اتالمىش جيھازداردىڭ مۇراجايعا كەلۋىنە بەلگىلى ەتنوگراف, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ سەبەپكەر بولعان ەكەن. سول كەزدە تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان قايراتكەر 1973 جىلى مادەنيەت وشاعىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, مۋزەي م ۇلىكتەرىنىڭ باسىن قۇراۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنى بەلگىلى.
ال اتالمىش اسادال مەن اعاش توسەكتىڭ تاريحى جايىندا كەيىنىرەك وزبەكالى اعامىز: «بۇلاردى مۋزەيگە العىزۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوققان جوق ەدى. ولار امانگەلدى ساربازدارىنىڭ اتتارىن باققان, باتىردىڭ قولبالاسىنىڭ مۇلكى بولاتىن. اۋپارتكوم حاتشىسى ق.الماتوۆ ارقىلى سۇراتقانىمدا, ونىڭ جەسىرى «قاراڭ قالعىرلاپ» ماڭىنا جۋىتپاپتى. جولىم ءتۇسىپ تورعاي پوسەلكەسىنە ءوزىم كەلگەندە, الماتوۆ مەنى «جامان ءسوز ايتىپ قالسا, ۇياتقا قالاسىز» دەپ ول ايەلمەن جولىقتىرعىسى كەلمەسە دە, امالسىزدان ەرتىپ بارۋعا ءماجبۇر بولدى. مەنى ماشيناعا قالدىرىپ ءوزى ۇيگە سۇڭگىپ كەتتى. ءبىر ەكى مينۋت وتپەي-اق, ءبىر ايەل دالاعا شىعىپ ماعان قارادى دا, ۇندەمەستەن قايتادان ۇيىنە كىرىپ كەتتى. مەن دە ىلە-شالا ۇيىنە ەنگەندە ايەل توسەك اعاشتىڭ جانىندا كوزىنە جاس الىپ تۇر ەكەن. – ءسىز مەنى ايىپقا بۇيىرماسسىز, – دەپ باستادى ول ءسوزىن, وسى توسەكتە شالىم ءتورت جىل جاتقان ەدى. بۇدان بەس جىل بۇرىن دۇنيە سالدى. ونىڭ كوزىندەي بولىپ قالعان مۇلكىمدى قالاي قيىپ بەرەيىن. ايتسە دە قاراعىم «ەل ءۇشىن» دەگەن ەكەنسىڭ, الا عوي. بىراق ورنىنا جىلتىراتىلعان ءبىر شكاف, ءبىر توسەك الىپ بەرسىن. مەن بولسام, ەرتەڭگە قالدىرساق اينىپ كەتەر دەپ, ماگازيننەن سۇراعانىن دەرەۋ ساتىپ الىپ كەلۋدى ءوتىندىم. ونى اكەلگەن ماشيناعا ۇيدەگىلەردى تيەپ الىپ, راحمەتىمدى ايتىپ, كەتە بەردىك», – دەپ جازادى.
شامامەن حIح عاسىردىڭ اياعىنا جاتاتىن, اتى-ءجونى بەلگىسىز ۇستانىڭ قولىنان شىققان بۇل اسادال مەن توسەكاعاش قازاقتاعى اعاش شەكپەسىنىڭ بۇرىن ەش جەردە كەزدەسپەگەن بىرەگەي ۇلگىسى بولىپ سانالادى.
– اسادالدىڭ قاپسىرما ەسىگىندە ويۋ جەلىسىنەن كۇن شۇعىلاسىنا مالىنىپ, گۇل شوعى شيىرشىق اتىپ, كوتەرىلىپ كەلە جاتقانداي بولىپ كورىنەدى. مۇنىڭ ءمانى ۇستانىڭ شەكسىز قوزعالىس, ماڭگىلىك ءومىردى عانا ەمەس, الەمدەگى ءوزارا تەپە-تەڭدىك پەن ۇيلەسىمنىڭ رەتتەلگەن تارتىپتتەگى شەكسىز ورنەگى ارقىلى بەينەلەگەنىندە. سونىمەن قاتار قازاق ويۋ-ورنەگىندە سيرەك كەزەسەتىن, كەلەر ۇرپاققا باقىت پەن جاقسىلىق تىلەۋدىڭ كونە بەلگىسى, ەجەلدەن كەلە جاتقان نيەت نىشانى – قىرعاۋىلدىڭ بەينەسىن پايدالانعانىندا جاتىر. اسادالدىڭ سۋىرمالارىندا قۇپياعا تولى الەم كەڭىستىگىنىڭ بەلگىسى – شەڭبەر, الىس قاشىقتىققا مەڭزەيتىن ەرسىلى-قارسىلى جول, اۋە تولقىنى, بۇلت, جاڭبىر بەينەلەنگەن. كەڭىستىك بەلگىسى – شەڭبەرگە كەلىپ تىرەلەتىن مازمۇندىق تۇتاستىقتى قۇرايتىن جاپىراقتار ارقىلى دۇنيەنىڭ قۇرىلىمى, جەر بەتىندەگى ءومىر كەلبەتى كورسەتىلگەن, – دەيدى مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تەرەك راۋان.
مۋزەي قىزمەتكەرىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, اسادال – تاماق پەن ىدىس اياق ساقتاۋعا ارنالعان كەبەجە تەكتەس ىدىس. ول مىقتى ءارى جەڭىل اعاشتان جاسالادى. الدىڭعى بەتىندە توپسامەن بەكىتىلگەن ءبىر كەيدە ەكى جارمالى ەسىگى جانە سۋىرماسى بولادى. اسادال ءساندى بولۋ ءۇشىن ونىڭ بەتىن ءار ءتۇرلى بوياۋلارمەن ورنەكتەپ سىرلايدى نەمەسە سۇيەكپەن ورنەكتەپ اشەكەلەيدى. اسادالدىڭ ۇيدەگى ورنى قازان-اياق جاق. ال توسەكاعاش – ادامنىڭ جاتىپ تىنىعۋى ءۇشىن پايدالانىلاتىن ءۇي جيھازى. ەل اراسىندا «توسەكاعاش», «توساعاش» , «كەرەۋەت», ال كەيبىر كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي «سىرلى توسەك», «كۇمىستەلگەن توسەك», «سۇيەكتەلگەن توسەك», «ويۋلى توسەك» دەپ تە اتايدى.
قوستاناي وبلىسى
