قازاق حالقى ەلدىگىن تۇگەندەگەن كەڭەستىك داۋىردە دە, دەربەستىككە ۇمتىلعان توقسانىنشى جىلداردا دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن جاڭا كەزەڭدە دە مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن زاڭمەن بەكىتۋ پروتسەسىنىڭ باسىندا اكادەميك سالىق زيمانوۆ بولدى.
تاعدىر وعان قازاقتان شىققان ءبىرىنشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, العاشقى زاڭگەر اكادەميك بولۋدى بۇيىرتىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى قازاقستاندا زاڭ عىلىمىن اياعىنان تۇرعىزىپ, زاڭگەر ماماندار دايىنداۋ سالاسىنىڭ باسىندا دا سالىق زيمان ۇلى تۇردى. الماتى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ونىڭ مارتەبەسى وزگەرتىلىپ, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە قوسىلعاندا, زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى دەكانى بولىپ قىزمەت ەتتى. عىلىم اكادەمياسى قۇرامىندا قۇرىلعان «فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ» تۇڭعىش ديرەكتورى بولدى.
ساكەڭ الپىس جىلدان استام ەلىمىزدە قۇقىقتىق عىلىمنىڭ دامۋ ۇردىسىنە تىكەلەي ىقپال ەتىپ, بىرنەشە بۋىن عالىمدار لەگىن دايىنداپ, زاڭ عىلىمدارى سالاسىندا وزىندىك ورنى بار مەكتەپ قالىپتاستىرا ءبىلدى. بۇگىنگى قولدانىستاعى قازاقستاندىق زاڭ جۇيەسىنىڭ تەورياسى مەن ءتاسىلىن جاساپ كەتتى. ءوزى قازاق زاڭ عىلىمىنىڭ الەم تانىعان پاتريارحىنا اينالدى.
«تاۋدىڭ بيىكتىگى الىستاعان سايىن كورىنەدى», دەيدى دانا حالقىمىز. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن سوناۋ وتكەن عاسىر باسىندا تاۋقىمەت تاعدىرىنا جازعان, ء«بىلىم الۋ ەمەس, ءتىرى قالۋ ديللەماسى» جولايرىق بولىپ تۇرعان زاماندا, قيىندىقتارعا بوي بەرمەي, وزىمەن بىرگە ۇلتىن ءبىلىم مەن وركەنيەتكە جەتەلەپ, قاتارلى ەلگە قوسقان ۇلت زيالىلارىنا باس ءيىپ, ەرلىكتەرىنە تابىناسىڭ, تاڭعالاسىڭ. ولاردىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى ادام سەنگىسىز رۋحاني جاڭارۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى دەپ ايتۋعا بولادى. سول الىپتار توبىن كورگەن, ولاردان ءتالىم العان ءبىز وتە باقىتتى ۇرپاقپىز.
وسىنداي اعالار تولقىنىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى سالىق زيمان ۇلىنىڭ سان سالالى جاسامپاز قىرلارىنا ءالى تالاي زەرتتەۋلەر ارنالادى, ول الداعى كۇننىڭ ۇلەسى بولار.
ساكەڭنىڭ عىلىمداعى عاسىردان-عاسىرعا كەتەتىن سۇبەلى ەڭبەكتەرىنە تەرەڭدەمەي, ۇلى زاڭگەردىڭ رەفورماتورلىق ساياسي-قۇقىقتىق كوزقاراستارىنىڭ بىرنەشە ساتتەرىنە توقتالىپ وتسەم.
ساكەڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوك تۋىن شانشىسىپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, اۋزى دۋالى ابىز اقساقالى بولدى. ۇستازدىق بيىكتىگى, كەڭ پاراسات, پايىمى, اريستوكراتتىق مىنەزى, شىندىق سۇيگەن ادالدىعى, ونى ەلىنە ۇلگى, سىرتقا ايبىن ەتىپ كورسەتەتىن «ەتنوفورم» تۇلعاعا اينالدىردى. قۇقىق تاقىرىبىنا ءسوز ساپتاعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ساياساتكەرلەر «زيمانوۆ فەنومەنىمەن» بوي تۇزەپ, ويلارىن جۇيەلەدى. سالىق اعانىڭ ساياسي-قۇقىقتىق ويلارى مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ ءار سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ يدەياسىنا باعىتتالدى. ول ءتىرى كۇنىندە ۇلت ۇستازىنا اينالا ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى جىلدارى جاڭا مەملەكەت قۇرۋ ۇردىسىنە سالىق زيمانوۆتىڭ مەملەكەت مەحانيزمىن, قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ تۋرالى الەمدىك تاجىريبەلەرمەن ۇشتاستىرا ايتقان ويلارى مەن يدەيالارى كوزى اشىق كوپشىلىكتى تاڭعالدىرىپ, بۇكىل كەڭەس وداعى زاڭگەرلەرى مەن ساياساتكەرلەرىن مويىنداتتى.
ءيا, الەم كارتاسىندا ەندى عانا پايدا بولعان جاڭا قازاقستان ەگەمەندىككە ۇمتىلعان سول تاريحي ۋاقىتتا اكادەميك زيمانوۆ جاڭا قىرىنان تانىلدى. سانالى عۇمىرىن زاڭگەرلىكتىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ارناپ, قۇقىق سالاسىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان عالىم, ەندى ساياسي ومىرگە تىكەلەي ارالاسىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى.
جوعارعى كەڭەستىڭ ەكى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان سالىق زيمانوۆ مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالاۋدا جانە زاڭنامالىق رەفورمالاردىڭ باستاۋىندا تۇردى. ءوزىنىڭ تاريحي, جالىندى سوزدەرى مەن عىلىمعا نەگىزدەلگەن باتىل ۇسىنىستارىن ءوز ارىپتەستەرىنە جەتكىزە ءبىلدى. ول ۇسىنىستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇنىن بۇگىن دە جويعان جوق.
اكادەميك زيمانوۆتىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, قازاق كسر اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى زاڭدى, ازاماتتىق تۋرالى زاڭدى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن, تاعى باسقا ماڭىزدى زاڭداردى دايىنداۋداعى ەڭبەگى ولشەۋسىز.
سول ۋاقىتتاعى اقپاراتتىق اشىقتىق, جاريالىلىق داستۇرگە وراي جوعارعى كەڭەس وتىرىستارىنان كوپشىلىككە تىكەلەي تەلەحابار تاراتۋ ءۇردىسى بولدى, ساكەڭنىڭ وتكىر پىكىرلەرى مەن تۇجىرىمدارى پوستكەڭەستىك ۇستانىمنان ارىلىپ جاڭا تاۋەلسىز قۇقىقتىق يدەيالاردىڭ بۇقاراعا جەتۋىنە, مەملەكەتتىك دامۋدى مودەرنيزاتسيالاۋعا جانە ساياسي قۇقىقتىق كوزقاراستى جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا زور اسەر ەتتى.
ساكەڭنىڭ عىلىمي ءومىربايانىندا كونستيتۋتتسيانى جەتىلدىرۋگە جازعان ەڭبەكتەرى – ءبىر توبە. ول يدەيالار 2007 جانە 2017 جىلعى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردە ەلباسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن جۇزەگە استى. پارلامەنتتىڭ قالاي بولۋى, ونىڭ وكىلەتتىلىك قىزمەتى مەن زاڭشىعارماشىلىق فۋنكتسياسىن جەتىلدىرۋگە جاساعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
س.زيمانوۆتىڭ سان سالالى ەڭبەكتەرى ىشىندەگى وزىمە جاقىن, سونىڭ ىشىندە ءوزىم تىكەلەي كۋاگەر بولعان, سوت جۇيەسىن قايتا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس, تالداۋلارىنا توقتالسام.
تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتەن باستاپ قازاقستاندا جاڭا مەملەكەتتىك مەحانيزم قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ەڭ كۇردەلىسى تەتىگى كونسەرۆاتيۆتى سوت جۇيەسى ەدى.
سوت قىزمەتىن قاي باعىتتا دامىتۋ, قانداي ۇلگىنى تاڭداپ الۋ وڭاي بولعان جوق. قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ەڭ جوعارعى تىرەۋى, جاسامپازى – سوت. س.زيمانوۆ زەرتتەۋىنە جۇگىنسەك, مىنا « ۇلى دالادا, مەملەكەتتىلىكتى, ءتارتىپتى, تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرعان بيلەر سوتى» بولعانى – ءبىزدىڭ ماقتانارلىق تاريحي جەتىستىگىمىز. مىسالى, دامىعان انگليانى الەمدىك تانىلۋ بيىگىنە كوتەرگەن ولاردىڭ تاۋەلسىز سوت جۇيەسى, سوندىقتان وركەنيەتتى قاۋىمداستىق ۇلكەن داۋلارىن شەشكەن كەزدە بۇگىندە اعىلشىندىق سوت جۇيەسىنە سۇيەنەدى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا بىزگە قالعان ەسكى اپپاراتتىڭ مۇراسى كەڭەستىك سوت جۇيەسى بولاتىن, ولار ءوزىنىڭ قۇرىلۋ پرينتسيپىنە ساي يدەولوگيامەن شەگەلەنگەن جۇيە ەدى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە پارتيا مۇددەسى, تاپتىق ەرەكشەلىككە ارتىقشىلىق بەرىلگەن, پارتيالىق اپپاراتتىڭ ىقپالى كۇشتى, جازالاۋ قاعيداتى باسىم ورگان بولدى. سوت بيلىگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇرامداس بولىگى ەسەبىندە قاراستىرىلدى. ارينە, سىرتتاي ول وتە دەموكراتيالىق كورىنىس بەرەتىن. سۋديالاردى بۇقارا سايلادى, حالىق زاسەداتەلدەرى ينستيتۋتى بولدى, سوت ۇجىمدىق سيپاتتا, سوت شەشىمدەرى ۋاقتىسىندا ورىندالدى, وتباسى قۇقىعى كەرەكتى دەڭگەيدە قورعالدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى كوممۋنيستىك پارتيا مۇددەسىنىڭ اياسىندا قىزمەت اتقاردى. ونداي جۇيە دەموكراتيانى باعىت تۇتقان جاڭا مەملەكەت قۇرۋ تالابىنا سايكەسپەيتىنى انىق ەدى. جاڭا دەربەس سوت قىزمەتىن قاي باعىتتا دامىتۋ, قاي ۇلگىنى تاڭداپ الۋ وڭاي بولعان جوق. تاۋەلسىز, يدەولوگيا شىرماۋىنان ادا جۇيەنى, الەمدىك وزىق ۇلگىلەرگە وڭتايلاپ قۇرۋ تالابى كۇن تارتىبىنە شىقتى.
سول كەزدە اكادەميك س.زيمانوۆ پارلامەنت مىنبەسىنەن وركەنيەتتى سوتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي كەمشىلىكتەر مەن قوسالقى كەرەكسىز فۋنكتسيالاردان ارىلۋ كەرەكتىگى جايلى ويلارىن اشىق ايتا ءبىلدى. دەپۋتات رەتىندە پرەزيدەنتكە بىرنەشە رەت ارنايى حات جولداپ, رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە ناقتى ۇسىنىستار ايتىپ, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپال ەتتى.
اكادەميك س.زيمانوۆ 1992 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆقا «قۇقىققورعاۋ جۇيەسىن تۇپكىلىكتى قايتا قۇرۋ كەرەكتىگى» تۋرالى حاتتاما ءتۇسىردى. وعان بىرنەشە تانىمال قۇقىق عىلىمىنىڭ پروفەسسورلارى قول قويدى. سول جازبانىڭ نەگىزگى بولىگى «سوت ورگاندارىنىڭ وزگەرۋى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت» دەپ اتالدى.
وندا سالىق زيمان ۇلى «سوت جۇيەسىن جاڭادان قۇرۋ كەرەكتىگىن باسا كورسەتىپ, ول ءۇشىن كونستيتۋتسياعا, سوت قۇرىلىمى تۋرالى زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرىستەر كىرگىزۋ كەرەكتىگى, رەسپۋبليكادا تەك ءبىر سوت جۇيەسى بولۋ قاجەتتىگىن, اربيتراجدىق سوتتى ساقتاي وتىرىپ, ونى جالپى سوتتارعا بىرىكتىرۋ كەرەك ەكەنىنە توقتاپ, سۋديالاردىڭ ادىلسوتتىق پرينتسيپتەردى بۇزعان جاعدايداعى ادامي جانە كاسىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قارايتىن جانە مەملەكەت تاراپىنان وكتەم ارالاسپاي, سۋديا بەدەلىن ەل الدىندا توكپەي جازالايتىن جۇمساق مەملەكەتتىك مەحانيزم قالىپتاستىرۋدى زاڭ نورماسىمەن رەتتەۋدى ۇسىندى.
سول جىلداردا ساكەڭ سوت رەفورماسى بويىنشا ونداعان ماقالا جاريالادى, بىرنەشە كونفەرەنتسيادا تەرەڭ مازمۇندى ۇسىنىستارعا تولى باياندامالار جاسادى. سونىڭ ءبىرى – 2001 جىلى وتكەن «سوتتار جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكىتۋدەگى ءرولى» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن جيىنداعى ءسوزى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە قالدى. پاتريارحتىڭ ول پىكىرى بۇگىن دە وتە قۇندى.
وندا عالىم سۋديانىڭ دەربەستىگى – ادىلسوتتىقتىڭ ءتۇبىرلى قاعيداتى ەكەنىن ايتىپ, سوت بيلىگى باسقا بيلىك فورمالارىنان تەك دەربەستىكپەن جۇزەگە اساتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىنىنە ءمان بەردى. قوعامداعى شيەلەنىستى شەشۋدە سۋديا «قاۋىپ پەن قاتەردەن قوعامدى الىپ شىعۋشى, ونى رەتتەۋشى, قالپىنا كەلتىرۋدەگى رۋحتىق ەنەرگيانى تابۋشى تۇلعا» دەپ تۇيىندەپ, «ادىلەتتىلىك ادامعا جىبەرىلگەن قۇدايدىڭ سىيى, تابيعات پەندەگە ادامشىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ادىلدىكتى سىيلاعان. ەگەر ول بولماسا ادام حايۋان دەڭگەيىنە ءتۇسىپ رۋحسىزدانادى, ال بۇل قاسيەت سۋديا ءۇشىن اقيقات بولۋى شارت» دەگەن ەدى.
ساكەڭنىڭ سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۋراسىنداعى كوپتەگەن ۇسىنىسى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, سوڭعىلارى «100 ناقتى قادام» ۇلتتىق جوسپارىندا جۇزەگە استى.
سوت جۇيەسىن دامىتۋ ۇردىسىندە اكادەميك زيمانوۆ حالقىمىزدىڭ تاريحىنان قاينار كوز ىزدەپ, بيلەر سوتى الەم جاۋھارلارىنا قوسۋعا بولاتىن قازىنا ەكەنىن «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» اتتى ون تومدىق ەڭبەگى ارقىلى كەلەسى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ كەتتى. بيلەر ينستيتۋتىنىڭ قۇدىرەتى مەن وڭتايلىلىعى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن تىس كوشپەلى مادەنيەتتى ساقتاپ, مىنا ۇلى دالادا ءتارتىپ پەن مەملەكەتشىلدىكتىڭ كەپىلى بولعانىن ناقتى كورسەتە ءبىلدى. كوشپەلىلەر ومىرىندە قوعامدىق قارىم-قاتىناستى بيلەر سوتى ينستيتۋتى رەتتەپ وتىرعانىن, ء«ادىل بي − تۇعىرلى تۇلعا» بولعانىن, «ەلگە باي – قۇت ەمەس, بي – قۇت» دەگەن قاعيداتتىڭ بيىكتىگىن كورسەتتى.
ۇلى دالادا ءسوز قۇدىرەتى ۇستەم بولعان دالا زاڭى تىرلىگىنىڭ قازىعىنا اينالعان «التىن عاسىر» بولعانىن, ول تۋرالى ورىس, ەۋروپا, شىعىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە ايتىپ كەتكەنىن بۇرىن بىلمەيتىن كوپشىلىككە جەتكىزدى. ۇلتتىق رۋحاني مادەنيەتتىڭ باستى قىرى بيلەر سوتى ەكەنىن الەم جۇرتشىلىعىنا پاش ەتتى.
وسى پروبلەمانى 2008 جىلى وتكەن «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا جان-جاقتى دالەلدەپ شىقتى. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى ءۇش تىلدە عىلىمي ەڭبەك رەتىندە جارىق كوردى.
اكادەميكتىڭ ماقسات-يدەياسى بيلەر سوتىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى قايتالانبايتىن رەتتەۋشى فۋنكتسياسىن اشا وتىرىپ, رەسپۋبليكا سوتتارىن كەلەشەكتە اتامۇرا سوت جۇيەسىنىڭ قۇندىلىعىمەن, بولاشاقتاعى ەلىمىزدىڭ ءادىلسوت اتقارۋ تاجىريبەسىن بيلەر ينستيتۋتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىنداتىپ, ونىڭ پرەتسەدەنتتىك مودەلىنە جاقىنداستىرۋ ۇستانىمى بولدى.
اتاقتى زاڭگەر وسىلايشا قوعامنىڭ نازارىن بيلەر سوتىنىڭ تاريحي قۇندىلىعىنا باعىتتاي ءبىلدى. سونىڭ اسەرىنەن قۇقىق زەرتەۋشىلەر جانە پراكتيكتەر وسى ماسەلەگە ارناپ جۇزدەگەن ماقالا, زەرتتەۋلەر جاريالادى. ونداعى ماقسات بيلەر سوتىنىڭ قۋاتى مەن تەگەۋرىندى رەتتەگىش الەۋەتىن زاماناۋي رەتسەپتسيا جاساۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ەدى. بۇل ماسەلە ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءالى جويعان جوق. ءبىز جاس مەملەكەت رەتىندە قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ مەحانيزىمىنىڭ وڭتايلى نۇسقالارىن ءالى دە قاجەت ەتەمىز.
مەنىڭ وزىمە سالىق زيمان ۇلى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءدارىس وقىپ, ءبىلىم كەنىشىنە جەتەلەسە, كەيىنەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياما عىلىمي كەڭەسشى بولىپ, ۇستازدىق ميسسياسىن توقتاتقان جوق. بىرلەسىپ جازعان ەڭبەكتەرىمىز بەن جۇزەگە اسىرعان شارالارىمىز تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن بەكىتىپ, ونىڭ دامۋ ءۇردىسىن عىلىم جەتىستىگىمەن ۇشتاستىرۋعا باعىتتالدى. رەسپۋبليكادا الەمدىك مودەلدەرگە ساي تاۋەلسىز جاڭا سوت جۇيەسىن قۇرۋدىڭ باسىندا تۇردىق.
بۇگىنگى تاڭدا زاڭ عىلىمى جان-جاقتى دامىعان, مىقتى عالىمدارى مەن قابىلەتتى ماماندارى جەتكىلىكتى سالاعا اينالدى. ول قوعامنىڭ دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن زاڭداستىرۋعا, مارتەبەسىن بەكىتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر. وسى بيىكتىك شوقىسىندا سالىق اعانىڭ كورەگەن تۇلعاسى, عىلىمي مەكتەبى, ازاماتتىق پاراسات كەلبەتى تۇرادى.
كوزى ءتىرى بولعاندا اسىل ازامات, ۇلى تۇلعا س.زيمانوۆ بيىل 100 جاسقا كەلەتىن ەدى. اكادەميك م.قوزىباەۆ ايتقان «وسى جۇرت س.زيمانوۆتى بىلە مە ەكەن؟» دەگەن تەرەڭ وسيەتتى وي, بولاشاقتا زيمانوۆتانۋدىڭ باستى باعدارى بولىپ قالاتىنى اقيقات, ويتكەنى عالىم مۇراسى – حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ تاۋسىلماس مول, تەرەڭ قازىناسى ەكەنى داۋسىز.
سالىق زيمانوۆ الاشوردانىڭ ءىزىن باسىپ, سارقىتىن ىشكەن, ۇلى وتان سوعىسىندا قان كەشىپ, مۇز جاستانعان باتىر, تەڭدەسسىز عالىم, كەمەڭگەر تۇلعا ەدى.
قازاق يۋريسپرۋدەنتسياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنا الپىس جىلدان استام تىكەلەي اتسالىسىپ, ونىڭ پاتريارحىنا اينالعان, «زاڭعار – زيمانوۆتىڭ» حالقىنا تاستاپ كەتكەن باي عىلىمي مۇراسى, ايتقان بولجام, تۇجىرىمدارى ءالى تالاي ۋاقىت قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, تۋىن جەلبىرەتەر جاسامپاز ۇرپاعىمىزعا ۇستانىم بولارى ءسوزسىز.
قايرات ءمامي,
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى
