قوعام • 24 جەلتوقسان، 2020

تابيعاتتا تۇيسىك بار

347 رەت كورسەتىلدى

بالا كەزدە اجەمنەن ەستىگەن اڭىز، ەرتە­گىلەردىڭ اسەرى مە ەكەن، كەيدە ادامزات مەكەن ەتىپ وتىرعان جۇمىر جەردى الىپ قارا وگىز بەي­نەسىندە ەلەستەتەمىن. كادىمگى جانى بار، سەزى­مى مەن تۇيسىگى بار قارا وگىز.

ءبىز ادام بالاسى سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا قارا وگىز – قارا جەردىڭ تەرىسىنە قارا قۇرتشا قاپتاپ، باسقا تىرشىلىك يەلەرىن تابيعي ورتادان ىعىستىرىپ شىعارىپ، حايۋاناتتار باعىنا قامادىق. ال قىزمەت باعىتى ميلليون جىلدار بويى وزگەرمەي كەلە جاتقان جانۋارلار مەن جاندىكتەر الەمى ءبىر جاعىنان العاندا تابيعاتقا ەمشىلىك قىزمەت كورسەتەتىن ەدى. ماسەلەن، قازاق دالاسىنىڭ كوركى بولعان اقبوكەندەر مەن كيىكتەردى الايىق. سايىن دالامىزدىڭ بەتىندە مىڭ-مىڭداپ بۇلتشا كوشىپ جۇرەتىن جانۋارلار قۇمالاقتارىمەن توپى­راقتى قۇنارلاندىرىپ، تۇياقتارى ار­قىلى جەر قىرتىسىن نىعايتاتىن. بۇل جەل ەروزياسىنا قارسى بىردەن-ءبىر ەم بولاتىن. ءجۇز جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىس­تىرعاندا سايعاقتار سانى قازىر از قالدى. ونىڭ قىزمەتىن الماستىرۋعا جاردەمى تيەدى دەپ ءۇمىت ارتۋعا بولاتىن قوي مالىنىڭ سا­نى دا ءماز ەمەس. مۇنىڭ ءوزى، ەگەر جاعداي وز­گەرمەسە، الدىمىزداعى ءجۇز جىلدىقتا بايتاق ولكەمىزدە جاڭا ەكولوگيالىق قاتەر تۇرلەرىنىڭ باس كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن سانالى ادام بالاسىنا ەپتەپ تە بولسىن سەزدىرەدى. ويتكەنى ءبىز كيىكتەردى قىرعانىمىزبەن، ولاردىڭ ورنىن الماستىرا الاتىنداي قىزمەت تۇرلەرىن اتقارعاندى بىلاي قويىپ، بۇل ماسەلە تۋرالى باس قاتىرىپ تا جاتقانىمىز جوق.

شىركىن، تابيعات قانداي ءادىل دە دانا ەدى! ءبىز ەۋرازيانىڭ ورتالىق بولىگىندە الەمدىك مۇحيتتاردان جىراق جاتقاندىقتان الىس­تان بۇلت، ياعني ىلعال قۋىپ اكەلۋ جانە سانيتارلىق قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن الىپ ارقا توسىندە جەل ەكپىنىن كۇشەيتكەن. ەندى وسى ىزىڭداعان سارى جەلدىڭ جەر قىرتىسىنا توندىرەتىن قاتەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن جەلدەن دە جۇيرىك كيىكتەردى جاراتقان. كيىكتىڭ قاسيەتى – تۇياعىنىڭ بەرىكتىگى مەن جۇيرىكتىگىندە. قارا بۇلتتاي قاپتاي جايىلىپ، الىپ دالامىزدى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كەزىپ شىعا الادى. قولىمىزداعى قوي مالى مۇنداي قىزمەتتى اتقارا المايدى. وكىنىشكە قاراي، تابيعات انانىڭ ميلليونداعان جىلدارعا ارناپ بەكىتكەن تەڭگەرىمىن قازىر ورەسكەل بۇزىپ وتىرمىز. ال مۇنداي قاتەلىكتەر مەن قاتەرلەر ەشۋاقىتتا ءىزسىز كەتپەيدى. مۇنىڭ كەسىرىن ءبىز تارتپاساق، كەيىن ۇرپاقتارىمىز تارتادى. كوروناۆيرۋس قايدان شىقتى؟ تورعايدان باس­تاپ شىبىن شىركەيگە دەيىن قىرىپ، تاماق قىلعان قىتايدان شىقتى ەمەس پە؟! ەندەشە، قازىردەن باستاپ كيىكتەردىڭ كيەسىنە قالماۋدى ويلانعانىمىز ءجون سەكىلدى.

جالپى، كيە دەگەنىمىز نە؟ مۇنى اركىم ءار­تۇرلى تۇسىنەدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل – تابي­عات­تىڭ بارشا تىرشىلىك يەلەرى ءۇشىن بەكىتكەن ورتاق ءتارتىبى. وسى ءتارتىپ تارك ەتىلگەن جەردە، تابيعات انانىڭ قۇشاعىندا ءوسىپ كەلە جاتقان كەز كەلگەن جان-جانۋار ءتۇرىنىڭ تەڭگەرىمى بۇزىلعان، وعان قارسى زورلىق-زومبىلىق ورىن العان جەردە ءوز پەرزەنتىن قورعاۋ ءۇشىن تابيعات انا باس كوتەرەدى. مۇنىڭ بولماي قويمايتىن پروتسەسس ەكەنى قازىرگى دۇنيەنىڭ شايقالا باس­تاۋى­نان كورىنىپ وتىر. جۇمىر جەردىڭ ءار تۇك­پىرىندە بۇرىن-سوندى بولماعان اپاتتى داۋىلدار، جيىلەپ كەتكەن سۋ تاسقىندارى مەن جەر سىلكىنىستەرى، كۇن قىزۋىنىڭ ارتۋى، بۇرىن بولماعان اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ باس كوتەرۋى، قازىرگى ادام قوعامىنىڭ پسيحولوگيالىق جاع­­دايىنىڭ قيىنداۋى، مۇنىڭ ءبارى قوسىلا كەل­­گەندە تابيعات انانىڭ ادامزاتقا قارسى باس كوتەرۋىنىڭ جەكەلەگەن بەلگىلەرى ەمەس پە ەكەن؟!

مەنىڭ ويىمشا، 2015 جىلى قابىلدانعان كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمى – ادامزاتتى جەر بەتىندە ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولى. ونى امەريكالىق كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرگەن بيزنەسمەن دونالد ترامپ بۇزىپ، اقش-تىڭ وسى كەلىسىمنەن شىعۋىنا تۇرتكى بولدى. بيزنەسمەننىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنىڭ ءبىر قاتەرى وسىدان كورىندى. بىراق اقش پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات دجو بايدەن بۇل ەلدى وسى كەلىسىمگە قايتا قوسادى دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى ىقتيمال تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ ارتى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن ادامزات قوعامىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وكىلدەرى – كوپتەگەن ساياساتكەر مەن عالىمدار ايقىن كورىپ وتىر.

ال ەكولوگيا ماسەلەسىندە قازاقستان جاع­دايىنا كەلسەك، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ونىڭ تالاپتارىن ساقتاپ وتىرۋدىڭ مۇم­كىندىگى بولماعانى انىق. ويتكەنى نەگىزگى نازار­دى ەكونوميكاعا عانا اۋدارا وتىرىپ، ەل­دى قيىنشىلىقتان الىپ شىعۋ قاجەت بولدى.

مەملەكەت باسشىسى، وقىعان-توقىعانى كوپ زيالى ازامات قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوز قىزمەتىندە قورشاعان ورتا جاعدايىن جاقسارتۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋى بەكەر ەمەس. جۋىقتا قابىلدانۋعا ءتيىستى جا­ڭا ەكولوگيالىق كودەكس بويىنشا ەندى كاسىپ­ورىندار تابيعاتقا كەلتىرگەن زالالى ءۇشىن بۇرىنعىداي ايىپ تولەۋمەن عانا قۇتىلىپ كەتە المايدى. وزدەرى كەلتىرگەن زالالدى وزدەرى وتەيدى. بۇل دا بولسا، ۇلكەن جەتىستىك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار