الەم • 23 جەلتوقسان، 2020

ناتو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ

75 رەت كورسەتىلدى

ستەنفورد. اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان دجو بايدەننىڭ تاياۋدا عانا زەينەتكە شىققان ء«تورت جۇلدىزدى» گەنەرال للويد ءوستيندى قورعانىس ءمينيسترى رەتىندە كورگىسى كەلەتىنى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ياعني كەلەر جىلدىڭ 20 قاڭتارىنان باستاپ امەريكا بۇرىنعى ارناسىنا تۇسەدى، دوستارىن جازالاپ، جاۋلارىن ماراپاتتاۋدىڭ جولىن ىزدەۋدى دوعارادى. بۇل وزگەرىستى الەمگە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بايدەن اقۇيگە ورنالاسقان سوڭ، پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ بيىلعى شىلدەدە اقش-تىڭ 12 مىڭ ساربازىن گەرمانيادان شىعارۋ جونىندەگى شەشىمىن جويۋى ءتيىس.

وسىلايشا، بايدەن اقش-تىڭ قالتاسىنان سوقىر تيىن شىعارماستان-اق ترامپتىڭ وقشاۋلانۋ ساياساتىن مۇلدەم جوققا شىعارىپ، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ەۋروپانى ء«بولىپ ال دا، بيلەي بەر» ستراتەگياسىنا سىنا قاعادى. سونداي-اق ساربازداردى شىعارۋ شەشىمىن توقتاتۋ ناتو-نى، گەر­ما­نيانى جانە كانتسلەر انگەلا مەر­كەلدى كۇشەيتە تۇسەدى. مەركەلدىڭ ءىز­با­سارى الداعى قاڭتاردا حريستيان دەموك­را­تيالىق ۇيىمى پارتياسىندا (CDU) تاڭدالماق. پارتيا قازىرگى تاڭدا ءپۋتيننىڭ ىقپالىمەن جانە ەلدەگى انتي-باتىستىق كوزقاراسپەن كۇرەسىپ جاتىر.

ترامپتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ونىڭ اقش سارباز­دارىن شىعارۋى گەرمانيا­نىڭ ناتو-مەن وداقتاسۋ بارىسىندا قور­عا­نىس­قا از اقشا ءبولىپ، وتەمىن تولەۋ امەريكا­لىقتاردىڭ قالتاسىنا تۇس­كەنىنە بايلانىستى. بىراق بۇل مۇل­دەم دۇرىس ەمەس. بۇرىن بۇل شەشىمدى قول­داسام دا، قازىر ماقۇلداي المايمىن.

تالاي جىلدان بەرى رەسپۋبليكاشىلدار نەمەسە دەموكراتتار پارتياسى اتىنان سايلانعان پرەزيدەنتتەر امەريكانىڭ ناتو-عا گەرمانياعا قاراعاندا كوپ اقشا بولگەنىنە مۇلدەم ءمان بەرگەن ەمەس. ءبىر كەزدەرى مەن دە بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەدىم. ءسويتىپ، 1986 جىلى «ناتو باتىستى قالاي السىرەتەدى؟»، دەگەن كىتاپ جازدىم. وندا گەرمانيانىڭ از قارجى بولەتىنى تۋرالى ايتىلعان. وسى يدەياعا قاتتى بەرىلىپ كەتكەنىم سونشالىق، The Wall Street Journal باسىلىمىنا «اتلانتتىق وداقتاستىقتى وزگەرتەتىن ءسات كەلدى» دەگەن باعان دا جازدىم.

بىراق ترامپ مەنىڭ كونەرگەن سترا­تەگيا­لىق دالەلىمدى ناتو-نىڭ ىنتى­ماق­تاس­تىعىن بۇزىپ، ءپۋتيندى كۇشەيتۋگە ارنالعان قۇرال رەتىندە قولدانادى دەپ مۇلدەم ويلانباپپىن. راس، گەرمانيا قور­عانىس سالاسىنا جەتكىلىكتى قارجى بول­مەۋى مۇمكىن. فرانتسيا ءدال وسىلاي وي­لاي­دى. ايتسە دە، گەرمانيا اقش-تى اقى­ماق قىلىپ، قورعانىسقا ماردىم­سىز قاراجات ءبولىپ وتىر دەگەن ارگۋمەنت – ترامپتىڭ ايلاسى. ول وسىلايشا ءپۋتيندى كۇشەيتىپ، مەركەلگە ءتيىسىپ قالماق. پۋتين باياعىدان بەرى ەۋروپاداعى اقش ساربازدارىنىڭ ازايعانىن قالايدى. ول وسى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا ترامپتان اسقان پرەزيدەنت تاپپايتىن ەدى.

