كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ تاريحى 1945 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان وزەك تارتادى. شاعىن اۋەجاي قالانىڭ سولتۇستىگىندە, قوپا كولىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاستى. سول جىلعى شىلدەنىڭ ورتا شەنىندە اۋەجايعا العاشقى پو-2 ۇشاعى كەلىپ قوندى. ونى باسقارعان 4-سىنىپتى ۇشقىش نيكولاي بونداردى قالالىقتار ناعىز باتىر رەتىندە قۇرمەتپەن قارسى الدى.
مەرەكە قارساڭىندا العاشقى حالىقارالىق رەيس اشىلدى
كەشە مەن بۇگىنگە كوز جۇگىرتسەك
كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ تاريحى 1945 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان وزەك تارتادى. شاعىن اۋەجاي قالانىڭ سولتۇستىگىندە, قوپا كولىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاستى. سول جىلعى شىلدەنىڭ ورتا شەنىندە اۋەجايعا العاشقى پو-2 ۇشاعى كەلىپ قوندى. ونى باسقارعان 4-سىنىپتى ۇشقىش نيكولاي بونداردى قالالىقتار ناعىز باتىر رەتىندە قۇرمەتپەن قارسى الدى.
وبلىستىڭ ەڭبەكشىلدەر, ءۋاليحانوۆ, رۋزاەۆ, كۋيبىشەۆ سەكىلدى شالعاي اۋداندارىندا قاراپايىم ۇشۋ-قونۋ الاڭدارى جابدىقتالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, 1946 جىلى 400 اۆياجولاۋشىعا قىزمەت كورسەتىلدى. ال ۇشاق سانى 3 بىرلىككە كوبەيتىلگەن 1947 جىلدان باستاپ كوكشەتاۋ اۋەجايى جولاۋشىلار تاسىمالداۋمەن بىرگە, سانيتارلىق اۆياتسيا مىندەتىن اتقارىپ, حالىق شارۋاشىلىعى جۇكتەرىن جەتكىزۋمەن, ەگىستىك القاپتار مەن ورمان الاپتارىن وڭدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا باستادى.
كوكشەتاۋ تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا رەتىندە, 1972 جىلى قالانىڭ شىعىس بەتكەيىندە جاڭا اۋەجايدىڭ اشىلۋىن ايتۋعا بولادى. بۇل ىسكە سول كەزدەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ ايرىقشا ۇلەس قوسقانىن قۇرمەتپەن ەسكە العانىمىز ءجون. سالتانات شارالارىنا ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ قاتىسىپ, جەرگىلىكتى ۇشقىشتاردىڭ بويىنا جىگەر قوستى.
ودان كەيىنگى ءبىرشاما جىلداردىڭ تابىستارىن ايتپاعاندا, توقسانىنشى جىلداردىڭ قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تۇسىرگەن قيىندىقتارى اۋەجايدىڭ دا قالىپتى تىرشىلىگىن بۇزىپ, جۇمىسىن توقتاتقانى ۋاقىت شىندىعى ەكەندىگى بەلگىلى. ەڭسەسىن تىكتەگەن ەلىمىزدىڭ العا ۇمتىلىستارى بۇل تىعىرىقتان دا وڭتايلى الىپ شىقتى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋدىڭ 2012-2013 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى بەكىتىلدى. ءارتۇرلى جيىنداردا ايتىلىپ جۇرگەن دەرەكتەر بويىنشا, جازعى ماۋسىمدا رەسەيدەن عانا 150-200 مىڭداي ادام ءوز كولىكتەرىمەن رەسمي جانە جابايى تۇردە دەمالىسقا كەلەدى ەكەن. بيىل ونىڭ قاتارى ءبىرشاما سيرەگەن. اڭگىمەنى جول قاتىناسىنا, ياعني بۋرابايعا جەتۋ ماسەلەسىنە بۇرساق, كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى, بۋراباي كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا بۇل نىسانعا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان جىلداردان بەرى ونى قارجىلاندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8,3 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. ماڭىزدى ءىستىڭ بارىسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى سەرىك احمەتوۆ, سالالىق مينيسترلىك باسشىلارى قۇرىلىس الاڭىندا بىرنەشە رەت بولدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا 30 نىساننان تۇراتىن قايتا قۇرۋ قۇرىلىستارىن جوعارى تالاپتار تۇرعىسىندا قابىلداپ الدى.
