ونى تىڭايتۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى بار
«جەر سەمىز بولسا – ءدان ەگىز, مال سەمىز بولسا – ءتول ەگىز» نەمەسە «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەيدى ەمەس پە. بۇگىندە بۇل قاعيدا ازداپ تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, ەككەن ەگىنىڭ, توككەن تەرىڭ تولەۋسىز بولىپ قالاتىن جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. بۇل جەردىڭ قۇنارىن ساقتاي الماۋ ق ۇلىقسىزدىعىنان تۋىندايتىن كەلەڭسىز قۇبىلىس. ءوندىرىس دامىعان عاسىردا تابانىمىز باسىپ, تىرشىلىگىمىزگە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىپ وتىرعان توپىراقتىڭ تازا ءارى قۇنارلى بولۋىنا
ونى تىڭايتۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى بار
«جەر سەمىز بولسا – ءدان ەگىز, مال سەمىز بولسا – ءتول ەگىز» نەمەسە «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەيدى ەمەس پە. بۇگىندە بۇل قاعيدا ازداپ تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, ەككەن ەگىنىڭ, توككەن تەرىڭ تولەۋسىز بولىپ قالاتىن جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. بۇل جەردىڭ قۇنارىن ساقتاي الماۋ ق ۇلىقسىزدىعىنان تۋىندايتىن كەلەڭسىز قۇبىلىس. ءوندىرىس دامىعان عاسىردا تابانىمىز باسىپ, تىرشىلىگىمىزگە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىپ وتىرعان توپىراقتىڭ تازا ءارى قۇنارلى بولۋىنا
بىزدە ءاردايىم جاعداي جاسالا بەرمەيدى. ارينە, وتكەن كەزەڭدەرگە تاس لاقتىرۋدان اۋلاقپىز. دەي تۇرعانمەن, مول تابيعي بايلىقتارىمىزدىڭ قاجەتتىسىن عانا ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ, قالعان بولىگىن كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ ۇلەسىنە قالدىرۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ ەسەپتەيمىز.
قازىرگى تاڭدا شەشىمىن تاپپاعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سۋارمالى جەرلەردىڭ سورتاڭدانۋى مەن قاراشىرىك مولشەرىنىڭ تومەندەۋى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىلشارۋاشىلىق ەكپە داقىلدارىنىڭ ونىمدەرى كۇرت تومەندەۋدە. مۇنداي جەرلەرگە قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جانە الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش وڭىرىندەگى كۇرىش وسىرەتىن اۋىسپالى ەگىستىكتەردى جاتقىزۋعا بولادى. كەيىنگى جىلدارى توپىراققا تىڭايتقىش بەرۋ, درەناج جۇيەسىنىڭ ءوز دارەجەسىندە پايدالانباۋى اتالعان اۋماقتاردا توپىراقتىڭ قۇنارىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ناتيجەسىندە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ اينالىمىنداعى ەگىستىك جەرلەردىڭ كوپشىلىگى ەكىنشى رەت تۇزدانىپ, پايدالانۋعا جارامسىز بولىپ قالدى.
اسىرەسە, تۇزدانعان توپىراقتاردى تازالاۋدىڭ بارشاعا بەلگىلى ءداستۇرلى ادىستەرىنە جاتاتىن شايۋ, گيپستەۋ, حيميالىق مەليورانتتارمەن وڭدەۋ بۇگىنگى تاڭدا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قولدانىلماي وتىر.
ەگىنشىلىك سالاسىندا حيميالىق تىڭايتقىشتاردى ءۇزىلىسسىز, شامادان تىس قولدانۋدىڭ پايداسىمەن قاتار زيانى بولاتىنى دا بەلگىلى. بۇل باسىندا تابىس بەرگەنىمەن, قاراشىرىكتىڭ تەز ىدىراۋىنا, ناتيجەسىندە توپىراق قۇنارىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. توپىراقتىڭ ءتىرى اعزا ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, ونىڭ بويىندا تىرشىلىك ەتەتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قالىپتى جاعداي جاساعان كەزدە عانا توپىراق قۇنارىن ساقتاپ, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان مەجەلى ءونىم الۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋادى.
ەگەر دە, توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتىنىڭ, ياعني, قاراشىرىكتىڭ تۇزىلۋىنە بىرنەشە مىڭداعان جىلدار قاجەت بولسا, ونىڭ مولشەرىن تومەندەتىپ, جوعالتىپ الۋعا بىرنەشە جىلدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.
وسىعان وراي, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە حيميالىق قوسپالاردى قولدانۋدان ارىلىپ, تابيعي بيولوگيالىق تازا ادىستەردى تولىق پايدالانۋعا كوشكەن. ياعني, وسىمدىك قالدىقتارى ارقىلى توپىراق بويىنا تابيعي ورگانيكالىق زاتتاردى جيناقتاۋ, سونداي-اق, تىڭايتاتىن وسىمدىكتەردى ەگۋ ارقىلى توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ سەكىلدى ءادىس-تاسىلدەرگە كوشكەن.
نەگىزىنەن كۇرىش وسىرەتىن سۋارمالى ايماقتاردا توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىرۋدا ۇسىنىلىپ وتىرعان بيولوگيالىق ءادىستىڭ ءبىرى – تۇزعا شىدامدى بۇرشاق تۇقىمداس مال ازىقتىق وسىمدىك بولىپ تابىلاتىن تۇيەجوڭىشقا ەگۋ. بۇل وسىمدىك توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى تۇزداردى تامىرلارى ارقىلى ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ, توپىراقتا تۇزدىڭ مولشەرىن ەداۋىر ازايتادى, ناتيجەسىندە توپىراقتا تىرشىلىك ەتەتىن پايدالى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوبەيۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. ەگەر دە تۇيەجوڭىشقا تۇقىمىن سەبەر الدىندا «ريزوۆيت-اكس» پرەپاراتىمەن وڭدەپ بارىپ ەگەتىن بولساق, اتالعان وسىمدىكتىڭ ءونىپ-ءوسۋى جانە ودان الىناتىن كوك بالاۋسا ونىمدىلىگى ارتادى. وعان قوسا تۇيەجوڭىشقانىڭ تامىرلارىنداعى تۇينەك باكتەريالارى بەلسەندىلىگىنەن ءار گەكتار توپىراقتا 200-300 كگ. بولاتىن تازا بيولوگيالىق ازوت جيناقتالادى. وسىنشا مولشەردە جينالعان ازوت اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ازوتقا قاجەتتىلىگىن 2-3 جىلعا دەيىن قاناعاتتاندىرادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. نەگىزگى مىندەتى – بەس جىل ىشىندە ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن 60 مىڭ توننادان 2020 جىلعا قاراي 180 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. الايدا, سوڭعى جىلدارى مال ءونىمىن ارتتىرۋدا قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى مال ازىعى بازاسىنىڭ جەتكىلىكتى دامىماۋىندا بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كوپ شارۋاشىلىقتار تەك قانا پىشەن دايىنداۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. ءتورت ت ۇلىكتى, اسىرەسە, ءسۇتتى ءىرى قارانى ازىقتاندىرۋدا ەڭ ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەردەن دايىندالاتىن جەمشوپ ءوندىرىسى كىبىرتىكتەپ تۇر.
شارۋالار ءۇشىن قۇنارى مەن قۋاتى جوعارى پىشەندەمە مەن سۇرلەم سياقتى مال ازىعىن دايىنداۋدىڭ دامىعان تەحنولوگياسىن پايدالانۋ – اسا قاجەتتىلىك. بۇل ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى مامانداندىرىلعان باكتەريالار نەگىزىندە جاسالاتىن «قازبيوسيل» باكتەريالدىق اشىتقىلار تىزبەگىن وندىرىسكە ۇسىنىپ وتىر.
مال ازىعى قورىن قالىپتاستىرۋدا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اقۋىزى مول ساپالى ءشوپ دايىندالاتىن تۇيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقا داقىلدارىنىڭ اتقارار ماڭىزى وتە زور. دەگەنمەن, نازار اۋداراتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى, قازىرگى ۋاقىتتا, تۇيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقا ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىلىگىندە بولىپ وتىر. بۇل كەمشىلىك نەگىزىنەن ءداننىڭ ءونىپ-وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن سىرتقى قابىعىنىڭ قاتتى بولۋىنا بايلانىستى تۇقىمدىق ءداننىڭ شىعىمدىلىعىنىڭ ناشارلىعىندا. تۇيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقا ەگىلگەن القاپتىڭ كوپ جاعدايدا ءداننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى شىقپاي قالادى. كەيبىر وڭىردە شىعىمدىلىعى ودان دا تومەن بولىپ, 15-20 پايىزى عانا كوكتەپ شىعادى. تۇقىمدىق ءداننىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ادىستەر, ونىڭ ىشىندە مەحانيكالىق, فيزيكالىق جانە حيميالىق تاسىلدەر قاراستىرىلعان. وندىرىستە كوبىنەسە ارنايى ماشينالاردىڭ كومەگىمەن ءداننىڭ قاتتى قابىعىن بۇزۋ ءۇشىن مەحانيكالىق زاقىمداۋ /سكاريفيكاتسيا/ ءادىسى قولدانىلادى. اتالعان ءادىس كوپ جاعدايدا ءداننىڭ قابىعىن عانا زاقىمداۋمەن قاتار ونىڭ ىشكى قۇرىلىسىن دا ەداۋىر زاقىمداپ ءداننىڭ فيزيولوگيالىق ءونىپ-ءوسۋ ۇدەرىسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وعان قوسا ءداننىڭ كەيبىر اۋرۋلارعا تەز شالدىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دە ولار توپىراقتا ءشىرىپ, ونبەي قالادى. سونىمەن قاتار, مەحانيكالىق زاقىمداۋ ءادىسى ەداۋىر شىعىندى دا تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى وسى ءادىستى الماستىرا الاتىن, تۇقىمدىق ءداننىڭ ءونىپ شىعۋىن بيولوگيالىق جولمەن جۇزەگە اسىراتىن «فيتوباتسيرين» اتتى تيىمدىلىگى جوعارى وتاندىق بيوپرەپارات ازىرلەپ, پايدالانۋعا ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ نەگىزىن قازاقستاننىڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن جانە تسەلليۋلوزا فەرمەنتىن سينتەزدەۋگە قابىلەتتى ارنايى سۇرىپتاۋدان وتكىزىلگەن تسەلليۋلوليتيكالىق باكتەريالار قۇرايدى.
تۇقىمدىق ءداندى سەبۋ الدىندا پرەپاراتپەن وڭدەۋ ءداننىڭ ونۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن سىرتقى قالىڭ قاتتى قابىعىنداعى تسەلليۋلوزانىڭ ىدىراۋىنا اسەر ەتەدى. اتالعان ءادىس ءداندى مەحانيكالىق زاقىمداۋ ءادىسىن تولىعىمەن الماستىرادى. تسەلليۋلوزانىڭ ىدىراۋىنان ءدان قابىعىنىڭ جۇمسارۋى ءداننىڭ ۇرىعى مەن ەندوسپەرماسىنا سۋدىڭ جانە سۋمەن بىرگە ونىڭ قۇرامىنداعى ەرىگەن مينەرالدىق جانە قورەكتىك زاتتاردىڭ ءوز دارەجەسىندە جەتكىزىلۋىنە ىقپال ەتەدى. تۇقىمدىق ءداندى سەبۋ الدىندا «فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىمەن وڭدەۋ اتالعان داقىلداردىڭ شىعىمدىلىعىن 80-90 پايىزعا دەيىن ارتتىردى. بۇل سەبۋگە جۇمسالاتىن تۇقىمدىق ءداننىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, وندىرىستىك جاعدايدا ءار گەكتارعا 18-20 كگ. تۇقىمدىق داندەردى سەبەر بولساق, ءبىر كيلوسى ورتا ەسەپپەن 1200 تەڭگە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, ءار گەكتارعا كەتەتىن شىعىن شامامەن 22-24 مىڭ تەڭگە بولارى انىق. ەگەر ۇسىنىلىپ وتىرعان بيوپرەپاراتپەن وڭدەپ بارىپ سەبەر بولسا, 11-12 مىڭ تەڭگە جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز پايدالارىنا قالادى.
«فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىن قولدانۋ ءادىسى وتە قاراپايىم ءارى قولايلى بولىپ تابىلادى. مىسالى, تۇيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقانىڭ تۇقىمدىق داندەرى سەبۋ الدىندا باكتەريا سۋسپەنزياسىمەن وڭدەلەدى جانە ءدان كەۋىپ كەتپەس ءۇشىن 2-3 ساعات ارالىعىندا سەبىلۋى قاجەت. «فيتوباتسيرين» پرەپاراتىمەن ءداندى وڭدەپ بولعاننان سوڭ, ولاردىڭ ونىمدەرىن ارتتىرۋ جانە ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن وتەۋ ماقساتىندا «ريزوۆيت-اكس» پرەپاراتىمەن وڭدەۋ داقىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. ياعني, «ريزوۆيت-اكس» پرەپاراتى وسىمدىكتەردىڭ ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار, كەلەسى ەگىلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن دە تولىعىمەن قاناعاتتاندىرادى.
«فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىن قولدانۋ ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز ءارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. اعىمداعى جىلى اتالعان پرەپارات قىزىلوردا, الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ وزات شارۋاشىلىقتارىندا 3,0 مىڭ گەكتاردان استام ەگىستىك القاپتارىندا كەڭ اۋقىمدى سىناقتان ءوتىپ جوعارى ناتيجەگە يە بولدى.
اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە جوڭىشقانىڭ ءونىمىن ارتتىرۋ مەن ساقتاۋدا زيانكەس جاندىكتەرمەن كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. تاجىريبەلىك بايقاۋلار بويىنشا, زيانكەستەر اسەرىنەن الىناتىن ءونىمنىڭ 30-40 پايىزى شىعىنعا ۇشىرايدى. سوڭعى جىلدارى كەڭ ەتەك جايعان وسىمدىك زيانكەستەرى /فيتونومۋس/ جوڭىشقانىڭ ونىمىنە ۇلكەن زيانىن تيگىزۋدە.
نەگىزىنەن وسىمدىكتىڭ زيانكەستەرى (فيتونومۋس) جوڭىشقا ەگىستىگىندە ولاردىڭ تامىرلارىندا, توپىراقتىڭ بەتكى قاباتتارىندا قىستاپ شىعادى دا, سول جەرلەرگە جۇمىرتقالايدى. ەرتە كوكتەمدە كۇن جىلىنا باستاعان كەزدە ليچينكالارى پايدا بولىپ, جوڭىشقانىڭ ساباعىمەن جانە جاپىراقتارىمەن قورەكتەنەدى.سوندىقتان دا جوڭىشقا داقىلىنىڭ ءوسىپ-ونۋىنە جانە دە ونىمىنە تىكەلەي زيان كەلتىرەتىن ولاردىڭ جاڭادان پايدا بولعان ليچينكالارى بولىپ تابىلادى, ال جاز ايىنىڭ ورتالارىندا ولار تولىعىمەن جاندىككە اينالعان كەزدە ەگىستىككە ونشالىقتى زيان كەلتىرە قويمايدى. ال بۇل كەزەڭ جوڭىشقا وسىمدىگىنىڭ ءبىرىنشى ورىمىنىڭ اياقتالعان كەزدەرىنە سايكەس كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ ليچينكالارىن دەر كەزىندە جويۋ عانا دۇرىس ناتيجە بەرەدى.
قازىرگى كەزدە فيتونومۋس ليچينكالارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدە حلورپيريفوس, فاستاك, دۋرسبان جانە تاعى باسقا حيميالىق ءدارى-دارمەكتەر كەڭىنەن قولدانىلادى. الايدا, سينتەتيكالىق پەستيتسيدتەردى ۇنەمى جىل سايىن پايدالانۋ اتالعان زيانكەستەردىڭ پرەپاراتتارعا دەگەن توزىمدىلىگىن قالىپتاستىرادى. ودان وزگە, بۇل حيميالىق قوسپالاردىڭ قۇرامىندا ۋلاندىرعىش قاسيەتتەرى بولعاندىقتان, كوپ جاعدايدا جانۋارلار مەن ادامداردىڭ اعزالارىنا ەداۋىر زيان كەلتىرىپ, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىن زاقىمدايدى. وعان قوسا جوڭىشقادان دايىندالعان مال ازىقتارى ارقىلى دا ۋلى حيميالىق زاتتاردىڭ سيىرلاردىڭ سۇتىندە دە جيناقتالاتىنى دالەلدەنىپ وتىر.