ناتو مەن گەرمانيانىڭ وعان بولەتىن قارجىسى تۋرالى شىنايى تۇسىنىگىم كىتابىم جارىق كورگەننەن كەيىن كوپ ۋاقىت وتكەن سوڭ قالىپتاستى. ءوز ويىمدى دالەلدەۋ بارىسىندا پرەزيدەنت دجوردج بۋشتىڭ كەزىندە اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان لوۋرەنس يگلبەرگەرمەن سۇحبات قۇردىم. سونداي-اق قورعانىس سالاسىنان حابارى بار كوپتەگەن وفيتسەرمەن تىلدەستىم. سودان كەيىن عانا اقش ءۇشىن ەۋروپاداعى قورعانىستىڭ شىعىنىن ەمەس، ماقساتى مەن قۇرىلىمىن باقىلاۋ ءاردايىم ماڭىزدى بولعانىن ءتۇسىندىم. قازىر دە بۇل وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. اقش اسكەري ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا، قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە قول جەتكىزگەن ترانساتلانتتىق كەلىسىمنىڭ ءمانى مىنادا. امەريكا ناتو شىعىنىنىڭ كوپ بولىگىن تولەيدى. ەسەسىنە ەۋروپاداعى قورعانىس سالاسىندا كوشباسشىلىقتى يەلەنەدى.

ءسويتىپ، ءتيىمدى ترانساتلانتتىق وداق قۇرۋ ارمانىنان تۋىنداعان «نەمىستەر ءبىزدى الداپ سوقتى» دەگەن پىكىردەن اينىپ قالدىم. وسىلايشا، كونسەرۆاتيۆتى پوپۋليستىك كوزقاراسقا نەگىزدەلگەن پىكىرىم مۇلدەم وزگەردى. وعان قوسا، 1980-جىلدارى مەنىڭ كىتابىمدى سىناعان اسكەري ساراپشىلاردىڭ پىكىرى دۇرىس ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. سول كەزدەردەگى ترانساتلانتتىق پىكىرتالاس قارجى تۋرالى ەمەس، كسرو-نىڭ بالليستيكالىق زىمىراندارىنا توسقاۋىل بولاتىن «پەرشينگ-2» جۇيەسىن باتىس گەرمانيادا ورنالاستىرۋ توڭىرەگىندە ءوربىدى. تاريحىندا تالاي سوعىستى باستان وتكەرگەن، سوندىقتان بەيبىتشىلىككە قۇمار باتىس گەرمانيا اتالعان ماسەلەدە ەكىۇداي پىكىردە قالعان-دى.

ۇزاق ۋاقىت بويعى ءۇمىت پەن كۇدىكتەن كەيىن سوتسياليستىك-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ وكىلىكانتسلەر حەلمۋت ءشميدتتىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ، سونداي-اق ونىڭ ءىزباسارى حەلمۋت كولدىڭ ىنتاسىنىڭ ارقاسىندا باتىس گەرمانيا 1983 جىلى «پەرشينگ-2» جۇيەسىن ورناتتى. زىمىرانعا قارسى قۇرال ءوز مىندەتىن ادال اتقاردى. ناتو سونىڭ ارقاسىندا 1987 جىلى كسرو-مەن مامىلەگە كەلىپ، ورتا قاشىقتىقتاعى يادرولىق قارۋ كەلىسىمىنە قول قويدى. بۇل قۇجات – يادرولىق قارۋ قاۋپىن ازايتۋداعى ماڭىزدى كەلىسىمنىڭ ءبىرى. كوپ ۇزاماي «پەرشينگ-2» جۇيەسى جويىلدى. ۇزىنقۇلاققا سەنسەك، ونىڭ كەي بولشەگى رونالد رەيگاننىڭ پرەزيدەنتتىك كىتاپحاناسىنا سىيلىق رەتىندە بەرىلگەن.

