قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسىندا بۇرىندارى دا جەڭىسپەن ورىلگەن جاقسى ءداستۇردىڭ بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. كەڭەس وداعى تۇسىندا يۋري زايتسەۆ, ۆيكتور مازين, اناتولي حراپاتىي وليمپيادا چەمپيونى اتانسا, ستەپان ۋليانوۆ, ۆلاديمير درەكسەلەر, ۆاسيلي ماجەيكوۆ, سەرگەي كوپىتوۆ, ەۆگەني سىپكو جانە تاعى باسقا ساڭلاقتار كوپتەگەن ءدۇبىرلى دودالاردا دارالاندى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1996 جىلى اتلانتادا الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىندا حراپاتىي كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. اتباساردىڭ الىبى شاۋ تارتىپ قالعان تۇستا جەڭىسپەن ورىلگەن ءداستۇر ۇزىلگەندەي بولدى. ولاي دەۋگە نەگىز, 1997-2003 جىلدار ارالىعىندا جەرلەستەرمىز وزدەرى قاتىسقان جارىستاردىڭ بارلىعىنان قۇر قول قايتىپ ءجۇردى. اتاپ ايتساق, سيدنەي وليمپياداسى (2000 جىل) مەن چيانگ-ماي (1997 جىل), لاحتي (1998 جىل), پيرەي (1999 جىل), انتاليا (2001), ۆارشاۆا (2002 جىل) جانە ۆانكۋۆەردە (2003 جىل) ۇيىمداستىرىلعان الەم چەمپيوناتتارىندا ءبىزدىڭ زىلتەمىرشىلەرگە بىردە-ءبىر جۇلدە بۇيىرمادى.
ۇزاق جىلدار بويى رەسپۋبليكالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىن باسقارعان قايرات تۇرلىحانوۆ سول ءبىر قۇلدىراۋ كەزەڭىن بىلاي دەپ ەسكە العان ەدى: – داڭقتى حراپاتىيدىڭ ءداۋىرى وتكەننەن كەيىن ءوز وتانداستارىمىزدىڭ اراسىنان بىرازعا دەيىن الەمدىك دەڭگەيدەگى جارىستاردا ولجا سالۋعا جارايتىن جاستار شىقپادى. 2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىنان قازاقستان اۋىر اتلەتتەرىنىڭ قورجىنى بوس قايتتى. بۇل جاعداي سول كەزدەگى تۋريزم جانە سپورت اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى داۋلەت تۇرلىحانوۆتى قاتتى مازالادى. ول يۋري زايتسەۆتان باستاۋ الاتىن, اراعا جىلدار سالىپ ۆيكتور مازين مەن اناتولي حراپاتىي جالعاستىرعان جەڭىستى ءداستۇردىڭ كۇرت ۇزىلگەنىنە كۇيىندى. ءبىر كۇنى داۋلەت بولات ۇلى وسى سالا تىزگىنىن ۇستاۋ جايىندا ماعان ۇسىنىس جاسادى. العاشىندا ءبىراز كىبىرتىكتەگەنىم راس. ويتكەنى بۇل مەن ءۇشىن تاڭسىق ونەر. بىراق باۋىرىم قيىلىپ سۇراعاننان كەيىن ءسوزىن جەرگە تاستاي المادىم. ءسويتىپ 2001 جىلى فەدەراتسيا باسشىلىعىنا كەلدىم. كەلگەن بەتتە ىسكە بەل شەشە كىرىستىم. ءار وبلىستاعى جاعدايعا قانىقتىم. باپكەرلەر مەن سپورتشىلاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭدادىم. وسىلايشا, اۋىر اتلەتيكانىڭ ويداعىداي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان كوپتەگەن پروبلەمانىڭ بارىن اڭعاردىم. كوبىسى قاراجات ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. سونى وڭدى شەشۋگە تىرىستىم. الايدا ء«ىس بىردەن ورگە دومالادى» دەپ ايتا المايمىن. ەڭ ءبىر قيىن شاقتاردى ەسكە السام, 2003 جىلى كانادانىڭ ۆانكۋۆەر قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتى ويعا ورالادى. اتالمىش جارىسقا قازاقستاننان 15 اتلەت بارىپ, بارلىعى ويسىراي ۇتىلدى. جۇلدەلى ورىن بىلاي تۇرسىن, سول جولى ساراپقا سالىنعان افينى وليمپياداسىنىڭ بىردە-ءبىر جولداماسىنا يەلىك ەتە المادىق. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا بارىپ تۇرىپ, قازاقستاننىڭ كوك بايراعىن جەلبىرەتە الماعانىمىزعا كۇيىندىم. كەلگەن بەتتە بارلىق ماسەلەنى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, اقىل تارازىسىنا سالدىق. ءار ءوڭىر ماماندارىنىڭ باسىن قوسىپ, ولارعا ورتاق ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگىن ارقايسىسىنا تاپىشتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىردىم.
ءيا, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, بىرلەسىپ ىستەگەن جۇمىس ءوز جەمىسىن بەردى. قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسى اياعىنان تىك ءارى نىق تۇردى. 2004 جىلى افينى وليمپياداسىندا سەرگەي فيليمونوۆ كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. ول تەك تۇركيالىق تانەر ساعىردان عانا قالىپ قويدى. سول كەزدەرى تۋريزم جانە سپورت اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى داۋلەت تۇرلىحانوۆقا ساعىردىڭ جەكە جاتتىقتىرۋشىسى ەنۆەر تۇركىلەريدى قازاقستانعا شاقىرتۋ جايىندا وي كەلدى. كەزىندە بولگاريا مەن تۇركيا اۋىر اتلەتيكاسىن ورگە سۇيرەپ, ءبىر شوعىر جۇلدىزدى ۇلكەن ارەناعا شىعارعان داڭقتى باپكەر ءبىراز ويلانا-تولعانا كەلە ءوز كەلىسىمىن بەردى.
ەنۆەر تۇركىلەريدىڭ كەلۋىمەن وتاندىق زىلتەمىرشىلەرىمىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان تولاعاي تابىسقا قول جەتكىزە باستادى. 2005 جانە 2006 جىلدارداعى الەم چەمپيوناتتارىندا يليا يلين باس جۇلدەنى ولجالادى. سىر بويى سايىپقىرانىنىڭ ارقاسىندا كوماندالىق ەسەپتە قازاقستان ۇزدىك بەستىكتىڭ قاتارىنان كورىندى. 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىندا يلين التىن السا, اننا ۆاجەنينا مەن يرينا نەكراسوۆا كۇمىسپەن كۇپتەلدى. ماريا گرابوۆەتسكايا قولاعا قول سوزدى. كەيىننەن 75 كيلو سالماقتا توپ جارعان سپورتشىنىڭ دوپينگ قولدانعانى انىقتالىپ, ۆاجەنينانىڭ كۇمىسى التىنعا اينالدى. جالپى ەسەپتە قازاقستان ءۇشىنشى تۇعىرعا جايعاستى.
2009 جىلى كويانداعى الەم چەمپيوناتىندا ءزۇلفيا چينشانلو, مايا مانەزا, سۆەتلانا پودوبەدوۆا جانە ۆلاديمير سەدوۆ قارسىلاس شاق كەلتىرمەسە, ۆلاديمير كۋزنەتسوۆ ءۇشىنشى ورىندى ەنشىلەدى. بەيرەسمي كوماندالىق سايىستا قازاقستان ەكىنشى ورىندى ولجالادى. 2010 جىلى انتاليادا مانەزا مەن پودوبەدوۆا التىننان القا تاعىندى. 2011 جىلى پاريجدە چينشانلو مەن يلين توپ جارسا, مانەزا مەن پودوبەدوۆا ەكىنشى ساتىعا تابان تىرەدى. تۇركيا مەن فرانتسياداعى جارىستا قازاق ەلى قۇراماسى ۇزدىك ۇشتىكتى قورىتىندىلادى.
