كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قوستاناي وبلىسىندا وتىزعا جۋىق اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆى اشىلدى. ولار «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى باعىتى اياسىندا كەپىلسىز جəنە العاشقى جارناسىز ارزان نەسيەگە بىردەن 15 ءمودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ جəنە 13 مال سويۋ پۋنكتىن ساتىپ الدى. كووپەراتيۆتەردىڭ 13-ءى ەتتى مال باسىن كوبەيتۋدى كوزدەيدى, ال 15-ءى ءسۇت باعىتىن دامىتۋعا جۇمىلدىرىلعان. بۇگىندە ءسۇت كووپەراتيۆتەرى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال اۋىل تۇرعىندارى باعىپ وتىرعان مالدى لايىقتى باعامەن ەشبىر دەلدالسىز ىرگەلى ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تىكەلەي وتكىزۋگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەت باعىتىنداعى كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسى كەرىسىنشە تىعىرىققا تىرەلىپ تۇر.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە اشىلعان ءموبيلدى ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى جىل باسىنان بەرى وبلىستاعى ىرگەلى ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا 23 مىڭ توننادان استام ءسۇت وتكىزگەن. بۇل جەردە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنەن ساتىپ الىناتىن ءار ليتر ءسۇتتىڭ 125 تەڭگەگە باعالانىپ, ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت كووپەراتيۆ وتكىزگەن 1 ليتر سۇتكە 10 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيتىنىن ەسكەرسەك, ءار وتباسى قوراداعى ساۋىن سيىردان الاتىن ءبىر ليتر ءسۇتىن 135 تەڭگەگە ساۋدالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. بۇگىندە وبلىستىڭ 9 اۋدانىندا ءسۇت باعىتىنداعى 15 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, قوستاناي اۋدانىنا 4 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى بار. ولار – موسكوۆسكي, وكتيابرسكي, زارەچنىي اۋىلدىق وكرۋگتەرى مەن الەكساندروۆ اۋىلىندا.
موسكوۆسكي اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «بولاشاق» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى 2017 جىلى مامىر ايىندا قۇرىلعان. 20 وتباسى باس قوسىپ, «ىرىس» باعدارلاماسى بويىنشا 6 پايىزدىق جىلدىق سىياقىمەن 24 ملن تەڭگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە رەسىمدەپ, وعان ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتىن ساتىپ الدى. ودان كەيىن ءبىراز ۋاقىت قور جيناپ, 5 ملن تەڭگەگە ءسۇت ساقتايتىن توڭازىتقىش الدى. كووپەراتيۆ توراعاسى ازات ءميشتوريدىڭ ايتۋىنشا, اۋىل تۇرعىندارى بىرىگىپ, ءسۇت ءوندىرىپ ساتۋعا جۇمىلعالى قوراداعى مالدان تۇسەتىن تابىس تا ەسەلەنە تۇسكەن.
– العاش 20 ءۇي بىرىگىپ, 64 باس سيىر ساتىپ الدىق. اۋىلىمىز وبلىس ورتالىعىنان 50 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. بيىل قوستانايداعى «ميلح» ءسۇت زاۋىتىنا 700 توننانىڭ ۇستىندە ءسۇت تاپسىردىق. ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپورىن مەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اراسى ونشا قاشىق ەمەس. ءسۇت تاسىمالدايتىن كولىكتى جالداپ وتىرمىز. اۋىلدىڭ باسقا تۇرعىندارى تاپسىرعان ءسۇتىنىڭ ءار ليترىنە 110 تەڭگە الادى. ال كووپەراتيۆكە مۇشە وتباسىلار تاپسىرعان سۇتكە 125 تەڭگە الادى, بۇل ءبىرىنشى پايدا. ەكىنشى پايداسى, مەملەكەت كووپەراتيۆ تاپسىرعان ءار ليتر سۇتكە 10 تەڭگە سۋبسيديا تولەيدى. وسىلايشا, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ءسۇتتىڭ ليترىنەن 135 تەڭگە پايدا الىپ وتىر. قازىر اۋىلدا ءار وتباسى كەم دەگەندە 10-15-تەن سيىر ۇستايدى. كووپەراتيۆكە تىركەلگەن ۇيلەردە جالپى سانى 300-گە جۋىق ساۋىن سيىر بار. ءسۇتىن ءتيىمدى ساۋدالاپ, قولداعى مالدىڭ پايداسىن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى ەندى تابىستىڭ كوزى قايدا ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ساۋىن سيىردى كوبەيتىپ جاتىر, – دەدى ا.ميشتوري.
