (2007, 2011) جانە ماو اسادا (2008, 2010-2011). ال سوڭعى بەس بايراقتى باسەكەنىڭ تورتەۋىندە رەسەي قۇراماسى مۇشەلەرى اعارىپ الدىڭعى لەكتەن كورىندى. ولار – ەليزاۆەتا تۋكتامىشەۆا (2015), ەۆگەنيا مەدۆەدەۆا (2016, 2017) جانە الينا زاگيتوۆا (2019). ال 2018 جىلى ميلاندا وتكەن جارىستا باس جۇلدەنى كانادالىق كەتلين وسموند جەڭىپ الدى.
قازاقستاننان مىقتى مانەرلەپ سىرعاناۋشىلاردىڭ شىعۋىن بىزگە ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت كۇتۋگە تۋرا كەلدى. العاشىندا دەنيس تەن جارق ەتىپ كوزگە ءتۇستى. 2013 جىلى كانادادانىڭ لوندون قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان الەمدىك دودادا الماتىنىڭ تۋماسى 266,48 ۇپاي جيىپ, كۇمىس مەدالدى يەلەندى. بۇل قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى سپورتتىڭ وسى ءتۇرى بويىنشا تۇڭعىش مەدال ەدى.
الەم چەمپيوناتىندا جەڭىپ العان قوس جۇلەدەن بولەك, دەنيس تەننىڭ باسقا دا تولاعاي تابىستارى از ەمەس. 2014 جىلى سوچيدە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا ول قولا مەدالدى ولجالادى. 2011 جىلى ازيا ويىندارى مەن 2017 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادادا الدىنا جان سالمادى. وكىنىشكە قاراي, ايگىلى سپورتشىمىز ناعىز جالىنداپ تۇرعان 25 جاسىندا الماتى قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا قاندىقول قاراقشىلاردىڭ قولىنان قازا تاپتى. ايتپەگەندە دەنيستىڭ الار اسۋلارى ءالى الدا ەدى.
2019 جىلى جاپونيانىڭ سايتاما قالاسىندا جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا 19 جاسار ەليزابەت تۇرسىنباەۆا جاسىنداي جارقىلدادى. كۇنشىعىس ەلىندە وتكەن سول جارىستا ونەر كورسەتكەن 40 سپورتشىنىڭ بارلىعىنىڭ دا ەسىمى جانكۇيەرلەرگە ەتەنە تانىس ەدى. ولاردىڭ الدى وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا تەڭدەسسىز ونەرلەرىمەن تانىلىپ, جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن شوق جۇلدىزدار. ءبىرازى قۇرلىقتىق جارىستاردا جاسىنداي جارقىراپ, اسا ءىرى حالىقارالىق دودالاردا دارالانعان مىقتىلار.
قىسقا باعدارلامادا قازاق قىزى ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەننىڭ «اي سوناتاسىن» تاڭدادى. راسىندا دا ونەرى ءمىنسىز بولدى. ەڭ كۇردەلى دەگەن ەلەمەنتتەردىڭ وزدەرىن جىلدامدىعىن ەش باسەڭدەتپەگەن كۇيدە شەبەر ورىنداعان ەليزابەت «سايتاما سۋپەر ارەناعا» جينالعان سان مىڭ جانكۇيەر مەن تەلەديدارعا ۇڭىلگەن ميلليونداعان كورەرمەننىڭ زور قوشەمەتىنە بولەندى. تورەشىلەر دە تۇرسىنباەۆانىڭ ونەرىن لايىقتى باعالاپ, ونىڭ ەنشىسىنە 75,96 ۇپاي جازدى. ەليزابەت تەك رەسەيلىك الينا زاگيتوۆا (82,08 ۇپاي) مەن جاپونيالىق كاوري ساكاموتونى (76,86 ۇپاي) العا جىبەرىپ, ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى.
ەركىن باعدارلامادا دا ەليزابەت تۇرسىنباەۆا ايشىقتى ونەر كورسەتتى. ارگەنتينالىق استور پياتسوللانىڭ «بۋەنوس-ايرەستەگى جىل مەزگىلدەرىن» اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداعان قانداسىمىز الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتاندى. قازاقستاندىق سپورتشىنىڭ ەكى باعدارلاما بويىنشا جيعان ۇپايى – 224,76. تاعى ءبىر ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇراتىن جايت, تۇرسىنباەۆانىڭ ەسىمى ايتۋلى جارىستىڭ ەركىن باعدارلاماسىندا «سالحوۆ تورتتىگىن» العاشقى بولىپ ورىنداعان مانەرلەپ سىرعاناۋشى رەتىندە سپورتتىق شەجىرەگە التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
كۇنشىعىس ەلىندەگى جارىستا ەليزابەت رەسەيدىڭ ايگىلى مانەرلەپ سىرعاناۋشىسى, وليمپيادا جانە ەۋروپا چەمپيونى, تاتار قىزى الينا زاگيتوۆادان (234,50 ۇپاي) عانا قالىپ قويدى. ەكى دۇركىن الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, وليمپيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى ەۆگەنيا مەدۆەدەۆانىڭ ءوزى (223, 80 ۇپاي) تۇرسىنباەۆانىڭ مىقتىلىعىن مويىنداپ, قولا مەدالدى قاناعات تۇتتى. ال وزگە مىقتىلار قازاق قىزىنا ىلەسە المادى.
قازىرگى كەزدە دە ەليزابەت تۇرسىنباەۆا تاماشا ونەر كورسەتىپ ءجۇر. تەك پاندەميانىڭ سالدارىنان جارىستاردىڭ كوبى كەيىنگى شەگەرىلىپ, سپورتشىلاردىڭ دەنى ءوز ونەرلەرىن ورتاعا سالۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. ايتپەگەندە وسى ءبىر جىل ارالىعىندا تالاي جەرلەسىمىز جەڭىس تۇعىرىنىڭ بيىگىنەن كورىنەرى ءسوزسىز ەدى. كۇللى قازاق ەلى سەنىم ارتىپ وتىرعان سونداي جارقىن جۇلدىزدارىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ەليزابەت قىزىمىز.