2012 جىلى لوندون وليمپياداسىنىڭ الاۋى تۇتاندى. عالامدىق دودادا قازاقستان قۇراماسى ايدى اسپانعا شىعارىپ, تۇماندى البيون ەلىندە ءانۇرانىمىزدى ءتورت مارتە شىرقاتتى. چينشانلو, مانەزا, پودوبەدوۆا جانە يلين الدارىنا جان سالماسا, اننا نۇرمۇحامبەتوۆا قولا مەدالدى كەۋدەسىندە جارقىراتتى. الىستاعى اعىلشىندار ەلىندە ءتورت بىردەي ورەنىمىز جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوتەرىلىپ جاتقان كەزدە قۋانباعان جانكۇيەر جوق-اۋ, ءسىرا! بارشامىزدىڭ ابىرويىمىز ارتىپ, رۋحىمىز اسقاقتادى! ال ەڭ باستىسى, كوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ساتىعا تۇراقتادىق. الدىمىزدا – تەك قىتاي.
2013 جىلى ۆروتسلاۆتاعى دۇنيەجۇزىلىك دودادا الماس وتەشوۆ كۇمىس, ۆلاديمير سەدوۆ قولا مەدالدى يەمدەندى. 2014 جىلى الماتىداعى بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىندا جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا جەرلەستەرىمىز جاسىنداي جارقىرادى. ءزۇلفيا چينشانلو, يليا يلين جانە جاسۇلان قىدىرباەۆ تەڭدەسسىز دەپ تانىلسا, جازيرا جاپپارقۇل مەن ۆلاديمير سەدوۆ كۇمىس, ال كيريلل پاۆلوۆ قولانى قورجىنعا سالدى. قازاقستان قۇراماسى جالپى ەسەپتە تاعى دا ەكىنشى ورىندى يەلەندى.
ءسوز ورايى كەلگەندە, 2001-2014 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ تىزگىنىن قايرات تۇرلىحانوۆتىڭ ۇستاعانىن ايتا كەتكەن ابزال. ايتۋلى ازامات باسشىلىق جاساعان كەزدە قازاقستان قۇراماسى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك كوماندالار ساناتىنا ەركىن ەندى. ءدۇبىرلى دودالاردا ۇنەمى ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىنان كورىنىپ ءجۇردى. سول ۋاقىت ارالىعىندا وتانداستارىمىز وليمپيا ويىندارىندا 6 التىن, 2 كۇمىس جانە 2 قولانى ولجالاسا, الەم چەمپيوناتتارىندا 13 التىن, 5 كۇمىس جانە 3 قولانى يەلەندى. ونىڭ سىرتىندا ازيا ويىندارى مەن چەمپيوناتى جانە تاعى باسقا حالىقارالىق دودالار بار. سونىڭ بارلىعىنان قورجىن تولىپ قايتاتىن. مىنە, وسى كەزەڭدى «قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسىنىڭ التىن ءداۋىرى» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار.
تولاعايلارىمىزدىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە قايرات تۇرلىحانوۆتىڭ: «سوڭعى جىلدارى ءبىز الەمدىك جانە قۇرلىقتىق دەڭگەيدەگى دودالاردا تەك قىتاي قۇراماسىنان قالىپ كەلەمىز. وزگەلەرى ارتىمىزدان سىعالاپ قالدى. راسىندا دا, بۇگىنگى تاڭدا تورتكۇل دۇنيەدە قازاقستاندىق زىلتەمىرشىلەرمەن تەڭەسە الاتىن كوماندالار ساناۋلى. وسى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن وتانداستارىمىزعا كوپ ەڭبەكتەنۋگە, ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر عانا مىسال. قىتايدىڭ 1,5 ميللياردتان اسا تۇرعىنى بار. قولدا بار مالىمەتتەرگە سەنسەك, قىتاي ەلىندە 18 ميلليون ادام تۇراقتى تۇردە اۋىر اتلەتيكامەن اينالىسادى. ال ءبىزدىڭ حالىقتىڭ سانى 18 ميلليون شاماسىندا. سوعان قاراماستان قازاقستان قىتايلارعا اجەپتاۋىر قارسىلىق كورسەتۋدە. بۇل – وتە كەرەمەت كورسەتكىش! بۇرىندارى ءبىز وسىنداي عالامات ناتيجەگە قول جەتكىزگەن ەمەس ەدىك. تەك سوڭعى ءتورت-بەس جىل ارالىعىندا عانا سىلكىنىس بايقالدى. ءداپ قازىر مۇيىزدەرى قاراعايداي مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى قازاقستاننىڭ اۋىر اتلەتتەرىنەن قايمىعادى», دەپ تەبىرەنە سويلەگەنى ەسىمىزدە.
2015 جىلى دا جەرلەستەرىمىزدىڭ جەڭىس جولى جالعاستى. حيۋستونداعى الەم چەمپيوناتىندا نيجات راگيموۆ پەن الەكساندر زايچيكوۆ توپ جارسا, جازيرا جاپپارقۇل – كۇمىس, سۆەتلانا پودوبەدوۆا قولا مەدالدى ەنشىلەدى. مىنە, سودان كەيىن قازاقستاننىڭ اۋىر اتلەتتەرىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. قىر-سوڭىمىزدان قالماعان WADA (دوپينگكە قارسى كۇرەس اگەنتتىگى) اۋەلى جاستار بۋىنى وكىلدەرىنە كيلىكتى. كوپ ۇزاماي اتاقتى سپورتشىلارىمىزعا ءتىس باتىرا باستادى. ولاردىڭ بارلىعىنا «رۇقسات ەتىلمەگەن ءدارى-دارمەك پايدالاندى» دەگەن ايىپ تاعىلدى. ناتيجەسىندە, يليا يلين, ءزۇلفيا چينشانلو, مايا مانەزا, سۆەتلانا پودوبەدوۆا, يرينا نەكراسوۆا جانە ماريا گرابوۆەتسكايا بەيجىڭ مەن لوندون وليمپيادالارىندا ولجالاعان جۇلدەلەرىنەن ايرىلدى. الەم چەمپيوناتتارىندا تولىق مەدالدار جيىنتىعىنا يەلىك ەتكەن ۆلاديمير سەدوۆتىڭ قورجىنى ءاپ-ساتتە بوسادى. تىپتەن ول قۇرلىقتىق دودالاردا جەڭىپ العان جۇلدەلەرىنەن قاعىلدى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ءداپ قازىر سەدوۆتىڭ قازاقستان چەمپيونى دەگەننەن باسقا ەش اتاعى جوق.
2016 جىلى ريو وليمپياداسىندا اتوي سالادى دەپ ۇمىتتەنگەن الماس وتەشوۆ پەن جاسۇلان قىدىرباەۆقا دا قۇزىرلى ورگاندار قاتاڭ ۇكىم شىعاردى. ەكەۋى دە 2015 جىلى حيۋستوندا جەڭىپ العان جۇلدەلەرىنەن ايىرىلدى. ول كەزدە وتەشوۆ – كۇمىس, ال قىدىرباەۆ قولا مەدالدى ەنشىلەگەن ەدى. كۇللى قازاق جانكۇيەرى قوس قانداسىمىزدىڭ وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ تۇرعان ءساتىن كورۋدى ارماندادى. ەگەر تاريحقا جۇگىنسەك, سوعان دەيىن الاشتىڭ بىردە-ءبىر ازاماتىنىڭ تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىندا قانجىعاسى مايلانعان جوق ەدى. سول كوشتى الماس پەن جاسۇلان باستايدى دەپ ۇمىتتەندىك. بىراق ولارعا ونداي باقىت بۇيىرمادى. ەكەۋىنىڭ دە باعىن بايلاعان WADا. ايتۋلى زىلتەمىرشىلەر ءتۇرلى مەرزىمگە ۇلكەن سپورتتان شەتتەتىلگەننەن كەيىن ۇلكەن سپورتتان قول ءۇزۋدى ءجون كوردى.
جوعارىدا ايتىلعان جايسىز جاعدايلار قازاقستان قۇراماسىن قاتتى السىرەتتى. 2016 جىلى ريو-دە-جانەيروعا بارامىز دەپ جۇلقىنىپ تۇرعان زىلتەمىرشىلەرىمىز تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىنان شەت قالىپ, ولاردىڭ ورنىن وزگە ورەندەر باستى. دەسەك تە مىقتى باپكەرلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى جانە دارىندى جاستاردىڭ كوپتىگى ءوز جەمىسىن بەردى. برازيليادا جەرلەستەرىمىز ءوز جانكۇيەرلەرىن جەرگە قاراتقان جوق. وليمپيا ويىندارىندا وتانداستارىمىز 1 التىن, 1 كۇمىس جانە 4 قولا مەدالدى ولجالادى. اتاپ ايتساق, نيجات راگيموۆ – ءبىرىنشى, جازيرا جاپپارقۇل – ەكىنشى, كارينا گوريچەۆا, فارحات حاركي, دەنيس ۋلانوۆ جانە الەكساندر زايچيكوۆ ءۇشىنشى ساتىلارعا تابان تىرەدى.