سوندىقتان دا وسىمدىكتەردى زيانكەستەردەن قورعاۋدا باكتەريالدى پرەپاراتتارعا نەگىزدەلگەن بيولوگيالىق ادىستەردى قولدانۋ ەكولوگيالىق, ءارى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ماڭىزدى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 800 مىڭ گەكتاردان اسا القاپتا جوڭىشقا داقىلى وسىرىلەدى جانە ونىڭ كولەمى ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن, الايدا, زيانكەستەر كەسىرىنەن الىناتىن ءونىمنىڭ مولشەرىنىڭ ازايۋى دايىندالاتىن قۇنارلى مال ازىعىنىڭ قورىنا تەجەۋ بولىپ تۇر.
ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى زيانكەستەرگە قارسى ميكروورگانيزمدەردى زەرتحانادا ءوسىرىپ, تاجىريبەلىك ىزدەنىستەردە تيىمدىلىگىن شىڭداپ, سول ميكروورگانيزمدەردىڭ نەگىزىندە قولدانىلۋعا ىڭعايلى ساپالى باكتەريالدى پرەپاراتتى وندىرىسكە ۇسىندى. سونىمەن, «تۋرينگين» اتتى فيتونومۋس زيانكەستەرىنە قارسى بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى جوعارى جاڭا وتاندىق پرەپارات وندىرىسكە جول تارتتى.
«تۋرينگين» پرەپاراتىن فيتونومۋسقا عانا ەمەس, بىزتۇمسىق جانە كولوراد جاندىكتەرى سىندى زيانكەستەرگە دە پايدالانۋعا بولادى. زيانكەس قۇرتتاردىڭ ليچينكالارى مەن جاندىكتەرىنە قارسى پرەپاراتپەن جوڭىشقا ەگىستىك القاپتارىن وڭدەگەندە, ولاردىڭ جاپىراقتارىنا جابىسقان ليچينكالارى 1-2 تاۋلىك ىشىندە ءوز تىرشىلىكتەرىن توقتاتاتىنى انىقتالدى. اعىمداعى جىلى قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستارىنداعى شارۋاشىلىقتاردا 3 مىڭ گەكتاردان استام جوڭىشقا القابىندا جۇرگىزىلگەن وندىرىستىك سىناقتا «تۋرينگين» بيوپرەپاراتىمەن ءبىر رەت وڭدەلگەن ەگىستىكتەردە جوڭىشقانىڭ كوك بالاۋساسى 50-60 پايىزعا, ال ەكىنشى رەت قولدانىلعان جەرلەردە وسىمدىكتىڭ كوك بالاۋسالارىن تولىعىمەن ساقتاۋعا بولاتىنى دالەلدەندى. سونداي-اق, پرەپاراتتى قولدانعاندا قورشاعان ورتاعا جانە دە جان-جانۋارلار تىرشىلىگى ءۇشىن قاۋىپسىز, ءارى زيانسىز ەكەندىگى زەرتتەلىپ انىقتالدى.
تۇيىندەي كەلگەندە, ينستيتۋتتىڭ ۇسىنىپ وتىرعان بيولوگيالىق پرەپاراتتارى اتالعان وڭىرلەردەگى توپىراقتىڭ قۇنارىن, جوڭىشقا جانە تۇيەجوڭىشقا وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمدىق داندەرىنىڭ شىعىمدىلىعى مەن ءونىمىن ارتتىرۋعا, جوڭىشقا وسىمدىگىنەن الىناتىن ءونىمدى زيانكەستەردەن ساقتاپ قالۋعا جانە جوعارى ساپالى مال ازىقتارىن دايىنداۋعا ارنالعان. ياعني, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە شەشۋگە باعىتتالعان.
امانكەلدى سادانوۆ,
ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
