جالپى, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ء«ۇمىت بەسىگى» دەگەن اتپەن جۇزەگە اسقان بۇل جوبا وسى عاسىر باسىندا ەۋروپا ەلدەرىندە باستاۋ الىپتى. اۋەلگىدە يدەيا ىزگى ماقساتقا – تاستاندى بالالاردىڭ ءومىرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ەكەن. جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان سابيلەردى قوقىسقا تاستاۋ وقيعاسى جيىلەگەننەن كەيىن قوعامدىق ۇيىمدار «بەبي بوكس» جوباسىن قولعا الىپ, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار ماڭىنا ارنايى جاشىكتەر ورناتا باستاعان. قازىر مۇنداي ارنايى ءسابي قابىلدايتىن ورىندار الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى.
– وكىنىشكە قاراي, بوسانعان انانىڭ ءوز بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى سياقتى اسا اۋىر قىلمىس ءتۇرى بارىن جوققا شىعارا المايمىز. سۇمدىق بولسا دا, مۇنداي ستاتيستيكا بار. ءبىز قولعا العان ء«ۇمىت بەسىگى» الەۋمەتتىك جوباسى تۋعانىنان اتا-اناسى باس تارتقان ءسابيدىڭ ءومىرىن قۇتقارۋعا باعىتتالعان, زامان تالابىنا ساي تۋىنداعان شەشىم. ياعني ءبىز تاستاندى سابيلەردى قابىلدايتىن ورىنداردى مەديتسينالىق مەكەمەلەر جانىنان اشۋ قاجەتتىلىگىن كوتەرىپ ءجۇرمىز. بۇل ءسابي ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونگەندە شۇعىل كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قابىلدانعان ءسابي ارى قاراي بىردەن مەملەكەتتىك ورگاندار قامقورلىعىنا بەرىلۋى كەرەكتىگىن دە ەسكەردىك. سوندىقتان ء«ۇمىت بەسىگى» الەۋمەتتىك جوباسىنىڭ ەڭ العاشقى ورنى ەڭبەكشىقازاق اۋدانارالىق كوپ سالالى اۋرۋحاناسىندا اشىلدى. ەكىنشى جاعىنان ءبىز وسى وزەكتى ماسەلەگە قوعام نازارىن اۋدارۋعا تىرىسىپ وتىرمىز. ويتكەنى, قۇتقارىلعان ءسابي ءومىرى – ءبىز ءۇشىن جەڭىس, ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى. ارينە, ء«ۇمىت بەسىگىنە» ءسابيىن وتكىزەتىن انا مۇلدەم بولماسا ەكەن, جالپى ەلىمىزدە تاستاندى بالا تۋرالى تۇسىنىك جويىلسا ەكەن دەپ تىلەيمىز, – دەيدى جوبا تۋرالى تۇسىنىك بەرگەن «Aspan Space» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ وكىلى ينديرا جاكۋبەكوۆا.
جوبانىڭ جىلدام جولعا قويىلۋىنا ەل كولەمىندە ورىن العان وكىنىشتى وقيعالار لەگى سەبەپ بولعانى انىق. سوڭعى بەس جىل كولەمىندەگى دەرەكتەر ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى. مىسالى, قازاقستاندا 2016 جىلى 12 بالا پەرزەنتحانادان تىس جەردە تۋىلىپ, ونىڭ بەسەۋى شەتىنەگەن. نارەستەلەردىڭ جانسىز دەنەسى قوقىستان, اجەتحانادان تابىلعان. ال 2017 جىلى 9 ءسابي وسىنداي جاعدايدا دۇنيەگە كەلىپ, ءبىر نارەستەنىڭ ءومىرىن قۇتقارۋ مۇمكىن بولماپتى. 2018 جىلى 7 نارەستە, 2019 جىلى 2 بالا قوقىس جاشىگىنەن تابىلعان. وكىنىشتىسى, بيىل قازاقستاندىق «كوكەك انالار» 9 ءسابيدىڭ كوز جاسىنا قالعان. دەمەك, تاستاندى بالا قابىلدايتىن ورىننىڭ اشىلۋى ءپىسىپ, جەتىلگەن ءىس ەكەنى انىق. ايتپاقشى, وسىنداي «بەبي بوكستار» اشقاننان كەيىن رەسەيدە 115 ءسابي اجال اۋزىنان قالعان. ءتىپتى 15 بالانى اناسى كەرى قايتارىپ العان ەكەن.