ارينە, بۇل وتە جاقسى كورسەتكىش. بىراق ءالى دە ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. قۇرىعى ۇزىن WADA قازاقستانعا قايتا قىرعيداي ءتيۋدى كوزدەپ وتىر. ولاي دەۋگە نەگىز, كۇنى كەشە عانا ولار نيجات راگيموۆقا «دوپينگكە قارسى كۇرەس ەرەجەلەرىن بۇزدى» دەگەن ايىپ تاعىپ, ونى جارىستاردان ۋاقىتشا شەتتەتتى. ەندى تەرگەۋ مەن تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالادى. ەگەر كۇدىك راستالسا, راگيموۆ ءبىراز جۇلدەسىنەن ايىرىلادى. ال ودان كەيىن جاپپارقۇل مەن گوريچەۆاعا, حاركي مەن ۋلانوۆقا نەمەسە زايچيكوۆكە كەزەكتىڭ كەلمەسىنە كىم كەپىل؟ ەرتەڭگى كۇنى WADA «ولار دا دوپينگ قولداندى» دەپ جەر-جاھانعا جار سالسا, ەش تاڭدانبايمىز. وعان كوزىمىز الدەقاشان جەتكەن.
قازىرگى كەزدە اۋىر اتلەتتەرىمىزدىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. جاسىراتىنى جوق, كورسەتكىشىمىز جىلدان-جىلعا ناشارلاپ كەلەدى. ماسەلەن, سوڭعى ەكى الەم چەمپيوناتىندا بار-جوعى ءۇش جۇلدەگە عانا قولىمىز جەتتى. اتاپ ايتساق, 2018 جىلى اشحابادتا ارلي چونتەي مەن نادەجدا ليحاچەۆا جانە 2019 جىلى پاتتايادا يگور سون جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. بار تابىسىمىز وسىمەن عانا شەكتەلەدى. ال بۇرىن قانداي ەدىك؟!
بيىل توكيودا الاۋى تۇتاناتىن وليمپيا ويىندارىنا قازاقستاننان ەكى سپورتشى عانا قاتىسا الادى. دوپينگ داۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلگە وسىنداي شەكتەۋ قويىلىپ وتىر. ولاردىڭ جۇلدە الۋى يا الماۋى نەعايبىل. ويتكەنى قازىرگى كەزدە كوماندا قاتتى السىرەگەن. ساقا سپورتشىلار بىرىنەن كەيىن ءبىرى قۋدالانۋدا. جاستاردىڭ ءالى قاناتتارى قاتايا قويعان جوق. ارينە, وسىنداي مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرعان زىلتەمىرشىلەردەن ءداپ قازىر وڭدى ناتيجە كۇتۋ قيسىنسىز. بۇل جاعداي سپورت تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتارعا وي سالۋعا ءتيىس. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كوماندا اراسىنداعى ىشكى احۋالدى دۇرىستاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, حوك, WADA, حالىقارالىق اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسى سەكىلدى بەلدى ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناستى ديپلوماتيالىق تۇرعىدان رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. تەك سوندا عانا تالاي كۇردەلى ماسەلە ءوز شەشىمىن تاۋىپ, ءىس وڭعا باسادى. ال ەگەر ءدال وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وندا كەزىندە داڭقى توسكە ورلەگەن قازاقستان اۋىر اتلەتيكاسى قۇردىمعا كەتەتىنى داۋسىز. ال ءبىز قازاقستاندىق زىلتەمىرشىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك دودالاردا ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىن شىرقاتىپ, كوك تۋىن كوكتە جەلبىرەتكەنىن قالايمىز.
