سوڭعى ءۇش جىل بويى كەم-كەتىگى بۇتىندەلىپ, ارتىق تۇسى الىنىپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا سالىنىپ جۇرگەن زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنەدى دەپ جوسپارلانعان جاڭا رەداكتسياداعى كودەكس جوبالارىندا نەگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر؟ قانداي قىلمىستارعا جازا قاتاڭداماق؟ الدىن الا تەرگەۋ, تەرگەۋ پروتسەستەرىنە ەنگىزىلگەن باستى ەرەكشەلىكتەر قانداي؟ «تەرگەۋ سۋدياسى» دەگەنىمىز كىم؟ تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن جاڭا رەداكتسياداعى زاڭداردا نە كوزدەلگەن؟
سوڭعى ءۇش جىل بويى كەم-كەتىگى بۇتىندەلىپ, ارتىق تۇسى الىنىپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا سالىنىپ جۇرگەن زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنەدى دەپ جوسپارلانعان جاڭا رەداكتسياداعى كودەكس جوبالارىندا نەگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر؟ قانداي قىلمىستارعا جازا قاتاڭداماق؟ الدىن الا تەرگەۋ, تەرگەۋ پروتسەستەرىنە ەنگىزىلگەن باستى ەرەكشەلىكتەر قانداي؟ «تەرگەۋ سۋدياسى» دەگەنىمىز كىم؟ تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن جاڭا رەداكتسياداعى زاڭداردا نە كوزدەلگەن؟
تەك باق وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتارعا پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەل جاۋاپ بەردى.
ەسكە سالا كەتەيىك, «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلباسى قۇزىرلى ورگانداردىڭ الدىنا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزۋ, سونداي-اق, قىلمىستىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى مەن قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان دەيىن سان مارتە تالقىعا ءتۇسىپ, ءسۇزگىدەن ءوتكەن قوس كودەكستى جەتىلدىرۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا كەڭىنەن توقتالعان ي.مەركەل زاڭ جوبالارىن دايىنداۋدا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى بەلسەندى جۇمىس اتقارعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن, 467 باپتان تۇراتىن قىلمىستىق كودەكستەگى باستى وزگەرىستەر قانداي؟ جوبانى ءازىرلەگەن ارنايى توپتىڭ الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن زەردەلەپ, باستى نازارعا العانىن تىلگە تيەك ەتكەن يوگان مەركەل گەرمانيا, ۋكراينا, رەسەي, يسپانيا, گوللانديا, نورۆەگيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ قۇقىقتىق زاڭدارىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى ساراپتالعانىن دا ايتىپ ءوتتى. ەۋروپا ەلدەرى زاڭدارىنىڭ ءتيىمدى تۇستارىن العان جاڭا جوبادا 171 قىلمىستىق تەرىس قىلىق قاراستىرىلسا, ونىڭ 58-ءى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ قۇرامىنان الىنعان. ال, 9 قىلمىستىق تەرىس قىلىق جاڭا, 104-ءى ونشا اۋىر ەمەس قىلمىس ساناتىنداعىلار.
ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى ماقسات تۇتقان جاڭا رەداكتسياداعى قىلمىستىق كودەكس جوباسىندا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ ورنىنا بالاما شارالاردى كەڭ قولدانۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. ماسەلەن, بۇرىنعىداي باس سالىپ سوتتاپ, تۇرمەگە توعىتۋدىڭ ورنىنا ءىرى اقشالاي ايىپپۇلدار سالۋ, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ تۇرىندەگى جازا تۇرلەرىنە باستى نازار اۋدارىلىپ وتىر.
ەل باس پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, سونداي-اق, كودەكس جوبالارىندا قىلمىستىڭ بارلىق جاڭا تۇرىنە قارسى ءتيىمدى كۇرەس ءجۇرگىزۋ ءۇشىن نەگىز قالانعانىن, اتاپ ايتقاندا, بالالار مەن جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەگەن كەز كەلگەن وزبىرلىقتىڭ قاتاڭ جازالاناتىنىن اتاپ ءوتتى. «سوڭعى كەزدەرى جىنىستىق قاتىناس تۇرىندە ايۋاندىققا باراتىن ازعىنداردىڭ قۇرىعىنا جەتكىنشەكتەردىڭ ءجيى ءىلىنىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى بۋىنى قاتپاعان بالالاردىڭ تاعدىرىنا بالتا شاپقاندار ءتيىستى جازا – اۋىر جازاسىن ارقالاۋى كەرەك», دەدى ول.
جازانىڭ قاتاڭداۋى تەمىردەي ءتارتىپتى تۇزەتىنىنە سەنىم بىلدىرگەن قر باس پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەل ءسوز اراسىندا جول-كولىك اپاتىنا عانا ەمەس, سونىڭ سالدارىنان ادام ولىمىنە سەبەپكەر بولعان ماس ءجۇرگىزۋشىنىڭ دە قاتاڭ جازاعا تارتىلاتىنىن ايتتى. كۇنى كەشە عانا, دالىرەك ايتقاندا, 17 جەلتوقساندا پاۆلودار-سەمەي كۇرە جولىندا بولعان اۋىر اپاتتى مىسالعا كەلتىرە كەتكەن ول: «ءبىر وتباسىن تۇگەل ءبىر ساتتە جالمايتىن مۇنداي اپاتتار ەلىمىزدە كوبەيىپ كەتتى. سولاردىڭ دەنى كولىك ءرولىنە ىشىمدىك ءىشىپ الىپ وتىراتىن جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن بولىپ وتىر. كەشە بولعان جول اپاتىنان ءبىر ۇيدەن التى بىردەي ادامنىڭ اجال قۇشقانىن ەستىگەن بولارسىزدار. بۇل سۇمدىق جاعداي عوي», دەدى.
بۇدان بىلاي ەگەر جول اپاتى سالدارىنان ادام قازا تاپسا ءارى جۇرگىزۋشىنىڭ رولدە ماس كۇيىندە بولعانى انىقتالسا, وندا بۇل اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتقىزىلادى. اششى سۋعا تويىپ الىپ, تەمىر تۇلپارىن تاقىمدايمىن دەپ قارا جول ۇستىندە ادام ءومىرىن قيعاندار 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى ابدەن مۇمكىن.
توقتالا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, كودەكس جوباسىندا جازاسى قاتاڭداتىلعان قىلمىستىڭ ءبىرى رەتىندە كيبەر قىلمىس اتالادى. «ەلدىڭ قۇلاعىنا ەندى-ەندى عانا ەستىلىپ جۇرگەن بۇل قىلمىس ءتۇرى ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن جاڭا بولعانىمەن, تيگىزەر زيانى شاش ەتەكتەن. شىنداپ كەلگەندە, حاكەرلەردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, الاياقتىعىن انىقتاۋ جوعارعى دەڭگەيدەگى دايىندىقتى, كاسىبي ءبىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى», دەدى ي.مەركەل.
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا الدىن الا تەرگەۋ, تەرگەۋ بارىسىندا جىبەرىلەتىن باستى كەمشىلىكتەر دە اشىق ايتىلدى. سيىرقۇيىمشاقتانىپ سوزبالاڭعا سالىنىپ كەتەتىن تەرگەۋدەگى بۇل ولقىلىقتى قىلمىستىق پروتسەستىڭ باستاپقى ساتىسى – تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋ مەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدى الىپ تاستاۋمەن ءتۇزەتۋ كوزدەلگەن. «بۇل وزگەرتۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ماسەلەن, اقش-تا ءىستى بولعان كۇدىكتى ارى كەتكەندە 20 ساعات قانا تەرگەۋ يزولياتورىندا وتىرادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە كەي ىستەر اپتالاپ ەمەس ايلاپ, جىلداپ سوزىلىپ كەتەدى. كۇدىكتى دەپ تانىلعان ادام وسى ۋاقىت بويى قاماۋدا ۇستالادى. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل دا ادام قۇقىن قورلاۋ عوي. سول سەبەپتى قىلمىستىق پروتسەستىڭ باستاپقى ەكى ساتىسىن الىپ تاستاۋ قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا دەيىنگى ءىس-شارالاردىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا جول بەرمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ي.مەركەل.
سونداي-اق, بريفينگ بارىسىندا فرانتسيا جانە ليتۆانىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ەنگىزىلگەن «قورعالۋعا قۇقىعى بار كۋا» (ياعني, كۇدىكتى دەپ تانىلماعان, بىراق ارىز-حابارلامادا قىلمىستىق ارەكەتتى جاساعان دەپ كورسەتىلگەن ادام), ۋكراينانىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندەگى ۇقساستىق بويىنشا بارلىق اۋداندىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن پروكۋراتۋرالارعا «ءىس جۇرگىزەتىن پروكۋرور», سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدە سوتتىڭ باقىلاۋىن كەڭەيتەتىن «تەرگەۋ سۋدياسى» دەيتىن جاڭا قۇقىقتىق فيگۋرالارعا انىقتاما بەرىلدى.
جاڭا رەداكتسياداعى جوبالاردىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى بار. ول – «ميراندا ەرەجەسى». ەگەر شەتەلدىك شىتىرمان وقيعالى كينولاردى كورسەڭىز, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ كۇدىكتىلەردى قۇرىقتاۋ كەزىندە «ءسىزدىڭ ۇنسىزدىك ساقتاۋعا قۇقىڭىز بار...» دەپ كەلەتىن جاتتاندى سوزدەرىن ءجيى ەستىگەن بولارسىز. امەريكالىق «ميراندا ەرەجەسى» دەگەنىمىز وسى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇدىكتىنى ۇستاۋ كەزىندە ونىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, اتاپ ايتقاندا, ادۆوكات جالداۋ, ۇنسىزدىك ساقتاپ قالۋ قۇقىقتارى بارىن تىزبەلەپ ايتىپ, بارلىق ايتقاندارى كۇدىكتىنىڭ وزىنە قارسى قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتۋى مىندەتتەلەدى. «بۇل زاڭسىز ۇستاۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولعا الىنىپ وتىرعان ءىس. ويتكەنى, بۇل ەرەجەلەر ۇستاۋ ءتارتىبىن بۇزعان كەزدە ۇستالعان ادامنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ امالدارى ناتيجەسىندە الىنعان دالەلدەمەلەرگە جول بەرمەيدى», دەدى يوگان داۆيدوۆيچ.
جولداۋدا جۇكتەلگەن تاپسىرمانى, سونىمەن قاتار, ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان كودەكستەر جوباسى ءالى دە ۋاقىت پەن تاجىريبەنىڭ قاتال تەكسەرىسىنەن وتپەك.
بانۋ راحىمبايقىزى,
جۋرناليست.