– زاماناۋي اۋەجايدى ارنايى تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ۇشاقتار مەن قوسالقى بۋىندارعا قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەسىنە عانا 600 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, تولىق يگەرىلدى, – دەيدى كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ ديرەكتورى داستان ماليەۆ. مۇنداعى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى مەرزىمىنەن بۇرىن ءارى جوعارى ساپادا اياقتالدى. اسفالتتى-ارموبەتوندىق جامىلعىلى ۇشۋ-قونۋ الاڭى شەتەلدىك قۇرىلعىلاردى ورناتۋمەن قاتار, 2850 مەترگە ۇزارتىلدى. ساعاتىنا 200 جولاۋشىنى قابىلداي الاتىن اەروۆوكزال ەكى تەلەسكوپيالىق تراپ, ليفت جانە ەسكالاتورلارمەن جابدىقتالدى. تانىماستاي جاڭعىرتىلعان اۋەجايدا جولاۋشىلارعا بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسالۋمەن بىرگە, ءتىركەۋ, شەكارالىق جانە كەدەندىك رەسىمدەۋ ورىندارى قاراستىرىلعان.
ءاۋەكومپانيا «ايپ» الەمدىك جيناعىنا اۋەجايدىڭ ۇشىپ-قونۋ الاڭى, اپاتتان قۇتقارۋ شارالارى, تەرمينالدار, جولاۋشى جانە جۇك تاسىمالداۋ جونىندەگى انىقتامالارىن تولىق جاريالايدى. اقپاراتتىق بلوك ىسكە قوسۋعا دايىن. سونداي-اق, جىلۋ قازاندىعى مەن تاراتۋ جۇيەلەرىنىڭ, زەرتحانا عيماراتىنىڭ, جانار-جاعارماي ورتالىعى مەن ترانسفورماتوردىڭ قوسالقى ستانساسى سياقتى نىسانداردىڭ جۇمىستارى اياقتالدى. كومپانيا كۇشىمەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى كوتەرىلىپ, قوسىمشا دايارلاندى. بىلايشا ايتقاندا, اۋەجاي ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ حالىقارالىق ۇيىمى (يكاو) ستاندارتتارى تالاپتارىنىڭ 1-ساناتىنا جاۋاپ بەرە الادى. ياعني, ۇشىپ-قونۋ الاڭى جالپى سالماعى 171 توننالىق لاينەرلەردى, تىكۇشاقتاردىڭ بارلىق ءتۇرىن قابىلداي الادى.
رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى س.احمەتوۆتىڭ وبلىسقا جۇمىس ساپارى بارىسىندا قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى مەن رەسەيگە جاڭا اۆيارەيستەر اشۋ جونىندە ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار دا تابىستى بولدى. قازىردىڭ وزىندە ۇشاقتار «الماتى – كوكشەتاۋ – الماتى» باعىتىندا اپتاسىنا 4 رەت ۇشسا, «كوكشەتاۋ – شىمكەنت – كوكشەتاۋ» رەيسى 5 تامىزدان باستاپ جۇماسىنا ەكى رەت قاتىناۋدا. «كوكشەتاۋ – وسكەمەن» باعىتى بويىنشا اۆياتاسىمالداۋ بۇرىننان بار. قىرۋار ءىستىڭ قايتارىمىنان ءبىر مىسال كەلتىرسەك, وتكەن جارتىجىلدىقتا «الماتى – كوكشەتاۋ – الماتى» باعىتىندا عانا 72 رەيس ورىندالىپ, 2500 جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتىلدى. بيلەتتىڭ قۇنى 22 مىڭ تەڭگە. مۇنىڭ ءوزىن مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا قارجىلاندىرۋ شارالارىمەن بايلانىستىرۋ كەرەك.
«كوكشەتاۋ اۆياكومپانياسى» اق كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ نەگىزگى اۋە وپەراتورى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قوسىمشا قۇرىلىمدىق جۇيە دە ەنگىزىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق ەنشىلەس كاسىپورنى «قتج ەكسپرەسس» اكتسيونەرلىك قوعامى مەملەكەتتىك اۋە كومپانيالاردىڭ باسقارۋشىسى مىندەتىن اتقارادى. وسى ورايدا, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق ەنشىلەس كاسىپورنى «قتج ەكسپرەسس» اق باس مەنەدجەرى گالەي سىرتلانوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
– كوكشەتاۋ اۋەجايى حالىقارالىق مارتەبە الدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 22 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا ماسكەۋدەن العاشقى حالىقارالىق رەيستى كۇتىپ وتىرمىز, – دەدى گالەي ۆالەەۆيچ. ەندىگى جەردە اقتاۋ, اتىراۋ, اقتوبە باعىتىندا دەربەس رەيستەر اشىلاتىن بولادى. جۋىردا رەسەيلىك بىرقاتار اۋەكومپانيالاردىڭ, ومبى, بارناۋل, تيۋمەن, ءنوۆوسىبىر قالاسىنىڭ اۋەجايلارى باسشىلارىمەن كەزدەستىك. وندا جاز ايلارىندا رەسەي مەن قازاقستان جاعىنان اۋە قاتىناستارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جونىندە ءسوز قوزعالدى. ماسەلەن, الەمگە تانىمال «ترانساەرو» كومپانياسى «ماسكەۋ–كوكشەتاۋ» باعىتىمەن اپتاسىنا ەكى رەيس جاسايتىن بولادى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ تۋريستىك فيرمالارىمەن بىرگە رەسەي, گەرمانيا جانە بەلارۋستەن چارتەرلىك رەيستەر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الدىق. الداعى كەزدە گەرمانيا, تۇركيا, قىتاي باعىتىندا اۋە قاتىناستارىن اشۋ نيەتىندەمىز. بۇل ۇمتىلىستارىمىز بۋرابايدىڭ عانا ەمەس, زەرەندى, ساندىقتاۋ اۋداندارىنداعى تۋريستىك يندۋستريانى دامىتۋعا سەپتىك جاسايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, جاڭا اۋەجايدىڭ بولاشاعى زور.
«ترانساەرونىڭ» تاۋەلسىزدىك تويىنا تارتۋى
اۋەجايعا 14 جەلتوقسانداعى تاڭعى بەستەن اسا كەلگەن ءبىز تابلوعا قارايمىز. ماسكەۋدەن UN 223/224 رەيسىن ورىندايتىن كۇمىس قانات «Boeing-ءتىڭ» كەلىپ قونۋىنا ءالى ءبىرشاما ۋاقىت بار. ءدال وسى كەزدە ماسكەۋلىك كومپانيانىڭ قازاقستانداعى باس وكىلى ۆلاديمير كۋشنيرەنكونىڭ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزەتىندىگى حابارلانىپ, قۋانا ءجۇگىرىستىك. ۆلاديمير يۆانوۆيچ الەمگە ايگىلى «ترانساەرو» جايىندا كەڭىنەن تارقاتىپ اڭگىمەلەدى.
– ءبىزدىڭ ۇجىمىمىز باۋىرلاس قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 22 جىلدىعى قارساڭىندا حالىقارالىق ماڭىزداعى ەرەكشە ميسسيانى ورىنداعالى تۇر. «ترانساەرو» كوكشەتاۋعا ءبىرىنشى بولىپ ساپار باستاعان رەسەيلىك اۋە كومپانياسى. كوپ كەشىكپەي وسىناۋ كوركەم قالاعا كەلىپ قوناتىن ۇشاق كوپۇلتتى رەسەي حالقىنىڭ قۇتتىقتاۋىن دا الا كەلمەك, – دەدى ول. – جاڭا اۋەجاي قازىرگى زامانعى بارلىق تالاپتارعا ساي كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى دامۋ كەزەڭىندە ەكەندىگىن كورسەتۋمەن قاتار, سىرتقى دوستىق ساياساتىنىڭ بەرىكتىگىن دالەلدەيدى. قازاقستان جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا ءبىز 1995 جىلى العاشقى «ماسكەۋ–استانا» (ول كەزدە اقمولا) رەيسىن ورىنداعانىمىزدى ماقتان ەتەمىز. بۇل قازاقستان استاناسىنا جاسالعان تۇڭعىش حالىقارالىق اۋە بايلانىسى بولاتىن. ەندى ىنتىماق ءورىسى كەڭەيىپ, سوڭعى 20 جىلدا استانا, الماتى, اقتاۋ, اتىراۋ, قاراعاندى, قوستاناي, شىمكەنت, مىنە, بۇگىن كوكشەتاۋ قالالارىن رەسەي استاناسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىرمىز.
وسى مەرزىم ارالىعىندا كومپانيا قىزمەتىن ءتورت ميلليوننان استام ادام پايدالاندى. كۋرورتتى كوكشەتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. مۇندا قاتىنايتىن ۇشاقتارىمىز «بيزنەس-كلاسس» جانە «ەكونوم-كلاسس» جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەدى. جولاۋشىلار بيلەتتەردى كادۋىلگى كاسسالارمەن قوسا ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى دا ساتىپ الادى, 20 كيلوگرامدىق قول جۇكتەرىن تەگىن الىپ جۇرەدى. سونداي-اق, كوكشەتاۋ جولاۋشىلارىنا ۆنۋكوۆو اۋەجايىندا ترانزيتتىك جەلىلەر بويىنشا قولايلى جاعدايلار قاراستىرىلعان.
باس وكىل سونىمەن بىرگە, «ترانساەرو» كومپانياسى 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن «قازاقستانداعى جىل تاڭداۋى №1» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتانعانىن ريزالىقپەن اتاپ ءوتتى. جالپى, كومپانيا الەمدىك قاۋىپسىزدىك رەيتىنگى بويىنشا 16-شى, ەۋروپادا 6-شى ورىندى يەلەنەدى. سونداي-اق, ۇجىم 2013 جىلى Skytrax اگەنتتىگىنىڭ «الەمنىڭ پروگرەسشىل اۋە كومپانياسى» التىن جۇلدەسىن, امەريكالىق پورتالدىڭ «ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكاداعى ۇزدىك اۋە كومپانياسى» جۇلدەسىن جەڭىپ العان رەسەيلىك تۇڭعىش اۋە كومپانياسى اتانىپ وتىر. «ترانساەرو» الىس ماگيسترالدى, كەڭ فيۋزەلياجدى, قۋاتتى 102 ۇشاقتان تۇراتىن اۋە فلوتىنا يە بىردەن-ءبىر كومپانيا. ول قىسى-جازى الەمنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەل قامتيتىن 200 باعىت بويىنشا سەنىمدى ساپارلاردى جۇزەگە اسىرادى.
جولاۋشىلاردىڭ جىلى لەبىزى
اۋەجايدىڭ كۇتۋ زالىنداعى جيىرمادان استام جولاۋشى مەن قوناقتارىن كۇتۋشىلەردىڭ كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى. ۇشۋ قۇجاتتارى مەن قول جۇكتەرىن تەز ارادا رەسىمدەپ ۇلگەرگەن. سالەمىمىزدى جىلى قابىلداپ, العاشقى ساپار الدىنداعى پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ جاتىر.
ەدىل الان – كورشىلەس پەتروپاۆل قالاسىنداعى اعىلشىن تىلىنە باعىتتالعان كلاسسيكالىق مەكتەپ گيمنازياسىن بيىل ءبىتىرىپ, تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينفورماتيكالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىنە قابىلدانىپتى. ول ەلدەگى ءتارتىپ بويىنشا ساباق قىركۇيەك جانە قاڭتار ايلارىندا باستالادى ەكەن. ونى شىعارىپ سالۋعا اكە-شەشەسى مەن 6 جاسار قارىنداسى داريا بىرگە كەلىپتى. اعىلشىن تىلىندە وقىعان ەدىل قازاقشاعا اعىپ تۇر. العىرلىعى دا سۇيسىنتەدى. تورونتوعا ءبىرىنشى رەت بارا جاتقانىنا قاراماستان ول ەلدىڭ تانىم-تالعامدىق ۇستانىمى, تابيعاتى, قازاقستانمەن بايلانىستارى تۋرالى جەتىك بىلەتىندىگىن اڭعارتتى. كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ حالىقارالىق مارتەبە العانىنا, ماسكەۋگە تۋرا رەيس اشىلعانىنا قۋاناتىنىن ايتادى. ءبىز دە تالانتتى جاسقا تابىستار تىلەدىك.
ۆالەنتينا لياح – كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ 73 جاستاعى تۇرعىنى. بۇل كىسى ماسكەۋدەگى گوسپيتالدا ەمدەلۋ ءۇشىن جولعا شىققان ەكەن. كوكشەتاۋ اۋەجايىنان سوڭعى رەت 23 جىل بۇرىن ۇشىپتى. ودان كەيىن دەنساۋلىعىن تۇزەۋ, تۋىسقاندارىن كورۋ ماقساتىمەن تەمىرجول ارقىلى تالاي رەت جۇرگەن. تۋعان قالاسى ارقىلى تۋرا اۋە جولى اشىلىپ, شارشاماي جەتىپ باراتىنىنا قۋانىشتى.
ۆەرا حارچەنكو ءبىزدىڭ وتباسىمىز وسى رەيستىڭ اشىلۋىن اسىعا كۇتتى, دەيدى ارداگەر ۇستاز. ءتىپتى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ا.بەكتۇروۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن جاڭا اۋەجايدى اشۋ سالتاناتىنىڭ ىشىندە بولىپتى. ماسكەۋدە ەكى بالاسى, اپا-سىڭلىلەرى تۇراتىن ۆەرا ۆاسيلەۆنا 4 جاسار نەمەرەسى مارك ەكەۋى ۇشاققا وتىرعانشا اسىعۋلى. اۋەجايدا ىستىق شاي ۇيىمداستىرىلىپ, نەمەرەلەرىنە سىيلىقتار ۇلەستىرىلگەنىنە ريزا. بارشامىزدى ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات مەرەكەسى – تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتادى.
مىنە, الىپ لاينەر ەكيپاجىنىڭ كومانديرى يگور مانتروۆ باسقارعان ۇشاق تا كەلىپ قوندى. جولاۋشىلاردى قازاق جانە ورىس ۇلتتىق كيىمدەرىن كيگەن قىزدار, رەسمي ادامدار گۇلشوقتارىمەن قارسى الدى.
– كوكشەتاۋ – مەنىڭ اتا-بابالارىمنىڭ قونىسى, – دەدى جولاۋشىلار اتىنان ءسوز العان سانكت-پەتەربۋرگ تۇرعىنى ناتاليا نۇركەەۆا. – قىزىم ەكەۋمىز تۋىسقاندارىمىزبەن قاۋىشۋ ءۇشىن, جاڭا جىلدى بىرگە قارسى الۋ ءۇشىن كەلىپ تۇرمىز. قازاقستانىمىزدىڭ قارىشتى قادامدارىنا قۋانامىز. جولدا نەبارى 2 ساعات قانا بولدىق. وتە جايلى. بۇرىن ومبى, استانا ارقىلى كوپ ۋاقىت جوعالتاتىنبىز.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
كوكشەتاۋ.
