قازاق ادەبيەتى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. 77 جاسقا قاراعان شاعىندا جانى جايساڭ ازامات, كورنەكتى قالامگەر قايرات جۇماعاليەۆ دۇنيە سالدى.
ق.جۇماعاليەۆ 1937 جىلى 16 قىركۇيەكتە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا (قازىرگى بوكەي ورداسى) اۋدانىندا جيەكقۇم اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ (قازىرگى بەيسەن اۋىلى) بەسقۇدىق دەگەن جەرىندە تۋعان.
1959 جىلى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىن «جازۋشى» باسپاسىندا كىشى رەداكتورلىقتان باستاپ, وسى ۇجىمدا ۇزاق جىل قىزمەت ىستەپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن ءوستى.
قازاق ادەبيەتى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. 77 جاسقا قاراعان شاعىندا جانى جايساڭ ازامات, كورنەكتى قالامگەر قايرات جۇماعاليەۆ دۇنيە سالدى.
ق.جۇماعاليەۆ 1937 جىلى 16 قىركۇيەكتە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا (قازىرگى بوكەي ورداسى) اۋدانىندا جيەكقۇم اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ (قازىرگى بەيسەن اۋىلى) بەسقۇدىق دەگەن جەرىندە تۋعان.
1959 جىلى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىن «جازۋشى» باسپاسىندا كىشى رەداكتورلىقتان باستاپ, وسى ۇجىمدا ۇزاق جىل قىزمەت ىستەپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن ءوستى.
1985–1992 جىلدارى قازاق تەلەديدارىندا اعا رەداكتور, باس رەداكتور بولىپ ەڭبەك ەتتى. 1993–1996 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ اۋدارما-رەداكتسيالىق بولىمىندە سەكتور مەڭگەرۋشىسى, كەڭەسشى بولدى.
ول جاستايىنان جاقسى جىرلار جازىپ, جارقىراپ كورىندى, ونىڭ «تۇڭعىش» كىتابى 1964 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. مۇنان سوڭ «جانار», «پەرزەنت ءۇنى», «جەڭىسباي», «اينامكوز», «ساحارا», «شاپاعات», «اتاتاۋ», «پاراسات», «قۇباجون», «اقمارال», «كىم كورىپتى مۇندايدى» ولەڭدەر جيناقتارى جانە «ساسكە» اتتى تاڭدامالىسى وقىرمان قولىنا ءتيدى.
ونىڭ ءتورت كىتابى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, «ستەپنايا دوروگا», «تسەلومۋدريە» اتتى جيناقتارى ماسكەۋدىڭ «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىنان جارىق كوردى. جەكەلەگەن شىعارمالارى اعىلشىن, فرانتسۋز, اراب, نەمىس, قىتاي, حيندي, يسپان, پولياك, بولگار, تىلدەرىنە اۋدارىلعان.
ق.جۇماعاليەۆ شەبەر اۋدارماشى دا بولدى. گومەردىڭ «يلياداسىن», ەۆريپيدتىڭ «مەدەيا», «ترويا ارۋلارى», «ەلەنا» تراگەديالارىن, الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن انا تىلىمىزگە اۋدارعان. ا.ديۋمانىڭ «گراف مونتە-كريستو» رومانىن ء(ا.جۇماباەۆپەن بىرگە), موڭعول جازۋشىسى ل.تۋدەۆتىڭ «تاۋ تاسقىنى» رومانىن, فرانتسۋز اقىنى بەرانجەنىڭ شىعارمالارىن, قىرعىز ەپوسى «ماناستىڭ» تاراۋلارىن قازاق تىلىنە تارجىمالاعان.
اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان كوپتەگەن اندەر بار.
ق.جۇماعاليەۆ ۇزدىك شىعارمالارى ءۇشىن «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىنىڭ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
ونىڭ جارقىن بەينەسى جادىمىزدا ۇزاق ساقتالادى. ءوزىنىڭ بيازى مىنەزىمەن ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولا ءبىلگەن اقىننىڭ جىرلارى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى
اڭقىلداعان اقىن ءوتتى دۇنيەدەن
قايران قايرات تا دۇنيەدەن وزدى. جارىق كۇننەن ءدايىم جاقسىلىق كۇتەتىن وپتيميست ەدى. قارشادايىنان جەتىم قالىپ, تالايدى كورگەن قۇم نارىنعا اتوم سىناقتارىنىڭ قاۋپى تونگەندە, قىزىل ۆاگوندارعا تيەلىپ, جەر ءتۇبىندەگى مىرزاشولگە اۋعان-دى. جەتىم بالا, جەسىر ايەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ەلپى-سەلپى قيىن كۇندەردى كەشە ءجۇرىپ ەر جەتكەن-ءدى. شىنىققان-دى, شيرىققان-دى. «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دەپ, قىزىل ءسوزدىڭ ءتۇبىن كۇيتتەپ, ولەڭ ورىسىنەن ءبىر-اق شىققان-دى. سودان بەرى تالماي ىزدەنگەن تاۋداي تالاپ, سەزىمتال جۇرەكتى تاس قياعا ورلەتىپ, اقىندىقتىڭ اۋىلىنا ات بايلاتقان-دى.
اۋزىن اشسا كومەيى كورىنەتىن اقكوڭىل اقىن تەك ءوزى كورگەن قيىندىقتاردى عانا كوزىنەن ءتىزىپ قويماي, البىرت سەزىم, اساۋ ارماندارعا بەرىلەتىن. ومىرگە سونشاما عاشىق ەدى. كەيىنگى جىلدارى تۋعان جەر توسىنە كوشىپ بارىپ, دۇنيەگە قايتا تۋعانداي اۋناپ-قۋناپ, ءماز-ءمايرام بولىپ ءجۇرۋشى ەدى. ونى كورىپ ءبىز دە ءماز بولاتىنبىز. جەتپىسىندە تۋعان توپىراعىنا جەتى جاسار بالاداي ارسالاڭداعان اقىن ازاماتتىڭ اقپەيىل, ادال جۇرەك ءلۇپىلىن سەزىپ, ەرىكسىز ەلجىرەيتىنبىز.
ول جازعان ولەڭدەردى قوسىلا جاتتاپ, ول ايتقان اندەردى قوسىلا شىرقايتىنبىز. «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى» – ونىڭ بۇل سوزىمەن كەلىسپەيتىن قازاق بار ما ەكەن؟! و دۇنيەگە دە قايران قايرات مارقۇم جاڭىل اپايدىڭ اڭىراتا سالاتىن نازدى انىمەن ءون بويىڭدى ەلجىرەتەر تەبىرەنىس كويگەيىن اڭساپ, سارعايا ساعىنىپ اتتانىپ كەتكەندەي.
باقۇل بول, باۋىرىم, ارتىڭدا قارا ورمانداي حالقىڭ مەن ادال جار, اق نەكەلى قوساعىڭ سوفياڭ قالدى. ءۇي تولى بالالارىڭ مەن نەمەرەلەرىڭ قالدى. جان تەبىرەنتەر ولەڭدەرىڭ بار. ايتقان سايىن اڭساتا, تامسانتا تۇسەتىن قىزعىلىقتى مىنەزدەرىڭ بار. سەن ءولمەيسىڭ. سەزىم بەسىگىندە تەربەلىپ, تەبىرەنەسىڭ. جىر بولىپ, سىر بولىپ ءتوگىلەسىڭ. جاساي بەر, جايدارى اقىن, جايساڭ جىر!
ءابىش كەكىلباي ۇلى.
ومىرشەڭ ولەڭدەرى ونەگەلى
حالقىمىزدىڭ كورنەكتى اقىنى قايرات جۇماعاليەۆ «اناسى بار ادامدار, ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەن ەكى اۋىز سوزىمەن-اق ادەبيەتتە انا بەينەسىن ايرىقشا سومداعان جانى جايساڭ جىر جامپوزى ەدى. ونىڭ شىنايى پوەزياسى وقىرمان جۇرەگىنەن جول تاۋىپ, كۇللى قازاق ەلىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالدى. «تۇڭعىشتان» باستالعان جىر جيناقتارىنىڭ سانى وتىزدان استى, شىعارمالارى بىرنەشە شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ادەبيەتتە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن قايرات جۇماعاليەۆتىڭ ونەگەگە تولى ومىرشەڭ ولەڭدەرى ءماڭگىلىكتىڭ كوشىندە بولادى دەپ بىلەمىن.
«ەر – تۋعان جەرىنە» دەگەن بابالار اماناتىنا ادال بولعان قايرات اعامىز سوڭعى جىلدارى تۋعان مەكەنىنە, ورالىنا ورالىپ, جاسى ەگدە تارتسا دا, ەڭبەكتەن قول ۇزبەدى. ومىرلىك تاجىريبەسىن جاستارعا ۇيرەتتى, ۇلگى-ونەگە كورسەتتى. امال قانشا, «جازمىشتان وزمىش جوق». حالقىنا قادىرلى, اعايىنعا ابىرويلى قالىپتا ورتامىزدى ويسىراتىپ, و دۇنيەگە اتتاندى.
قايراتتاي اقجۇرەك, ادامدىقتىڭ بيىك شىڭىنان الاسارماعان ازاماتتىڭ وشاعى – وتى سونبەگەي!
اقىن اعامىزدىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن جارقىن بەينەسى ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالادى.
پەيىشتە نۇرى شالقىسىن دەپ تىلەك ەتەمىز.
باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,
اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.
جانى جايساڭ جاقسى اعا ەدى
قايرات اعا ومىردەن ءوتىپتى دەگەن سۋىق حابار جانىمىزدى قاتتى جابىرقاتتى. جۇرەگى ەل, تۋعان جەر دەپ سوعىپ وتكەن قازاقتىڭ ءبىر قابىرعالى قالامگەرى, ولەڭ-ءسوز زەرگەرى وزىڭىزدەي-اق بولار. سوندىقتان دا ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق جولىڭىزدا تۋعان جەر مەن انا تاقىرىبى باستى سيپاتقا يە بولىپ كەلدى. قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ايالاپ وسىرگەن اسىل اناڭىزعا ارناپ شىعارعان تۋىندىڭىز بۇگىندە بارشا انالارعا سوزبەن سوعىلعان ەسكەرتكىش ىسپەتتى.
تۋعان جەرىڭىزگە ەلۋ جەتى جىل وتكەن سوڭ قايتا ورالىپ تۇرا باستاعانىڭىزدا ءسىزدىڭ بالاشا قۋانعانىڭىز كوز الدىمىزدا. اقجايىق ءسىزدىڭ ولەڭ ولكەسىندەگى ەكىنشى تىنىسىڭىزدى اشقانداي, جانىڭىزدىڭ جالاۋىن قايتا ءبىر جەلبىرەتكەندەي كۇي كەشىپ ەدىك. ەلگە ورالۋىڭىز ارقىلى ءسىز اقجايىقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگى مەن ءوڭىردەگى اقىل-وي, پاراسات الەمىن تاعى ءبىر بيىككە كوتەرىپ تاستاپ ەدىڭىز-اۋ, قايران قايرات اعا! ولقى تۇسىمىز كەمەلدەنىپ, ورتامىز تولىپ, ءبارىمىز دە ءبىر جاساپ قالعانداي ەدىك.
وسىنداي جانى جايساڭ جاقسى اعانىڭ ورتامىزدان كەتۋى ورنى تولماس اۋىر قازا. ارقا ارۋى سوفيا جەڭگەمىز ەكەۋىڭىز – ەكى جاقسى قوسىلعانىنىڭ تاپتىرماس كورىنىسىندەي ەدىڭىزدەر.
قوش, قازاق پوەزياسىندا قايتالانباس ءوز قولتاڭباسىن قالدىرا بىلگەن سۇڭعىلا سۋرەتكەر, كوزى ءتىرىسىندە ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتە بىلگەن اسىل اعا, تۋعان جەرىنىڭ جوقتاۋشىسى مەن جاناشىرى!
نۇرلان نوعاەۆ,
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.
ورال.