كووپەراتيۆ توراعاسىنىڭ سوزىنشە, بيىلعى ساۋىردەن قازانعا دەيىنگى التى اي ىشىندە ۇجىمعا مۇشە ءار وتباسى تەك ءسۇتتىڭ وزىنەن عانا ايىنا 400 مىڭ تەڭگە تابىس تاۋىپ وتىرعان. ءبىز 20 وتباسىدان تۇراتىن كووپەراتيۆتىڭ التى اي جاز وتكىزگەن 700 توننا ءسۇتىن 135 تەڭگەگە كوبەيتىپ كوردىك: 94 ملن 500 مىڭ تەڭگە شىقتى. ەڭبەك كۇشىن, جول شىعىنىن, الىم-سالىعىن الىپ تاستاعاننىڭ وزىندە 20 وتباسىنىڭ ارقايسىسى جارتى جىل ىشىندە 4 ملن تەڭگەدەن تازا تابىس تاۋىپ وتىر. «بولاشاق» كووپەراتيۆى الداعى ۋاقىتتا شارۋاشىلىعىن كەڭەيتىپ, مال باسىن وسىرە تۇسكىسى-اق كەلەدى. الايدا كووپەراتيۆتىڭ مەنشىگىندە جەردىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ تۇر. اكىمدىك ءبولىپ بەرگەن اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى جايىلىم جازدا قولايلى بولعانىمەن, مالدىڭ قىسقى ازىعىن دايىنداپ الاتىن شابىندىق جوق.
– بىزگە ەڭ ماڭىزدى نارسە شابىندىق جەر عوي. وزىنە تيەسىلى شابىندىعى, ازىن-اۋلاق ەگىن ەگەتىن جەرى بولماي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تولىق دامىمايدى. بىزدە قازىر نە شابىندىق, نە ەگىستىك جەر جوق. وبلىس اكىمدىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنداعىلار وسى جاعىن ويلاسىپ, كووپەراتيۆتەردىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرسە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايى وڭىنان تۋار ەدى. ايتپەسە قازىر جەم قىمبات, تونناسى 50 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال ەگەر بىزگە 100 گەكتار جەر بەرسە, ءوزىمىز سول جەرگە ارپا ەگىپ, جەم قىلىپ الۋعا بولار ەدى. وعان تەحنيكامىز دا جەتەدى. بەس-التى تراكتورىمىز, ەكى ارقالى كولىگىمىز بار. قازىر 20 وتباسى اكىمدىكتىڭ 200 گەكتارعا جۋىق شابىندىق جەرىن ءبولىپ شاۋىپ الادى. بىراق جەردىڭ ءوز مەنشىگىڭدە بولعانى دۇرىس قوي, – دەدى كووپەراتيۆ توراعاسى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, بۇگىندە ءسۇت كووپەراتيۆتەرى اۋىلداعى ەڭبەك الەۋەتىنىڭ ارتىپ, جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى تابىسىنىڭ ەسەلەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. الايدا كووپەراتيۆ يەلەرى شارۋاشىلىقتى مۇنان ءارى دامىتۋ مۇمكىن بولماي وتىر دەيدى. ويتكەنى مەنشىكتى شابىندىق پەن ەگىستىك جەر جوق.
قاساپحانالار قاڭىراپ تۇر
جوعارىدا ايتتىق, 2017 جىلى قوستاناي وبلىسىنداعى 13 اۋداندا ءبىر-بىردەن ەت باعىتىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قۇرىلىپ, ولارعا اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى ارقايسىسى 22 ملن تۇراتىن 13 ءمودۋلدى مال سويۋ پۋنكتى ساتىپ الىنعان. كووپەراتيۆ قاساپحانا قۇنىنىڭ جارتىسىن عانا تولەپ, قالعان 11 ملن تەڭگەنى مەملەكەت تولەپ بەرۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا وسى 13 مسپ-نىڭ بۇگىندە 9-ى جۇمىس ىستەمەي تۇرعاندىقتان, ءبىرسىپىرا كووپەراتيۆتەر مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقىلى كەلگەن قاساپحانانىڭ قارىزىن تولەي الماي وتىر.
ەت كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ تۇرمىسى نەگىزىنەن ءتورت ت ۇلىككە بايلاۋلى جانگەلدين, امانگەلدى, ناۋىرزىم اۋداندارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءار كووپەراتيۆ مال سويۋ پۋنكتتەرىن اشىپ, سول ارقىلى اۋىل تۇرعىندارى قولىنداعى مالىن دۇكەنگە نەمەسە ەت وڭدەۋ زاۋىتتارىنا تىكەلەي لايىقتى باعاعا ساتۋعا قول جەتكىزسە, اۋىل-اۋىلدا وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭدارى كوبەيىپ, جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى دامىپ, اۋىل حالقىنىڭ تابىسى وسە تۇسەر ەدى. ءاۋ باستاعى نيەت وسى ەدى, بىراق ءىستىڭ ءتۇبى شيكى بولىپ شىقتى.
قىمبات تۇراتىن قاساپحانانى جانگەلدين اۋدانىنداعى «اقبوتا تورعاي-3» اش كووپەراتيۆى دە العان.
– مال سويۋ پۋنكتى 22 ملن تەڭگە تۇرادى. ونىڭ 50 پايىزىن ءبىز, 50 پايىزىن ۇكىمەت تولەيتىن بولىپ كەلىسىلگەن. مۇنىڭ سىرتىندا, 160 كيلو تارتاتىن ءبىر مال سوياتىن بولساق, باعدارلاما بويىنشا مال باسىنا 20 مىڭنان سۋبسيديا تولەنۋى ءتيىس ەدى. ماسەلەن, ايىنا 30 باس مال سويساق, 600 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى. وسىنى ەسەپتەپ كورسەك, 11 ملن تەڭگە نەسيەنى تولەۋگە بولادى ەكەن. بىراق كەيىن سۋبسيديا تولەنبەيتىن بولىپ شىقتى. ۇكىمەت قاساپحانا العىزىپ الدى دا, ارتىنشا سۋبسيديانى الىپ تاستادى. سودان اۋىلعا اكەلگەن مال سويۋ پۋنكتى دە جۇمىس ىستەمەي بوسقا تۇر. مۇنىڭ الدىندا امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وكىلدەرى كەلىپ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن جيناپ, مال سويۋ پۋنكتىن الىڭدار, سوياتىن مالدارىڭدى كووپەراتيۆكە تاپسىراسىڭدار, ال كووپەراتيۆ موينىنداعى قارىزدى سۋبسيديا ارقىلى جابادى. سوسىن مال سويۋ پۋنكتى كووپەراتيۆ يەلەرىنىڭ مەنشىگىندە قالۋى كەرەك دەپ ناسيحات جۇرگىزدى. بىراق سول ءىس ءسوز كۇيىندە قالدى. بىزگە مال سويۋ پۋنكتىن 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اكەپ بەردى. ءبىز جەرىن, قوسىلاتىن سۋىن دايىنداپ قويدىق. اكەلگەن فيرمانىڭ ماماندارى قاساپحانانى وزدەرى قوسىپ, كورسەتىپ بەرۋى كەرەك ەدى, ولار تاستادى دا كەتىپ وتىردى. وسىلايشا, بىردە-ءبىر مال سويىلعان جوق, قاساپحانا سۋ جاڭا قالپى تۇر. بۇل ەندى كووپەراتيۆتىڭ موينىنا ءىلىنىپ تۇرعان دۇنيە. سونىمەن بۇل ىسكە اسپاي قالعان باعدارلاما بولدى. قاساپحانانى جۇمىس ىستەتەتىن بولسام اقشا تولەۋىم كەرەك قوي, ونى قاي قالتامنان تولەيمىن؟ قاساپحاناعا العان 11 ملن نەسيەنى دە تولەي الماي وتىرمىز. اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى سوتقا بەرىپتى. وتكەن جىلى سوت ورىنداۋشىلارى كەلىپ, قاساپحاناعا ارەست سالىپ كەتكەن. قازىر مال سويۋ پۋنكتى سوت بۇعاتىندا تۇر, – دەدى «اقبوتا تورعاي-3» اش كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى ەربولات زەينۋللين.
ناۋىرزىم اۋدانىندا دا ءدال وسىنداي ءبىر قاساپحانا جۇمىس ىستەمەي تۇر. بىراق سوندا دا كووپەراتيۆ موينىنا ىلىنگەن 11 ملن تەڭگە نەسيە قارىزىن تولەپ وتىر. بۇل اۋداندا قۇرىلعان «ناۋىرزىم مال ونىمدەرى» اش كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى ەرنار وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, قاساپحانا قازىرگى باسەكەگە قابىلەتسىز.
– مال سويۋ پۋنكتىنىڭ سالقىنداتقىشى عانا بار, مۇزداتقىش كامەراسى جوق بولىپ شىقتى. ەلدەن مال قابىلداپ, ونى سويعانىمىزبەن, اپارىپ وتكىزەتىن ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى الىس. مۇنىڭ سىرتىندا, اۋىلدىڭ مالى ارنايى بورداقىلاۋ الاڭدارىنداعى مالدىڭ ەتىنە قاراعاندا ارىقتاۋ بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ مالىن سوياتىن ءىرى مال سويۋ پۋنكتتەرىنە باسەكە بولا المايمىز. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن وبلىسقا سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ كەلگەن. سول كەزدە وسى قاساپحانالار ماسەلەسىنە قاتىستى سۇراق قويدىم. «وسى باعدارلامانىڭ نەگىزى جاقسى ەدى, ءبىزدى قارىزعا تىقتىڭىزدار دا, سۋبسيديا بەرەمىز دەگەن ۋادەلەرىڭىزدەن تايقىپ كەتتىڭىزدەر» دەپ ەدىم, ۆيتسە-مينستر: «ەتو بىلا تۋپايا پروگرامما, مى ەە پريوستانوۆيلي, پوەتومۋ يديتە نا بانكروت», دەپ جاۋاپ بەردى. وسىلايشا, 20 مىڭ تەڭگە سۋبسيدياعا سەنىپ, موينىمىزعا قارىز ءىلىپ الىپ وتىرمىز, – دەدى ەرنار وماروۆ.
كووپەراتيۆ توراعاسىنىڭ سوزىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى «مال سويۋ پۋنكتى» دەپ اۋىلعا ورناتقان دۇنيە مال سويۋ پۋنكتى بولماي شىققان.
– ونىڭ ءبارىن اكەلىپ ورناتقان سوڭ, مال سويۋ پۋنكتىن ۆەتەريناريا كەلىپ تەكسەردى. ولار اسپاننان تۇسكەندەي «مىناۋ مال سويۋ پۋنكتىنە جاتپايدى, بۇل مال سويۋ الاڭى بولادى, ويتكەنى مۇزداتقىشى, تاعى ءبىر نارسەلەرى جوق», دەدى. بىراق سوعان قاراماستان, باستاپقى كەزدە ءبىراز مال سويدىم. بىرەۋ سوعىمدىق مالىن الىپ كەلەدى, بىرەۋ ساتىپ بەر دەيدى, بالاباقشانىڭ مالىن سويىپ بەردىك. قاساپشىنىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋ ءۇشىن, سويىلاتىن مال يەسىنەن قىزمەتاقىنى قىمبات سۇراۋعا تۋرا كەلەدى. اۋىلدا ءبىر مال 15 مىڭعا سويىلىپ جاتسا, قاساپحانادا 25 مىڭعا سويىلۋى كەرەك. ويتكەنى سۋىم, تولەيتىن سالىعىم, ەلەكتر اقىسى, قاساپشىنىڭ ەڭبەكاقىسى ەسەپتەلىنەدى. ءسويتىپ ادامدار كەلمەي قالدى. ولارعا قاساپشى اپارىپ ۇيىندە سويدىرتقان ءتيىمدى. سوندا دا اي سايىن نەسيەنى تولەپ, قاساپحانانى ساقتاپ قالىپ وتىرمىن. بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ كادەگە اسىپ قالار دەگەن ءۇمىت بار, – دەدى كووپەراتيۆ توراعاسى.
«ناۋىرزىم مال ونىمدەرى» اش كووپەراتيۆىنە ءاۋ باستا 100-دەن استام وتباسى مۇشە بولىپ تىركەلگەن. بۇگىندە سودان 21 وتباسى قالىپ وتىر. ۇجىم توراعاسىنىڭ اسىل تۇقىمدى ءبىر-ەكى بۇقاسى بار. اۋىل تۇرعىندارى قوراداعى سيىرىنا سول بۇقانى قوسىپ, مال باسىن اسىلداندىرۋدا. مال باسىن اسىلداندىرىپ جاتقان كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ءار انالىق ءىرى قارا ءۇشىن مەملەكەتتەن 10 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا الادى. بىراق بۇل اقشا باياعى قاساپحانا قارىزىن جابۋعا كەتىپ جاتىر. ەت كووپەراتيۆتەرىنىڭ بۇگىنگى جايى وسىنداي. ەرنار وماروۆتىڭ سوزىنشە, ناۋىرزىم اۋدانىندا ەت باعىتىن دامىتقاننان گورى ءسۇت باعىتىن دامىتقان ءتيىمدى. ويتكەنى ناۋىرزىم وڭىرىندە مال وڭايلىقپەن سەمىرە قويمايدى. مۇنىڭ سىرتىندا, مالدىڭ پايداسىن كەم دەگەندە التى اي كەيىن كورەسىڭ, ال سۇتتەن كۇن سايىن پايدا ءتۇسىپ جاتادى. اۋدان ورتالىعى قارامەڭدى مەن قوستانايدىڭ اراسى شامامەن 200 شاقىرىم. ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى, توڭىزىتقىشى بار كولىك بولسا, شارۋانى دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە ابدەن بولادى.
قوستاناي وبلىسى
