قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارىق كورگەن «ءدىن مەن ءداستۇر» اتتى كىتاپقا قازىرگى قازاق قاۋىمى الدىنداعى وزەكتى ماسەلە, وتكىر تاقىرىپ ارقاۋ بولعان ەكەن. ياعني, كىتاپتا ءدىن مەن ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋى, تىعىز بايلانىسى جايلى جازىلعان.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارىق كورگەن «ءدىن مەن ءداستۇر» اتتى كىتاپقا قازىرگى قازاق قاۋىمى الدىنداعى وزەكتى ماسەلە, وتكىر تاقىرىپ ارقاۋ بولعان ەكەن. ياعني, كىتاپتا ءدىن مەن ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋى, تىعىز بايلانىسى جايلى جازىلعان.
ءدىننىڭ نە ەكەنى جالپى حالىققا بەلگىلى. ال, ءداستۇر دەگەندى ءبىز قالاي تۇسىنەمىز؟ كىتاپتا وسى جايلى مىناداي انىقتاما بەرىلىپتى. «ءسىرا, قازاق دالاسىندا يسلام شاريعاتى مەن دالا زاڭدارىنىڭ قوسىندىسىنان شىققان زاڭنامالىق جۇيە ءداستۇر دەپ اتالسا كەرەك. سودان سوڭ اتا-بابا ءداستۇرى, سالت-ءداستۇر دەگەن ۇعىمدار پايدا بولعان. جوعارىدا اتالعان شاريعات تەرميندەرىنىڭ تىلىمىزگە ەجەلدەن ەنىپ, كەيىننەن اۋىسپالى ماعىنالاردا قولدانىلۋى وسىنداي پىكىرگە جەتەلەيدى». ءداستۇر دەگەن ءسوزدىڭ ەتيمولوگياسى, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, كونستيتۋتسيا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن.
سوناۋ 751 جىلدان, ياعني قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ ساۋلەسى كەلگەن جىلدان باستاپ ءدىن ءبىزدىڭ رۋحاني تىرەگىمىزگە اينالدى. پۇت دىنىنەن باس تارتىپ, يسلام دىنىنە بەت تۇزەگەن زاماننان بەرى قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنا اسىل ءدىن – يسلام كەلدى. الايدا, يسلام دىنىنە دەيىن دە دالامىزدىڭ ءوز زاڭدارى, قاعيدالارى, نانىم-سەنىمدەرى بولدى. ولار شىم-شىمداپ سىڭگەن شاريعات داستۇرلەرىمەن بىتە قايناستى. وسىلايشا, ۇلى دالادا شاريعات پەن دالا زاڭدارى قوسىندىسىنان پايدا بولعان قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرى قالىپتاستى. مىنەكي, ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى ءبىز سول ىزبەن ءجۇرىپ كەلەمىز.
جاڭا كىتاپتىڭ «ءدىن مەن ءداستۇر» دەپ اتالۋى دا – ۇلتىمىز ءۇشىن وزەكتى ماسەلە, ىرگەلى قاعيدات. ءدىن مەن ءداستۇر ىلعي دا ءبىر بولۋى قاجەت. ونىڭ بىرەۋى سەتىنەي باستاسا, ەكىنشىسى دە سەتىنەيدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىزدى جەتپىس جىل بويى دىنىمىزدەن ايىرماق بولدى. سونىڭ سالدارىنان داستۇرلەرىمىزدىڭ دە شاڭىراعى شايقالا باستادى. ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە قازاق قوناعىنا اراق قۇيۋشى ما ەدى؟ جوق, قۇيمايتىن. ال جاڭاعى جەتپىس جىل ىشىندە قازاقتىڭ داستارقانىنان اراق اجىرامايتىن جاعدايعا جەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان قوس قاناتىنان ايىرىلعان ۇل-قىزدارىمىز قىلمىسقا بارىپ, بۇكىل ءداستۇردى دە, ءدىندى دە اياققا باستى. ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ىرگەسى سوگىلمەي تۇرعان كەشەگى ءحىح-حح عاسىرلاردا بىزدە سۋيتسيد دەگەن بولىپ پا ەدى؟ ارينە, بولعان جوق. حح عاسىرعا دەيىن قازاق دالاسىندا جەزوكشەلىك دەگەن بولىپ پا ەدى؟ بولعان جوق ەدى. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, شايقالماي تۇرعان ءدىنىمىز بار ەدى. ءاربىر ۇيدە ناماز وقيتىن اۋزى دۋالى ادامدار بولدى. ەكىنشىدەن, سول دىنمەن بىتە قايناسقان ءداستۇرىمىز بۇزىلماي تۇردى. جەتپىس جىل بويى ءبىزدى دىننەن اجىراتىپ ەدى, ءداستۇرىمىز دە بۇزىلدى. ياعني, قازاق دالاسىندا بولماعان, كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن, سۇمدىق قىلمىستار, ىندەتتەر كوبەيدى.
«ءدىن مەن ءداستۇر» كىتابى – وتە دەر كەزىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان شىعارما. بۇل كىتاپتىڭ ءبىز بايقاعان بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىنشى ەرەكشەلىگى – كىتاپ ءدىن مەن ءداستۇردىڭ بىرلىگى جايلى تۇجىرىمدى, ناقتى مىسالدار بەرەدى. قۇران كارىم مەن مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) حاديستەرىنە سۇيەنەدى. ودان كەيىن ونداعان يسلام عۇلامالارى, ولاردىڭ اسىل سوزدەرى ارقىلى تاقىرىپتى دالەلدەۋى. ال داستۇرلىك جاعىنان قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنە سۇيەنەدى. كەشەگى يۇگىنەكي, بالاساعۇن, اسان قايعى, بۇقار جىراۋ, شال اقىن, ابۋباكىر كەردەرى, اباي مەن شاكارىمنەن باستاپ بۇگىنگى مۇقاعاليعا دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ ءدىني ءداستۇرىن دارىپتەيتىن جىر-ولەڭدەرىنە, وسيەتتەرىنە ارقا سۇيەيدى. وسى ادەبي نۇسقالارعا ءسۇيەنگەندىكتەن دە, كىتاپ مەيلىنشە ادەبي تىلگە جاقىنداپ, قازاقتىڭ قابىلداۋىنا ىڭعايلانا تۇسكەن.
ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى وسى كىتاپقا جازعان العى سوزىندە: «ەندى ۇلت جادىنان ۇمىتىلا باستاعان يماني قۇندىلىقتاردى قايتا جانداندىرۋدىڭ رەتى كەلدى. بۇل تۇرعىدا ءبىز قازاق قوعامىنا تىڭنان جاڭا دۇنيە اكەلىپ جاپسىرىپ جاتقان جوقپىز. بار بولعانى كەزىندە ءباھادۇر بابالارىمىز سالىپ كەتكەن, كەيىننەن كومەسكى تارتا باستاعان سوقپاقتىڭ سۇلدەرىن تاۋىپ, سونى قايتادان سارا جولعا اينالدىرۋعا تىرىسۋدامىز», – دەپ جازادى. ءبىزدىڭ دە ماقساتىمىز وسىنداي بولۋ كەرەك. ۇزىلگەنىمىزدى جالعاپ, جوعالعانىمىزدى تۇگەندەپ, ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ بىلەمىن. سايتان سالتاناتىنىڭ سۇراپىل سالدارىنا قارسى تۇرىپ, جاستارىمىزعا ءجانناتتاي بولىپ كورىنگەن جابايى جاھاندانۋعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
«ءدىن مەن ءداستۇر» كىتابى ۇلت بولاشاعىنا ارنالعان كىتاپ دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا بۇل كىتاپ ءاربىر قازاق وتباسىنىڭ تورىندە تۇرىپ, مۇنى وقىعان ءاربىر ادام ءدىن مەن ءداستۇردىڭ بىتە قايناسقان بولىنبەس دۇنيە ەكەنىن بىلگەنى دۇرىس. سوندا عانا ءدىنىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى دارىپتەۋگە ارنالعان يگى باستاما جالعاسىن تابادى.
سماعۇل ەلۋباي.