ارتىنا باعالى مۇرا قالدىردى
مەن قايرەكەڭدى بۇرىننان, جاسىراق كەزىنەن تانيتىن, بىلەتىن بولسام دا, ەكەۋمىزدىڭ ءومىر جولىمىز 1996 جىلى قوس پالاتالى پارلامەنت سەناتىنىڭ قابىرعاسىندا شىنداپ ءتۇيىستى. سونىڭ الدىندا مەملەكەتارالىق «زامان قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ بىرەر جىل قىزمەت اتقارعان سوڭ, پارلامەنت سەناتىنىڭ اپپاراتىنا رەداكتسيالىق-باسپا ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كەلگەن ەدىم. قايرەكەڭ وسى بولىمدەگى كونسۋلتانتتاردىڭ ءبىرى ەكەن. مەنى ءىش تارتىپ, جايراڭداپ قارسى الدى. كەشىكپەي ءبولىم مەڭگەرۋشىمىز زەينوللا سەرىكقاليەۆ زەينەت دەمالىسىنا شىقتى دا, ورنىنا مەن مەڭگەرۋشى بولدىم. مەن كەلەردەن از ۋاقىت بۇرىن قايرەكەڭدى جاسى كەلدى دەپ زەينەتكە شىعارىپ, قىزمەتتى ول كەلىسىمشارت بويىنشا جالعاستىرىپ ءجۇر ەكەن. «ءسىزدىڭ زەينەتاقىڭىزدىڭ كۇشىن جويىپ, بولىمگە قايتادان قىزمەتكەر ەتىپ الايىق», دەدىم. «ونداي كۇن قايدا», دەپ ول كوڭىلسىز جىميدى. اقىرى مۇنى ىسكە اسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءسويتىپ, قايرەكەڭ قايتادان ءبولىمنىڭ تولىققاندى قىزمەتكەرى بولىپ, قاتارعا ورالدى. التى جىلدان كەيىن عانا, 2003 جىلدىڭ جازىندا زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءبىر عاجاپ جەرى, قايرەكەڭ وسىلايشا كۇندەلىكتى قىزمەتىن ىستەپ ءجۇرىپ تە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن جاقسى ولەڭدەر جازۋىن توقتاتقان ەمەس. ارتىندا مەيلىنشە باي, ۇلتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ كەرەگىنە جارايتىن باعالى مۇرا قالدىردى. باقۇل بول, قايرەكە! توپىراعىڭ تورقا, جاتقان جەرىڭ جايلى بولسىن!
بولات بوداۋباي,
جازۋشى.
ەندىگى ورنى – پوەزيا الەمىندە
قايرات بۇل دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن حاباردى ەستىدىم. قايرات جۇماعاليەۆ. تالاي جىلدار ەمەن-جارقىن كوڭىلىمىزدىڭ قوسىن ءبولىسۋشى ەدىك. سونشالىق ءبىر سىرىمىز بەن مۇڭىمىزدى ارنايى اقتارماساق تا, جانىمىزدىڭ جان-سارايىن قاس-قاباعىمىزدان ۇعىسىپ, سەبەپ-سالدارىن سۇراسپاي قالعان ەمەسپىز. اق جارقىن ەدى. اقىندىق مىنەزبەن اڭقىلداپ جاي-جاپسارىڭدى سۇراپ, ءوزىنىڭ دە قالتارىس-بۇلتارىسىن بۇكپەسىز جايىپ سالىپ جۇرەتىن. اڭقىلداپ ءبىر شالقايا كەرىلىپ كۇلۋشى ەدى. ءوزىڭدى قولداپ, قولپاشتاپ, اق جارىلىپ جۇرەتىن. شىعارماشىلىق جۇمىستىڭ قات-قابات قاربالاسىندا جۇرگەن بارشامىزدى سول رياسىز مىنەزى قاناتتاندىرىپ جىبەرەتىن.
دوس-جارعا قانشالىقتى ادال بولسا دا, ولەڭ الەمىنە سونشالىق كىرپياز ەدى. جان سىرىن اعىنان اقتارىپ, سەزىم كۇيلەرىن توگىلتىپ-اق جارقىراتا ءبىلۋشى ەدى. قايراتتىڭ «اناسى بار ادامدار ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەن ولەڭ جولدارىنىڭ ومىرشەڭ دە ونەگەلى افوريزمگە اينالىپ كەتۋى دە سوندىقتان شىعار.
جازۋشى باسپاسىندا كوپ جىلدار بويى رەداكتور, ءبولىم باستىعى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سول اقجارقىن كۇيىنەن تايعان دا, تانعان دا ەمەس. قاباق شىتىپ, جۇمىس جاعدايىن كولدەنەڭ سالمايتىن. ورنىمەن, رەتىمەن عانا ءىستىڭ بارىسىن سارالاي, اقىلداس قىلاتىن. قازاق ولەڭىندە وزىندىك ورنى بار ەدى.
سونشالىقتى وكىنىشپەن سوڭعى «قوش-قوشىمىزدى» ايتامىز. جاقسى دوس, ابزال ازامات, بەلگىلى اقىن قايرات جۇماعاليەۆتىڭ ەندىگى ورنى – پوەزيا الەمىندە.
تولەك تىلەۋحان,
جازۋشى.
الماتى.
