كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«تەز ءارى ىڭعايلى!». كەز كەلگەن ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ باستى ۇرانى وسىنداي. اقشادان تارىققان ادام بار-جوعى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ارتىق قۇجاتسىز, ۇيدەن شىقپاي-اق قالتاسىن قالىڭداتا الادى. الايدا, «قارىزدىڭ ك ۇلىپ كەلىپ, جىلاپ قايتاتىنىن» ەستەن شىعارماعان ءجون. سەبەبى, ءاربىر «تەز بەن وڭايدىڭ» ارتىندا ۇزاق ءارى قيىن ءىس تۇرۋى مۇمكىن.
ونلاين زايمنىڭ بانكتەن الاتىن نەسيەدەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ قاراپايىم جۇرت قارىز الۋدىڭ وسى ءتاسىلىن نەلىكتەن كوپ تاڭدايدى؟ ونلاين نەسيە الۋدىڭ ارتىندا قانداي قيتۇرقىلىق تۇر؟ اقشادان قىسىلىپ, قارجىدان قينالعان جۇرت استارىنا ۇڭىلە بەرمەيتىن وسى سۇراقتارعا مامانداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنىپ جاۋاپ بەرىپ كورەيىك.
بىرىنشىدەن, ونلاين نەسيە الۋ – اتى دارداي بانكتەن وفلاين اقشا الۋمەن بىردەي. تەك بانك قاجەتتى قۇجاتتاردى, كەپىلگە كەمىندە ءبىر تانىسىڭىزدى بەلگىلەۋدى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, ايلىق تابىسىڭىزدى راستاۋىڭىز قاجەت. ال ونلاين زايم بەرۋشىلەر ەشقانداي كەپىلسىز, ءبىر عانا قۇجات – جەكە كۋالىكپەن-اق اپتانىڭ كەز كەلگەن كۇنى, تاۋلىك بويى شارت جاساسا بەرەدى. بۇل – نەسيە الۋشى ءۇشىن وتە ىڭعايلى.
ەكىنشىدەن, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ زايمى 100 مىڭنان باستالىپ, ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلەدى. ءتىپتى 140 مىڭعا دەيىنگى قارىزدى ءبىر ايعا دا بەرەتىندەر بار. «ميلليونعا قارىزعا كىرىپ جاتقان جوقپىن عوي», دەپ الاڭسىز اقشا الاتىندار ءدال وسى تۇستا وڭباي قاتەلەسەدى. سەبەبى, ونلاين زايمنىڭ مەرزىمى قىسقا بولعان سايىن, ۇستەماقىسى كوپ بولادى. ياعني ءسىز 200 مىڭ تەڭگە قارىز الىپ, ونى شارتتا كورسەتىلگەن 2 جىلدىڭ ىشىندە ۋاقتىلى ءارى تولىق قايتارماساڭىز, باستاپقىدا العان اقشاڭىزدى بىرنەشە ەسەلەپ تولەۋگە ءماجبۇر بولاسىز.
ونلاين نەسيە الۋ كەزىندە ەسكەرەتىن تاعى ءبىر جايت – جەكەلەگەن قارجى ۇيىمدارى ءسىزدىڭ جەكە مالىمەتتەرىڭىزدىڭ قۇپيا ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرمەيدى. مۇنداي شاعىن ۇيىمدار حاكەرلىك شابۋىلدان تولىق قورعالماعاندىقتان, قارىز الۋشىنىڭ جەكە مالىمەتتەرى (جەكە كۋالىگىنىڭ ءنومىرى, جسن, بانك كارتوچكاسى تۋرالى اقپاراتتار, ت.س.س) الاياقتاردىڭ قولىنا ىلىگۋى ابدەن مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قارىز الۋشىعا قوياتىن تالابى وتە جەڭىل. ول – قازاقستاننىڭ 18 جاستان 75 جاسقا دەيىنگى تۇرعىنى, كەز كەلگەن بانكتە شوتى مەن بايلانىستاعى تەلەفون ءنومىرىنىڭ بولۋى. ال قارىز الۋشىنىڭ نەسيە تاريحى ولاردى قىزىقتىرمايدى. سوندىقتان دا باسقا بانكتە نەسيەسىن جابا الماي جۇرگەندەر قارىزىنىڭ ۇستىنە قارىز جاماي بەرۋى ابدەن مۇمكىن. نەسيە الۋ شارتتارىندا كوزدەن تاسالاۋ جەردە شاعىن شريفپەن جازىلاتىن اقپارات بار. ول – «جىلدام نەسيەلەر ءۇشىن جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمە 0,03%-دان 730%-عا دەيىن بولۋى مۇمكىن» دەگەن سويلەم. ونىڭ ۇستىنە نەسيە سوماسى كورسەتىلگەن مەرزىمدە تولەنبەسە, كرەديتور مەرزىمى وتكەن ءاربىر كۇن ءۇشىن ايىپپۇل تولەمىن تالاپ ەتە الادى. وسى اقپاراتتاردى سالماقتاپ كورگەننەن كەيىن العان 100 مىڭ قارىزىڭىزدى قاراپايىم كوبەيتۋ فورمۋلاسىمەن ەسەپتەي بەرىڭىز...
جاقىندا سەناتور اندرەي لۋكين ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كەمشىلىكتەردى ءتىزىپ شىعىپ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. قارجىلىق ساۋاتى تومەن قاراپايىم حالىقتى وپ-وڭاي قۇرىعىنا ءتۇسىرىپ, قان قاقساتىپ جۇرگەن مۇنداي ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاداعالاۋدىڭ جوقتىعىن اشىق جەتكىزگەن دەپۋتات: «جەكەلەگەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ سالدارىنان 17 مىڭداي ازامات زارداپ شەگىپ, كەلتىرگەن شىعىن كولەمى 21 ملرد تەڭگەدەن اسقان», دەپ مالىمدەدى.
راس, ەلىمىزدە ونلاين زايم بەرۋشىلەر تۋرالى ناقتى مالىمەت, بىرىڭعاي اقپاراتتىق بازا جوق. اسىرەسە ينتەرنەتتە قاپتاپ جۇرگەن مۇنداي ۇيىمدار ءوز جۇمىستارى تۋرالى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەسەپ بەرمەيدى. زايم بەرۋشىلەر كوميسسيا كولەمىن دە ءوز قالاۋىنشا قۇبىلتا بەرەدى. ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن ەشبىر قۇزىرلى ورگان باقىلاپ, تەكسەرمەيتىندىكتەن, ولارعا قاتىستى قانداي دا ءبىر شارا قولدانا المايدى. باقىلاۋسىز, بەت-بەتىمەن كەتكەن «قارجى قاقپانىنان» اۋزى كۇيگەندەر امالسىزدان «قارىزىمدى كەشىرسە» دەپ سوتقا جۇگىنەدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە رەسمي تىركەلىپ, زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتقان بار-جوعى ونشاقتى عانا ميكروقارجى ۇيىمى بار ەكەن. «ال قازىر كوشەنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشى مەن ينتەرنەتتىڭ بەتىن جاۋلاپ العان ونلاين زايمداردىڭ بارلىعىن ەسەپكە الۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ءىىم كيبەر قىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم دۇيسەتاەۆ.
قۇقىق قورعاۋشى اينۇر ماحمەتوۆا «ونلاين زايم راسىمدەگەندە نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراعىمىزعا: «ەڭ ءبىرىنشى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرعان ءجون», دەدى. «سەبەبى, قاراپايىم ادامدار نەسيە الۋ مادەنيەتىن بىلمەيدى. تەگىن جاتقان دۇنيەدەي جەڭىل قارايدى. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدە زايمنىڭ ءوسىمپ ۇلىن الىپ تاستاپ, نەگىزگى سومانى وندىرۋگە قاتىستى سوت ىستەرى وتە كوپ», دەيدى زاڭگەر. «ونلاين نەسيە الۋدىڭ جولى تەز ءارى ىڭعايلى بولعانىمەن, ولاردىڭ جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى وتە جوعارى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, 25 مىڭ تەڭگە السا, بۇل سوما جىلدىڭ سوڭىندا 700-800 مىڭعا دەيىن وسەدى. ەگەر قارىزىن ۋاقتىلى تولەمەسە, ونىڭ ۇستىنەن قوسىلاتىن ۇستەمە اقىسى تاعى بار. مۇنداي ۇيىمدار زايم الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتتەرىن تەكسەرمەيدى. سوسىن قارىز ۋاقتىلى تولەنبەسە, ولاردى نە كۇتىپ تۇرعانىن جەتە ءتۇسىندىرىپ تە جاتپايدى. سوڭعى مالىمەتتەرگە سەنسەك, سوڭعى 1-2 جىلدا ەلىمىزدە 7,5 ملن ونلاين زايم جاسالعان», دەگەن قۇقىق قورعاۋشى قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق بانككە, قارجى نارىعىن رەتتەيتىن قۇزىرلى ورگاندارعا باعىنبايتىن ونلاين زايم بەرەتىن ۇيىمداردان اۋزى كۇيگەندەردىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
ال كيبەر قىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 14 مىڭنان استام ينتەرنەت الاياقتىق تىركەلگەن بولسا, ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى زاڭسىز ونلاين زايم راسىمدەۋگە قاتىستى ەكەن. ياعني سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە بوتەن ادامنىڭ اتىنان نەسيە راسىمدەۋ كوبەيگەن. ماسەلەن, وتكەن 2020 جىلى 3 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ اتىنان زاڭسىز نەسيە راسىمدەلسە, بيىلعى ءبىر ايدا عانا وسىعان ۇقساس 146 ءىس تىركەلگەن. «ينتەرنەت الاياقتار ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ سايتتارى ارقىلى وزگە ادامعا ونلاين زايم الۋدىڭ قىر-سىرىن جاقسى مەڭگەرىپ العان. ال ءوز اتىنا نەسيە راسىمدەلگەنىن جابىرلەنۋشىلەر 2-3 اي وتكەن سوڭ بانكتەن, جەكە قارجى ۇيىمىنان نەمەسە كوللەكتورلار حابارلاسقاندا ءبىر-اق ءبىلىپ جاتادى. بۇعان ەڭ بىرىنشىدەن ادامداردىڭ وزدەرى كىنالى, – دەيدى ورتالىق قىزمەتكەرى رۇستەم سماعانبەت ۇلى, – كوپشىلىك جەكە قۇجاتتارىنا سالعىرت قارايدى, كەز كەلگەن ينتەرنەت دۇكەن ارقىلى ساۋدا جاساسا, دەربەس دەرەكتەرىن ويلانباستان جاريالاي بەرەدى. كىم كورىنگەنگە مالىمەتتەرىن ۇستاتا سالادى. وسىنداي قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاماۋدىڭ سوڭى سان سوقتىرىپ جاتادى. سول سەبەپتى جەكە مالىمەتتەرىڭىزگە مۇقيات بولىڭىز!».
ءيا, ونلاين نەسيە الۋىڭىز وڭاي بولعانىمەن, ودان وپىق جەپ قالۋىڭىز قيىن ەمەس.