ال ەڭبەكشىقازاق اۋدانارالىق اۋرۋحاناسىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا ءابىلوۆا «بەبي-بوكس» جاشىگىنىڭ اشىلۋى جاڭا تۋعان شاقالاقتاردىڭ ارىقتان, قوقىس ورنىنان, دارەتحانالاردان تابىلۋىنا توسقاۋىل بولادى دەگەن ويدا. ياعني بۇل ارنايى ورىن باسىنا تاعدىر تاۋقىمەتى تۇسكەن كەز كەلگەن ايەلگە ءوز بالاسىن قاۋىپسىز جاعدايدا قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى-مىس. سونىمەن قاتار بۇل جوبا ايەلدىڭ جەكە باسىنىڭ قۇپياسىن دا ساقتايدى ەكەن. سول ءۇشىن بوكس ماڭىنا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلمايدى.
– ەسىكتەگى پەرزەنتحانادا كۇنىنە جيىرماعا جۋىق بالا دۇنيە ەسىگىن اشادى. بيىل 2 600 نارەستە تۋدى. وكىنىشكە قاراي, سابيىنەن باس تارتقان انالار بار. ءبىز مۇنداي جاعدايدا جازىقسىز بالانى جەتىمدەر ۇيىنە جىبەرەمىز. مىسالى, بيىل اناسى بالانى ۇيدە بوسانىپ, ونى سومكەگە سالىپ, دۇكەن ەسىگىنىڭ تۇتقاسىنا ءىلىپ كەتكەن جاعداي بولدى. بالا امان قالدى, قازىر ونىڭ دەنى ساۋ, سابيلەر ۇيىنە اۋىستىرىلدى. ال مىنا «بەبي بوكس» جاشىگى مۇلدەم باسقا ماقساتتى كوزدەيدى. وكىنىشتىسى, كەزدەيسوق جۇكتىلىكتىڭ سالدارىنان دۇنيەگە كەلگەن نارەستەلەر دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىنان تىس قالادى. «قالاداعى قوقىستان بالا تابىلدى, دارەتحاناعا ءسابي تاستاپ كەتىپتى» دەگەن اقپاراتتار ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى اۋىرتادى, ارينە. كوپ جاعدايدا الگىندەي بالالاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ قيىن. مەديتسينالىق كومەك كەش كورسەتىلگەندىكتەن, تاعدىر تالقىسىن ىشتە جاتىپ كورگەن نارەستە شەتىنەپ كەتەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بالا قابىلداۋ ورىندارىنىڭ بولعانى دۇرىس. مىسالى, ەسىكتەگى اۋرۋحانا اۋماعىندا اشىلعان بوكسقا بالا تۇسكەنى تۋرالى حابارلاما تۇسكەننەن كەيىن, ءبىز سابيگە جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتەمىز. ارينە, بۇل جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ اماندىعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كەي جاعدايدا بوسانعان انا رايىنان قايتىپ, بالاسىن ىزدەۋى دە مۇمكىن عوي. جوبادا بۇل جاعى دا قاراستىرىلعان. ياعني ءۇش ايدىڭ ىشىندە اناسى ءوز ويىن وزگەرتىپ جاتسا, نارەستەسىنە ورالىپ, قايتارۋعا مۇمكىندىگى بار, – دەيدى ءجاميلا ءابىلوۆا.
جالپى, الەۋمەتتانۋشىلار تاستاندى بالانىڭ كوبەيۋىنە, ونىڭ ىشىندە نارەستە ومىرىنە نەمقۇرايدى قاراۋعا ءجاسوسپىرىم قىزدار اراسىنداعى جۇكتىلىك كورسەتكىشى سەبەپ بولىپ وتىر دەگەن پىكىر ايتادى. مىسالى, قازاقستانداعى بالا قۇقىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىسىنا سۇيەنە وتىرىپ مالىمدەمە جاساعان ءانشى, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق بويىنشا UNFPA امباسسادورى اقمارجان كوشەرباەۆانىڭ پىكىرى شىندىققا جاناسادى.
– ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جۇكتىلىك كورسەتكىشى وتە ۇلكەن. جىل سايىن 1 000 ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ اراسىندا 36 قىز جۇكتى بولادى. بۇل ەۋروپامەن سالىستىرعاندا التى ەسە كوپ. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ قىزداردىڭ دەنساۋلىعى وتە ناشار. دارىگەرلىك تەكسەرۋ دەرەكتەرى بويىنشا دەنى ساۋ قىزداردىڭ ۇلەسى – 47 پايىز عانا, ياعني ءاربىر ەكىنشى قىزدىڭ دەنساۋلىعىندا اقاۋ بار. ۇشىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك تۋرالى. سوڭعى جىلدارى 16 جاسقا دەيىنگى قىزدارعا جاسالعان سەكسۋالدى قىلمىستار سانى 60 پايىزعا كوبەيگەن, – دەيدى اقمارجان كوشەرباەۆا.
وكىنىشكە قاراي, ءجاسوسپىرىم قىزداردى زورلاۋ مەن ەرتە جۇكتىلىكتىڭ دەرەگى الماتى وبلىسىندا دا ازايماي وتىر. مىسالعا, وتكەن جىلى كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساۋدىڭ 93 دەرەگى انىقتالسا, بيىلعى 9 ايدا مۇنداي وقيعانىڭ سانى 83-كە جەتىپتى. جالپى, ازعىندىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن اقتاۋعا بولمايدى. ال بالا زورلاۋ وقيعاسىنىڭ جيىلەۋى قوعامدى تىپتەن ويلاندىرۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ەل ىشىندە وقۋشى قىزدارعا «قول جۇگىرتۋ» ارەكەتى ابدەن اسقىنىپ, ادامداردىڭ ازعىنداۋىنا دەيىن جەتكەن. ەڭ سوراقىسى, تۋعان نەمەرەسىن زورلاعان اقساقال, تەتە وسكەن قارىنداسىن قورلاعان جىگىت اعاسى, ءتىپتى باۋىر ەتىنەن جارالعان بالدىرعانىنا قاستىق ويلاعان اكە دە بار. جوعارىدا انىقتالعان 83 زورلىق دەرەگىنىڭ ىشىندە ايتىلعانداي, 1 ءجاسوسپىرىم ءوزىنىڭ اتاسىمەن, 3 قىز اعالارىمەن, 7 بويجەتكەن تۋعان اكەسىمەن, 2 جەتكىنشەك وگەي اكەسىمەن, 1 قىز بالا كورشىسىمەن ءماجبۇرلى تۇردە جىنىستىق قاتىناسقا بارعاندارىنا شاعىمدانعان. بۇدان وزگە 70 ءجاسوسپىرىم باسقا دا قارا نيەتتى ادامداردىڭ قۇربانى بولىپتى. ونىڭ ىشىندە جاسىنا جەتپەي جۇكتى بولىپ قالعان قىزداردىڭ دا قاراسى از ەمەس ەكەن. پوليتسيا تاراپىنان وسى سيپاتتاعى 273 دەرەك تەكسەرىلىپ, 37 وقيعا بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ارينە, جان تۇرشىگەتىن دەرەكتەردىڭ ارتىندا بالا تاعدىرى تۇرعانى انىق.
ايتپاقشى, ءبىز تاقىرىپقا وراي دەرەك ىزدەۋ بارىسىندا قوقىسقا بالا تاستاۋ تۋرالى اقپاراتتاردىڭ تىم ءجيى جاريالاناتىنىن بايقادىق. مۇنداي سۇمدىق ستاتيستيكا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنا قاتىستى تىركەلگەن. كەيىنگى ەكى جىل كولەمىندە اتىراۋ, قوستاناي, قاراعاندى, الماتى, پاۆلودار وبلىستارى مەن جەزقازعان, پەتروپاۆل, شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىندا مۇنداي وقيعا بىرنەشە مارتە قايتالانعان. ارينە, اقپاراتتار لەگى ازالى بولعانمەن, دەرەكتىڭ ارتىندا اۋىر قىلمىس جاتقانى انىق. ءتارتىپ ساقشىلارى دا بۇل باعىتتا بەلسەنىپ جۇمىس ىستەگەنمەن, بالا ولىمىنە قاتىستى عانا قىلمىستىق ءىس قوزعايدى ەكەن. ياعني كوپ جاعدايدا «كوكەك انالاردىڭ» ءىزىن تابۋ قيىنعا تۇسەدى. ال انىقتالعان جاعدايدا دا ءتۇرلى كولەمدە ايىپپۇل تولەۋ تۋرالى جازامەن قۇتىلادى. مىسالى, بيىل قاراعاندى قالاسىندا ءسابيىن قوقىس جاشىگىنە قالدىرعان اناعا قاتىستى سوت ۇكىمى شىققان بولاتىن. ول «قىلمىستىق كودەكستىڭ» 119 بابىنىڭ 1-بولىگى بويىنشا كىنالى دەپ تانىلعان. سوت «كوكەك اناعا» 55 560 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالدى...
الماتى وبلىسى