گەرمانيانىڭ ناتو-عا بولەتىن قاراجاتىن اقش-تاعى ەڭ وزەكتى ساياسي تاقىرىپقا اينالدىرۋ جونىندەگى ترامپتىڭ ارەكەتى ءساتسىز اياقتالعانىمەن، بۇل ماسەلە ەۋروپادا ۇزاق تالقىلاندى. تاياۋدا Le Grand Continent جۋرنالىنا سۇحبات بەرگەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون گەرمانيانىڭ قورعانىس ءمينيسترى اننەگرەت كرامپ-كاررەنباۋەردى Politico جۋرنالىنا «ەۋروپا ءالى دە اقش-تى قاجەت ەتەدى» دەگەن پىكىرىن جاريالاعانى ءۇشىن ايىپتادى. فرانتسيا پرەزيدەنتى قورعانىس ماسەلەسىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەگەمەندىگى ساقتالعانىن قالايدى. ماكروننىڭ ايتۋىنشا، گەرمانيا قورعانىس سالاسىنا بولەتىن قاراجاتىن ارتتىرسا، ەۋروپانىڭ اقش-قا مۇقتاجدىعى ازايا تۇسەدى.

بۇل، ارينە، ناتو مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن زيان. اسىرەسە، وداقتاعى ەڭ ۇلكەن ەكى مەملەكەت اقش-تىڭ ەۋروپاداعى ورنى تۋرالى كەرەعار پىكىر ۇستانعانى جاعدايدى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. باتىس وداقتاستىعى اقش-تان گەرمانيا مەن باسقا دا ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن، بۇل نەمىس-فرانتسۋز قاتىناسىن بۇزباۋى كەرەك. ايتپەسە، پۋتينگە تاعى دا ۇلكەن سىي جاسالادى.

فرانتسيا مەن گەرمانيا قازىر تالقى­لانىپ جاتقان قورعانىس پىكىرتالاسىن وڭتاي­لى شەشۋگە ءتيىس. ال امەريكا ەۋرو­پاعا قاۋىپسىزدىك كەپىلىن ۇسىنۋى قاجەت. قۇر­لىققا اقش ساربازدارى كەرەك. گەر­ما­نيا ءۇشىن عانا ەمەس، بالتىق جاعالاۋى ەل­دەرى دە وعان مۇقتاج. مۇنىڭ ءبىر شەشى­مى – گەرمانيا قورعانىسقا بولەتىن قارا­جاتىن كوبەيتەدى. وسىلايشا، فرانتسۋزدار قالاعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزەدى ءارى اقش اسكەرىن ءوز ەلىندە ۇستاپ قالادى.

بايدەن بۇل تۇيتكىلدى ترامپتىڭ ساربازداردى شىعارۋ جوسپارىنىڭ كۇشىن جويىپ، فرانتسيا مەن گەرمانيانى تاتۋلاستىرۋدان، سونداي-اق ەڭ باستىسى اقش پەن ناتو-داعى ارىپتەستەرىن مامىلەگە كەلتىرۋمەن باستاي الادى. سودان كەيىن باسقارۋ قۇرالدارى مەن جەكە تانىستارىن ىسكە قوسۋ ارقىلى گەرمانيانى ەۋروپانىڭ قورعانىسىنا كوبىرەك قارجى بولۋگە كوندىرۋىنە مۇمكىندىگى بار (بايدەن جىل سايىن ميۋنحەندەگى قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ ءجۇر جانە گەرمانياداعى سىرتقى ساياساتپەن اينالىساتىن لاۋازىمدى تۇلعالاردى تۇگەلگە جۋىق تانيدى). بۇل قادام امەريكانى سابىرعا شاقىرۋ ەمەس، گەرمانيانىڭ ناعىز دوسى – ماكروننىڭ ابىرويىن كوتەرۋ بولماق.

 

مەلۆين كراۋسس،

ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى

گۋۆەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

Copyright: Project Syndicate، 2020.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار