بۇگىندە «قازاق فيلولوگياسىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى – قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ» دەگەن پىكىر عىلىمي كوپشىلىك اراسىنا كەڭ تارالىپ, قازاق فيلولوگياسىندا ورنىققان. الايدا, شىن مانىندە, قازاق فيلولوگياسى عانا ەمەس, قازاق عىلىمى تاريحىنداعى تۇڭعىش پروفەسسورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەنى جالپى قاۋىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. عاسىرعا جۋىق كىدىرگەن بۇل شىندىقتى جالپاق جۇرتقا جاريالاۋدىڭ ءساتى ەندى عانا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30-جىلىندا تۋىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قازاقتىڭ كەي زيالىلارى اباي مەن شوقان ەسىمدەرىن قازاق رۋحانياتىنىڭ ەڭ مارتەبەلى بيىگىنە باسەكەلەستىرگەنى سياقتى, بۇگىنگى قازاق ءتىل بىلىمىندە دە احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەسىمدەرىنىڭ ۇلىلىق ەسەبىن تۇگەندەپ, تالانت تارازىسىن تەڭگەرىپ جۇرگەندەر جوق ەمەس. تاريحي تۇلعالاردىڭ وزىنە مۇنداي باقتالاستىرۋ كەرەك بولماسا دا, ءبىزدىڭ قوعام قاي زاماندا دا بۇدان ادا بولا المادى. شىڭدالعان شىندىق بولىپ تاريح بەتىنە تۇبىندە شىعۋ – اقيقاتتىڭ ۋاقىتپەن سەرتتەسكەن مىنەزى. سوندىقتان, نە بولسا, ا.بايتۇرسىن ۇلى ەسىمىنە بايلانىستى اقيقاتتاردى ءبىز ءبىر-بىرلەپ قايتارۋعا مىندەتتىمىز.
بۇگىندە قازاقتىڭ ءبىلىم بەرۋ, عىلىم سالاسى پروفەسسور, دوكتور, اكادەميك دەگەن اتاقتارعا باي. ولاي بولسا, «پروفەسسور» اتاعىن ايرىقشا مارتەبە ساناپ, رۋحانياتىمىزدىڭ شىرقاۋ بيىگىندەي كۇڭىرەنە تولعاۋدىڭ رەتى دە جوق ەدى. ماسەلەنىڭ ماڭىزى كوشپەندىلەر وركەنيەتىن, دالا مادەنيەتىن دوڭگەلەتكەن قازاق حالقى ءۇشىن ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بۇل مارتەبەلى اتاعىنا لايىق بولعان العاشقى قازاق كىم ەكەندىگىندە. ياعني تولعاۋلى ءتۇيىن «تۇڭعىش» سوزىندە. تاريح جۇزىندە ادامدار وسى «تۇڭعىش», «ەڭ» سوزدەرىنە تالپىنۋمەن بولادى. سول جولدا كەيدە اقيقاتتىڭ بەتى بۇركەمەلەنىپ تە جاتادى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ا.بايتۇرسىن ۇلىنا «پروفەسسور» اتاعى قازاقستان تاريحىنداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى (ۋنيۆەرسيتەت) – قازاق ۋنيۆەرسيتەتى (قازىرگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ) قۇرىلعان العاشقى كۇننەن باستاپ بەرىلگەن. قازاق ۋنيۆەرسيتەتى (قازۇپۋ) رەسمي تۇردە 1928 جىلى 4-قازاندا, قازاقستان اۆتونوميالى كەڭەستى رەسپۋبليكاسى قۇرىلۋىنىڭ 8 جىلدىق مەرەيتويى كۇنىندە, ايتۋلى داتادا جاريالانادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا بۇعان دەيىن جوعارى وقۋ ورنى بولماعاندىقتان, وندا ءدارىس وقيتىن پروفەسسورلار دا, مۇنداي لاۋازىم دا بولمايتىنى تۇسىنىكتى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلۋ قارساڭىندا ونىڭ وقىتۋشىلار قۇرامىن جاساقتاۋ قاجەت بولادى دا, رەسپۋبليكا جانە رەسپۋبليكادان تىس اۋماقتاردان ەڭ تاڭداۋلى ماماندار ۋنيۆەرسيتەتكە دارىسكەر رەتىندە جۇمىسقا شاقىرىلىپ, ولارعا ءتۇرلى لاۋازىمدار تاعايىندالادى. وسىعان سايكەس 1928 جىل 15 قازانداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلار قۇرامىن بەكىتۋ تۋرالى رەكتوردىڭ №14 بۇيرىعىندا 9 وقىتۋشىعا (نەگىزى 10 وقىتۋشى) لاۋازىم بەرىلەدى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 6-پ.). ونىڭ ۇشەۋى – پروفەسسور. ولار – ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى سانجار اسپاندياروۆ, ن.ن.فاتوۆ جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى. بۇيرىققا سايكەس ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن سانجار اسپاندياروۆقا 1928 جىلدىڭ 1-قازاننان باستاپ, ن.ن.فاتوۆقا 19-ماۋسىمنان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى لاۋازىمى بەرىلەدى. ال وزگە 7 وقىتۋشى – جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇرىننان ساباق بەرىپ ىسىلعان, پروفەسسورلىققا ۇمىتكەرلەر. وسى ون وقىتۋشىنىڭ تورتەۋى قازاق (ا.بايتۇرسىن ۇلى, س.اسپاندياروۆ, ح.دوسمۇحاممەدوۆ, ا.ەرمەكوۆ) بەسەۋى ەۋروپالىق, بىرەۋى شەركەس (سولتۇستىك كاۆكازداعى نوعاي تەكتى حالىق).
1928 جىلعى قاراشانىڭ 3 كۇنى شىققان ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ ءدارىس جۇكتەمەسى تۋرالى رەكتوردىڭ №21 بۇيرىعىندا دا ا.بايتۇرسىن ۇلى پروفەسسور رەتىندە كورسەتىلىپ, عالىمعا 4 ساعات لەكتسيا, 6 ساعات لابوراتوريالىق جۇمىس بەرىلگەن (5-سۋرەتكە قاراڭىز). مىنە, وسىلايشا, ەلىمىزدە العاشقى «پروفەسسور» اتاعى (لاۋازىمى) ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان بەرىلگەن. ول العاش ءۇش عالىمعا بەرىلسە, سولاردىڭ ىشىندەگى زيالى قاۋىم مەن حالىق شىن مويىنداعان, ناعىز پروفەسسور – ا.بايتۇرسىن ۇلى. سوندىقتان ول – قازاقستاننىڭ, قازاق عىلىمىنىڭ, قازۇپۋ-دىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى.
سانجار اسپاندياروۆ 1919 جىلدان بەرى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى بولعان, جوعارى دارەجەلى دوكتورلىق اكادەميانى بىتىرگەن. سوندىقتان بولسا كەرەك, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. وسىعان وراي العاشقى ساتتەن-اق «پروفەسسور» اتاعىن الۋى دا زاڭدى. ال ن.ن.فاتوۆ (1887-1961) – ۇسىنىسپەن شاقىرىلعان شەتەلدىك وقىتۋشى. ورىس ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋشى, تانىمال ادەبيەتتانۋشى. رف ريازان گۋبەرنياسىنىڭ تۋماسى. 1910 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
قاۋزالعان ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭىرەك كوز جەتكىزۋ ءۇشىن «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» مەن ونىڭ قۇرىلۋ تاريحى تۋرالى از كەم توقتالىپ وتەيىك.
قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورنىن قۇرۋ ارمانى قازاق زيالىلارىندا ەرتەدەن-اق بولعان. الايدا ۇلتتىق ۇكىمەتى جوق وگەي حالىققا ونى جەتكىلىكتى قاراجاتپەن, ماتەريالدىق, عىلىمي بازامەن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىن بولماعان. ورىنبورداعى 1883 جىلى اشىلعان «قازاق مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىنەن (كيرگيزسكايا ۋچتيەلسكايا ۋچيليششە) باسقا قازاققا ءتول تيەسىلى جوعارى ءبىلىم وشاقتارى پاتشا ۇكىمەتى تۇسىندا جوق ەدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇرىلعان العاشقى جىلدارى (1922 ج.) ورىنبوردا «قازاق پوليتەحنولوگيالىق ينستيتۋت» اشىلادى. ينستيتۋت باستاپقىدا, تۇبىندە قازىنادان قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە اينالار دەگەن ۇمىتپەن, جەرگىلىكتى ۇكىمەت پەن ۇلت جاناشىرلارىنىڭ قارجىلىلىق قولداۋى ارقاسىندا ءبىر جىل بويى جۇمىس ىستەگەن. الايدا ودان كەيىنگى جىلدارى دا ينستيتۋت قازىنالىق مەكەمەگە اينالا الماي, قارجىلىق قيىندىقتان سوڭ جابىلىپ تىنعان. ودان كەيىن قىزىلوردادا «قازاق وقىتۋشىلار ينستيتۋتى», تاشكەنتتە «جوعارى دارەجەلى وقىتۋشىلار ينستيتۋتى», ورىنبوردا ء«ىس ينستيتۋتى» اشىلادى. وسى تاجىريبەلەر قازاق توپىراعىندا ۋنيۆەرسيتەت اشۋعا پارمەندى پراكتيكالىق نەگىز بولادى.
قازاقستاندا كەڭەس ۇكىمەتى نىق ورناپ, كەڭەس رەسپۋبليكالارى اۋماعىندا جاڭا اكىمشىلىك بولىنىستەر جۇزەگە اسىپ, اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى وڭتايلانعاننان كەيىن, سوتسياليستىك قۇرىلىس ناۋقانى ۇدەي باستايدى. وسى تۇستا قازاقستاننىڭ وقۋ كوميسسارى ء(بىلىم ءمينيسترى) ماسكەۋدەگى قازاق ازاماتتارىمەن تىزە قوسا وتىرىپ, كەڭەس رەسپۋبليكالارى وقۋ كوميسسارياتىنىڭ القا جينالىسىندا قازاقستاندا ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. كەڭەس بۇل ماسەلەنى قولداپ, رەسەيلىك ونەركاسىپ وقۋىنىڭ باس مەكەمەسىنە «بۇل ماسەلە ەكى جەتىنىڭ ىشىندە دۇرىستاپ تەكسەرىلىپ, شەشىلسىن» دەگەن بۇيرىق بەرەدى (1927 جىلى 4-تامىزدا). ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن قازاقستان اۆتونوميالى كەڭەستى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 8 جىل تولۋىنا وراي ايتۋلى كۇندە تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قۇرىلعانى جاريالانادى. نەگىزىندە بۇل ۋنيۆەرسيتەت بۇدان دا بۇرىن اشىلۋعا جوسپارلانعان. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەتتىگى ەكى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە بولعان (قازاقستان اۆتونومياسى, تۇركىستان اۆتونومياسى) قازاق حالقىن ءبىر اكىمشىلىك تەرريتوريالىق اۋماققا بىرىكتىرۋ جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسىپ, ونىڭ جاڭا استاناسىنىڭ (الماتى قالاسى) قايتا بەكىتىلۋىن كۇتۋگە بايلانىستى 1928 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كەشەۋىلدەگەن ( V. «ەڭبەكشى قازاق», 1928 ج., №209 (1236), 2-3 ب.)
بۇل ايتۋلى وقيعا, زور جەتىستىككە وراي قازاقستان اۆتونوميالى كەڭەستى رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارعى لاۋازىم يەلەرى قۇتتىقتاۋ ءسوزىن «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى باستاعان باسىلىم بەتتەرىندە جارىسا جاريالايدى. سولاردىڭ بىرىندە تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ماقساتى تۋرالى: «قازاق ەڭبەكشىلەرىنە اعارتۋ قىزمەتكەرلەرىن دايىنداۋ», - دەپ جازادى سول كەزدەگى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى پ.گولوشاكين. قازاقستان ورتالىق كەڭەس كوميتەتىنىڭ اعاسى (توراعاسى) ەرنازار ۇلى ەلتاي, قازاقستان كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرماق ۇلى نىعمەتتىڭ دە قۇتتىقتاۋ سوزدەرى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالاندى («ەڭبەكشى قازاق»,1928 ج., №229 (1256), 2 ب.).
قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭ العاش ءۇش فاكۋلتەت: اۋىل شارۋاشىلىق فاكۋلتەتى, 2) وقۋ تاربيەشى فاكۋلتەتى, 3) دارىگەرلىك فاكۋلتەتىن اشۋ جوسپارلاعان. الايدا سول تۇستاعى قازاق ۇكىمەتىندەگى ءتۇرلى ماتەريالدىق, بازالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى 1928 جىل ءبىر عانا پەدفاك (وقىتۋشى) اشىلعان. دەمەك, قازاقستان تاريحىنداعى العاشقى ۋنيۆەرسيتەتتىك فاكۋلتەت – پەدفاك (مۇعالىمدەر فاكۋلتەتى). بۇل فاكۋلتەتتىڭ ءۇش ءبولىمى بولعان: «فيزيكا-تەحنيكا» ءبولىمى, «جاراتىلىستانۋ» ءبولىمى, ء«تىل مەن مادەنيەت» ءبولىمى. ءار ءبولىمنىڭ جەكە-جەكە كابينەتتەرى بولعان (5 كابينەت: «پەدولوگيا» كابينەتى, «فيزيكا» كابينەتى, «ساياسي-قوعامدار» كابينەتى, «حيميا» كابينەتى جانە «قازاق ءتىلى» كابينەتى). وسى كابينەتتەردى جابدىقتاۋ, جاساقتاۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت رەكتور 1928 جىلعى 3 قاراشاداعى №21/4 بۇيرىعىمەن وقىتۋشىلار قۇرامىنان كوميسسيا قۇرادى. اتالعان بۇيرىققا سايكەس ا.بايتۇرسىن ۇلىنا «قازاق ءتىلى» كابينەتى جۇكتەلەدى (9, 10-سۋرەتكە قاراڭىز) (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 9-پ.). دەمەك, ا.بايتۇرسىن ۇلى – وسى «قازاق ءتىلى» كابينەتىنىڭ العاشقى پروفەسسورى عانا ەمەس, ونى قۇرۋشى. بۇل كەيىن «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» كافەدراسى بولىپ قۇرىلىپ, وعان 1932 جىلى ق.جۇبانوۆ مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالادى. قازىرگى رەسمي دەرەكتەردە اتالعان كافەدرا العاشىندا «لينگۆيستيكا-پەداگوگيكا» ءبولىمى بولدى دەپ بەرىلەدى. بۇل – اعات. تاريحي فاكتىگە نەگىزدەلگەندە, اتالعان كافەدرانىڭ دا العاشقى نەگىزىن قالاعان, تۇڭعىش مەڭگەرۋشىسى – ا.بايتۇرسىن ۇلى. بۇعان قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە العاشقى ستۋدەنتتەردى قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سايلانۋى دا دالەل.
ۋنيۆەرسيتەت ساباعى 1-قاراشادا باستالعان. قابىلدانعان ستۋدەنتتەردىڭ جالپى سانى – 116. ونىڭ ىشىندە قازاق ستۋدەنتتەر – 72, ورىس ستۋدەنتتەرى – 38, تاتار ستۋدەنتتەر – 3, ەۆرەي ستۋدەنتتەر – 2, نەمىس ستۋدەنتتەر – 1. بۇلاردىڭ ىشىندە 80 ستۋدەنت ستيپەنديامەن وقىعان. بۇل 80 ستيپەنديانىڭ 50-ءى ماسكەۋدەن تاعايىندالعان, 30-ى قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان بەرىلگەن. ستيپەنديا مولشەرى – 27 سوم. «فيزيكا-تەحنيكا» بولىمىندە 37 ستۋدەنت, «جاراتىلىستانۋ» بولىمىندە 38 ستۋدەنت, ء«تىل مەن مادەنيەت» بولىمىندە 46 ستۋدەنت وقىعان. ء«تىل مەن مادەنيەت» ءبولىمى ەكى تارماققا بولىنگەن. ءبىرى – قازاق توبى, ەكىنشىسى – ورىس توبى. قازاق توبىندا 24 ستۋدەنت, ورىس توبىندا 22 ستۋدەنت وقىعان. وسى «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» بولىمىندە پرفەسسور ا.بايتۇرسىن ۇلى, «ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى» بولىمىندە پروفەسسور ن.ن. فاتوۆ ءدارىس وقىعان. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى اتىنان ايىنا ەكى رەت شىعاتىن «وكتيابر ساۋلەسى» اتتى قابىرعاگازەتى بولعان (بايتاق ۇلى س. «ەڭبەكشى قازاق». 1929 ج., №22 (1351), 2 ب.).
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساباق ءتىلى تۋرالى ءبىرشاما تالاس-تارتىستار تۋىنداپ, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋ قۇرالدارى, وقىتۋشىلار قۇرامى, جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, وقۋ ۇدەرىسى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلگەن. ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەندەردىڭ كوپشىلىگى ينستيتۋت پەن تەحنيكومدى قازاقشا بىتىرگەندەر بولعاندىقتان, ورىس تىلىندەگى وقۋ ۇدەرىسى ولار ءۇشىن قيىنعا سوققان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسى العاشقى جوعارى وقۋ ورنى تاشكەنتتەگى «جوعارى دارەجەلى وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنان» ءبولىنىپ شىقتى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – اعاتتىق. سەبەبى, بىرىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت ينستيتۋتتان ءبولىنىپ شىقپايدى. ەكىنشىدەن, قازاق زيالىلارى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ ارمانىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرعان. قازاقستاندا بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ تاجىريبەسى بولماعاندىقتان, جوعارىدا اتى اتالعان ءۇش ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق بازاسىن, تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, ماقساتتى تۇردە, كوپ جۇمىس اتقارۋ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت ارنايى قۇرىلعان. ال ونىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى – ا.بايتۇرسىن ۇلى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە (قازۇپۋ) جالپى 8 اي (01.10.1928-10.06.1929) جۇمىس ىستەيدى. وسى كەزەڭدە پروفەسسور ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى قازاق ۋنيۆەرسيتەتى (قازۇپۋ) رەكتورىنىڭ تومەندەگىدەي مازمۇنداعى بۇيرىقتارى شىققان:
رەكتورىنىڭ 1919 جىلى 19 اقپانداعى №12/5 بۇيرىعىنا سايكەس ا.بايتۇرسىن ۇلى 1929 جىلى 1-ناۋرىزدان باستاپ پروفەسسور لاۋازىمىمەن «فيزيكا-مەحانيكا» جانە «جاراتىلىستانۋ» بولىمدەرىندە اپتاسىنا 6 ساعات قازاق تىلىنەن ءدارىس وقيتىنى تۋرالى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 23-پ.);
رەكتوردىڭ 1929 جىلى 30 ناۋرىزداعى №31/1 بۇيرىعىمەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اپتاسىنا 3 ساعات لەكتسيا, 6 ساعات پراكتيكالىق ءدارىس وقيتىنى تۋرالى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 28-پ.);
رەكتوردىڭ 1929 جىلى ءساۋىردىڭ 13 كۇنگى №42/1 بۇيرىعىمەن ۆراچ كامەنسكونىڭ مەديتسينالىق سپراۆكاسى نەگىزىندە اۋرۋ سەبەبىنەن 9-ساۋىردەن باستاپ ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرىلگەنى تۋرالى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 32-پ.);
رەكتوردىڭ 1929 جىلى 7 مامىرداعى №55/1 بۇيرىعىنا سايكەس پروفەسسور ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اۋرۋ سەبەبىمەن كەتكەن ەڭبەك دەمالىسىنان 1-مامىردان باستاپ جۇمىسقا ورالعانى تۋرالى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 35-پ.)
ال ەڭ سوڭىندا, 1929 جىلدىڭ 12 ماۋسىمدا وقىتۋشى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 10-ماۋسىمنان باستاپ ءوز قالاۋىمەن جۇمىستان كەتكەنى تۋرالى رەكتوردىڭ №74/2 بۇيرىعى شىعادى. ورنىنا ءدال وسى كۇننەن باستاپ باسىموۆ قاجىم امانعالي ۇلى قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ءدارىس وقۋعا تاعايىندالادى (قر وما ر-1142, وفيس-1, د-1, 39-پ.). وسىمەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قىزمەتى اياقتالادى. بۇلاي اياقتالۋدىڭ سەبەبى, ءدال وسى ماۋسىم ايىندا جالامەن جازىقسىز ۇستالىپ, اباقتىعا جابىلادى. سوڭىنان ارحانگەلسكىگە, كەيىن باتىس سىبىرگە جەر اۋدارىلادى. ودان تەك 1934 جىلى عانا بوساپ, ەلگە ورالادى. وسىلايشا, ونىڭ قازاق فيلولوگياسىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى ەكەنى جۇرتشىلىق نازارىنا كوپ ىلىكپەي, ءتىپتى, كەيىنگى جىلدارى مۇلدە ايتىلماي, ۇمىت بولىپ كەتەدى.
بۇگىنگە دەيىن «قازاق فيلولوگياسىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى» رەتىندە تانىلىپ كەلگەن ق.جۇبانوۆ ول جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتە شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن. ياعني 1928-1929 جىلدارى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە (قازۇپۋ) جۇمىسقا تۇرماعان. تەك 1930 جىلدىڭ كۇزىندە, 1-قازاننان باستاپ قانا 210 رۋبل ايلىقپەن وسى تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتتكە عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىسقا تۇرادى. وسى جىلدارى ق.جۇبانوۆپەن قاتار, م.اۋەزوۆ, س.سەيفۋلين, ت.شونانوۆ, س.امانجولوۆتار جۇمىسقا قابىلدانعان. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دە لاۋازىمى سول جىلدارداعى رەسمي قۇجاتتاردا «دوتسەنت» دەپ كورسەتىلگەن (11,12-سۋرەتكە قاراڭىز) (قر وما ر-1492, وفيس-1, د-12a, 26-پ.; قر وما ر-1142, وفيس-1, د-18, 22-پ.) دەمەك, ق.جۇبانوۆ 1932 جىلى «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن عانا, ا.بايتۇرسىن ۇلىنان 4-5 جىل كەيىن, «پروفەسسور» اتاعىن العان. سونداي-اق قۇرىلۋ تاريحىنان باستاپ العاندا, كافەدرانىڭ دا تۇڭعىش مەڭگەرۋشىسى – ق.جۇبانوۆ ەمەس, ا.بايتۇرسىن ۇلى.
ءبىز بۇل ارقىلى ءبىرتۋار عالىم ق.جۇبانوۆتىڭ تۇلعاسىن تومەندەتپەك ەمەسپىز. قاي عالىمنىڭ بولسا دا, تۇلعاسى تاريحي شىندىقپەن, ەل ءۇشىن ەتكەن ادال ەڭبەگىمەن بيىكتەيدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ق.جۇبانوۆتىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. ولاردىڭ تۇلعاسى ەشقاشان الاسارمايدى, ءىزى ويپەيدى. ءبىز تەك سالماقتى, جاۋاپتى عىلىمي ماتىندەردە بۇل تاريحي لاۋازىم جاڭساقتىققا ۇرىنباي, ءتول يەسىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى اتالۋىن تىلەيمىز. سونىمەن قازاقتىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى – ا.بايتۇرسىن ۇلى.
ەرمۇحامەت مارالبەك,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى,
PhD دوكتور
