وزگە تىلدە وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى...
قوستاناي قالاسىنداعى «اەروپورت» جانە «يۋبيلەينىي» دەپ اتالاتىن ەكى شاعىن اۋداندا ەكى بىردەي جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. ەكەۋى دە ارالاس مەكتەپ. شاعىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 80-90 پايىزى – قازاقتار. بىراق جاڭاعى ەكى مەكتەپتە دە قازاق سىنىبى از, ورىس سىنىبى الدەقايدا كوپ. ءتىل جاناشىرلارى «وسى ەكى ءبىلىم مەكەمەسىن ءاۋ باستا-اق قازاق مەكتەبى ەتىپ اشۋ كەرەك ەدى. بۇل اتا-انانىڭ ءوز بالاسىن امالسىز انا تىلىندە وقىتۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. جاڭا شاعىن اۋدانداردا قازاق سانى باسىم بولعاندىقتان, ورىس مەكتەبىنىڭ قاجەتى شامالى» دەگەن پىكىر ايتادى.
«يۋبيلەينىيداعى» №27 ارالاس مەكتەپتىڭ 1-سىنىبىندا 2 قازاق, 4 ورىس سىنىبى; 2-سىنىبىندا 2 قازاق, 5 ورىس سىنىبى بار.
ورىس سىنىپتارىندا وتىرعان وقۋشىلاردىڭ 20-سى – قازاق, ءبىر-ەكەۋى عانا – ورىس بالاسى. مەكتەپ ديرەكتورىنا كىرىپ, جاعداي سۇراپ كورىپ ەدىك, ول كىسى قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ رۇقساتىنسىز سويلەمەيدى ەكەن, بىزگە جاق اشپادى. الايدا كەلەسى كۇنى باسقا وقۋ ورىندارىن ارالاپ, بىرنەشە مەكتەپتىڭ باسشىلارىمەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قالا ورتالىعىنداعى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن №2 مەكتەپ-ليتسەيىنە باس سۇعىپ ەدىك, مۇندا وقىپ جاتقان بالالاردىڭ جارتىسىنان كوبى قازاقتار ەكەن. ء«بىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ 60 پايىزدان استامى – قازاق بالالارى. بىرىنشىدەن, اتا-انالار ءتىل بىلمەيدى, بالالارىنا كومەكتەسە المايدى. سوندىقتان بالاسىن بىزگە بەرەدى. ەكىنشىدەن, قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋ باعدارلاماسىن مەڭگەرۋ قيىن. ويتكەنى بالالاردىڭ كوبى ورىسشا ويلايدى. سول سەبەپتى ولارعا ورىس تىلىندە وقىعان وڭايىراق. بالالارىن ءبىرىنشى قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, 2-4 سىنىپتاردا ورىس سىنىبىنا اكەلەتىن اتا-انالار ءجيى كەزدەسەدى.
ويتكەنى ولار بالاسىنىڭ ساباعىنا ارالاسقىسى كەلمەيدى. مۇنداي اتا-انالارعا: «بالا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن, ءتۇپ-تامىرىن ءبىلىپ, ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ ەسەيۋى كەرەك», دەيمىن. بىراق ولار بۇل ماسەلەگە باس قاتىرىپ جاتپايدى. ءوزىم ورىس مەكتەبىن باسقارىپ وتىرسام دا, بالالارىم قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الدى. بۇل – ءار اتا-انانىڭ پايىم-تۇسىنىگىنە بايلانىستى وتە كۇردەلى ماسەلە», دەدى مەكتەپ ديرەكتورى گۇلفيا داندىباەۆا.
ودان سالىپ ۇرىپ ءماريام حاكىمجانوۆا اتىنداعى №20 قازاق مەكتەبىنە باردىق. بالالار قاشىقتان وقىپ جاتقانىمەن ديرەكتور كابينەتىندە ەكەن, ول كىسى دە كوكەيىندە قوردالانىپ قالعان ءبىراز ماسەلەنى قوزعادى.
– بالانىڭ ءتىلى جەتىلىپ, ايتقاندى ءتۇسىنىپ, ويىن ايقىن جەتكىزىپ كەلە جاتقاندا ورىس مەكتەبىنە كەتىپ قالىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. ال اتا-انا بالام تەك جاقسى باعا السا دەيدى. قازاق مەكتەبىندە 3-كە وقىپ جۇرگەن بالا ورىس مەكتەبىندە 4 پەن 5-كە وقيدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. بالالاردى قازاق مەكتەپتەرىنە تارتۋ ماقساتىندا جىلدا بالاباقشالاردى ارالاپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. بىراق اتا-انانىڭ كوبى جەكە قۇقىعىن بۇلداپ, «بالا وزىمدىكىگە» سالادى. ارينە, كوزىن اشقاننان باستاپ 6 جاسقا دەيىن ورىسشا سويلەپ, ودان كەيىن قازاق مەكتەبىنە كەلگەن بالاعا وقۋ باستاپقىدا اۋىر بولادى. بالا قينالادى. ال اتا-انا بالانىڭ بىردەن قازاقشا سويلەپ كەتكەنىن قالايدى, مۇعالىمدەردەن دە سونى تالاپ ەتەدى. بالانى قازاق مەكتەبىنە بەرۋ ءۇشىن ەرتەرەك دايىندالۋ كەرەك قوي. وعان قۇلاق اسىپ جاتقاندار از. قازىر قازاق مەكتەبىندە ساپالى ءبىلىم الۋعا بارلىق جاعداي بار. بىلىكتى مۇعالىمدەر, ساپالى وقۋلىقتار, ينتەرنەت رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. بىراق ءوزىمىزدىڭ قارا كوز بالعىندارىمىز ورىس مەكتەپتەرىنە كەتىپ جاتىر. الىسقا بارماي-اق قويايىق, وسى ماڭايداعى ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ 70-80 پايىزى قازاق بالالارى, دەدى مەكتەپ باسشىسى حانزادا شىنبولاتوۆا.
دەگەنمەن بۇل مەكتەپتە ۇلتى باسقا 7-8 بالا بار ەكەن. ديرەكتوردىڭ سوزىنشە, وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارى بالالارىن «مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ شىقسىن» دەگەن نيەتپەن قازاق مەكتەبىنە بەرگەن.
سەبەپ پە, سىلتاۋ ما؟
قالانى ارالاپ, ودان قالدى تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بالاسى ورىس مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن تۇرعىنداردان «بالاڭىزدى نەگە قازاق مەكتەبىنە بەرمەدىڭىز؟» – دەپ سۇراپ كورىپ ەدىك, بىرىنشىدەن, كوپشىلىك اتا-انا قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم ساپاسى تومەن دەگەندى جەلەۋ ەتەتىنىن بايقادىق. مۇنداي تاپتاۋرىن تۇسىنىكتى جوققا شىعارۋشىلار بالانىڭ ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الماۋىنا مەكتەپ ەمەس, اتا-انانىڭ ءوزى كىنالى, قازىر قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالانىڭ كوبى بىرنەشە تىلدە جەتىك سويلەيدى, قاتارىنان وزىق تۇر دەيدى. بۇعان دالەل رەتىندە رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىندا تۋىپ-وسكەن الىبەك بايمۇرزين ەسىمدى ازاماتتىڭ اڭگىمەسىن كەلتىرەيىك.
«بۇرىن جۇرتتىڭ ءبارى مەنى الەشا دەپ اتايتىن. توقسانىنشى جىلدارى قوستانايعا كوشىپ كەلدىك. ءتۇرىمىز – قازاق, ءتىلىمىز – ورىسشا. ارعى اتالارىم قاراسۋدى مەكەن ەتكەن. جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندە تۇمەن اسىپ كەتىپتى. بالا كەزىمدە ءوز اتام اكەلەرى كورگەن قيىندىقتى جىر قىلىپ ايتىپ وتىراتىن. سول اڭگىمەلەرى ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالدى. ەسەيە كەلە اتامنىڭ اڭگىمەسىن دە, اتام سويلەگەن ءتىلدى دە ۇمىتتىق, ويتكەنى ورتا سونداي بولدى. بىراق قوستانايعا كەلە سالىسىمەن, كەۋدەمدەگى اتا-بابا رۋحى قايتا ويانا باستادى. ول كەزدە جۇك كولىگىن جۇرگىزەمىن. تالاي جەردى شارلادىم. ەل كورىپ, جەر تانىپ, سول ارقىلى ءوزىمدى ءوزىم تانىپ, بىرتە-بىرتە ءتىل ۇيرەنە باستادىم. كەيىن بالالارىمدى دا ويلانباستان قازاق مەكتەبىنە بەردىم. ودان ۇتىلعان جوقپىن. قازىر ۇلكەن ۇلىمنىڭ جەكە كاسىبى بار. ورىس مەكتەبىن بىتىرگەندەرگە جۇمىس بەرىپ وتىر. ورتانشى ۇلىم نۇر-سۇلتاندا تۇرادى, ءۇيى-كۇيى, جەكەمەنشىك كلينيكاسى بار. ول دا ورىس مەكتەبىن بىتىرگەندەرگە ايلىق تولەپ وتىر. ۇلدارىمدى قازاقشا وقىتپاسام, تۋعان تىلىنەن, ۇلتتىق بولمىسىنان ايىرىلار ەدى. بىراق جاستىڭ اتى جاس قوي, قازىر بيزنەس پەن رەسمي ورىنداردىڭ ءتىلى ورىسشا بولعان سوڭ با, بالالارىم كەيدە ورىسشا سويلەۋگە بەيىم تۇرادى. وندايدا تىيىپ تاستاپ, جەتى تىلگە جەتىك بولساڭ دا, ءوز ءتىلىڭدى توبەڭە كوتەرىپ ءجۇر دەپ قايتا-قايتا ايتىپ وتىرامىن. ءبىر انىعى, ۇلدارىم اكەلەرىنىڭ جۇرەگى توقتاپ قالعانشا قازاقشا سويلەيتىن بولادى. تىزگىندى جىبەرمەيمىن. ويتپەسەك ەل بولۋدان قالامىز», دەدى ءا.بايمۇرزين.
ەكىنشىدەن, ءبىراز اتا-انالاردىڭ وزدەرى ءتىلدى جەتىك بىلمەيدى. وتباسىندا ورىسشا سويلەيدى. قازاق مەكتەبىندەگى وقۋلىق ءتىلىن تۇسىنبەيدى. ياعني ۇيدە بالاسىنا كومەكتەسىپ, ساباق ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن شاماسى جوق. سوندىقتان بالاسىن امالسىز ورىس مەكتەبىنە بەرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.
– قىزىم قازاق مەكتەبىندە وقىدى. تاريح, گەوگرافيا پاندەرىن تۇسىنبەي كەتتى. كومەكتەسەيىن دەپ ەدىم, ءوزىم دە تۇسىنە المادىم, وقۋلىق ءتىلى وتە اۋىر. سودان كەيىن ۇلىمدى سورلاتپايىن دەپ م.گوركي اتىنداعى ورىس گيمنازياسىنا بەردىم. مەن سياقتى اتا-انالار كوپ. مىسالى, بالامنىڭ سىنىبىندا 29 وقۋشىنىڭ 20-سى قازاق بالالارى, دەدى ماۋلەن ەسىمدى 4-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ اناسى.
اتالمىش گيمنازيادا دميتري گەراششەنكو دەگەن مۇعالىم بار. ۋكراين وتباسىندا, وزگە ءتىلدى ورتادا وسكەن دميتري ورتا مەكتەپتى ورىس تىلىندە ءتامامداپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الىپ شىقتى. قازىر ورىس مەكتەبىندەگى قازاق بالالارىنا قازاق ءتىلىن وقىتىپ ءجۇر. بولماشى دۇنيەنى سىلتاۋ ەتىپ, بالاسىن ورىس مەكتەپتەرىنە وتىرعىزعان اتا-انالار قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋدى وسى دميتريدەن ۇيرەنسە يگى.
ۇشىنشىدەن, اتا-انالاردىڭ ءبىرازى «بالام قازاق مەكتەبىنە بارسا, جاسىق, جاسقانشاق بولىپ قالادى» دەپ ويلايدى ەكەن. ادەتتە قازاق مەكتەبىنە كىرسەڭ, وقۋشىلار باس ءيىپ سالەمدەسىپ, ىسىرىلىپ جول بەرىپ, ىزەت تانىتىپ تۇرادى. ورىس مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى, كەرىسىنشە, الدىمدا كىسى كەلە جاتىر ەكەن-اۋ دەپ ەلەمەيدى. قاعىپ-سوعىپ وتە شىعادى. سول سەبەپتى بالانىڭ بويىنا قازاق مەكتەبى ارقىلى داريتىن ىزەتتى جاسىقتىقپەن شاتاستىرماۋ كەرەك.
ءبىراز تۇرعىندارمەن سويلەسكەننەن كەيىن بالانى قازاق مەكتەبىندەگى پارتاعا وتىرعىزۋ ءۇشىن جالاڭ ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ازدىق ەتەتىنىن اڭعاردىق. ەتنوستىق قۇرامى ءار الۋان وڭىردە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن ءتيىستى رەسمي ورىندار دا باتىل قادامعا بارۋى كەرەك.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بيىل قازاق مەكتەپتەرى از اۋدانداردا قازاق بالالارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ جونىندەگى جول كارتاسى ازىرلەنەتىنىن حابارلادى. مۇنىڭ سىرتىندا, اتا-انالارعا ءۇي تاپسىرماسىن دايىنداۋعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن سىنىپتاردا ۇزارتىلعان كۇن توپتارى اشىلماق. باسقارما مالىمەتىنشە, ايماقتا سوڭعى ەكى جىل ىشىندە 2 بىردەي قازاق مەكتەبى, 2 ارالاس مەكتەپ اشىلعان. ناتيجەسىندە, قازاق مەكتەبىنە ءبىر جىل ىشىندە 1847 بالا قوسىلىپ, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلاردىڭ جالپى سانى 32 784-كە جەتكەن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى وڭىردەگى ءتىل جاناشىرلارى تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن مىناداي ۇسىنىس-تىلەككە كەلىپ تىرەلەدى:
بىرىنشىدەن, ايماقتا 489 ورىس مەكتەبى, 118 قازاق مەكتەبى بار. ياعني ورىس مەكتەپتەرى جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان بۇدان بىلاي قالا, اۋدان سياقتى ءىرى ەلدى مەكەندەردە تەك قازاق مەكتەپتەرى عانا سالىنۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرەتىن بالاباقشالاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىنىڭ نەگە مەكتەپ وقۋشىلارىندا شارۋاسى جوق؟ ولار بۇگىندە تەك مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ەرەسەك ماماندارمەن عانا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. وسى ورايدا, تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى بالا سانىن ارتتىرۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ, وسى ماقساتتاعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جانداندىرۋى ءتيىس.
قوستاناي وبلىسى
