قاراعاندىلىقتار ءاردايىم ەلباسىنىڭ قايراتكەرلىك, ساياساتكەرلىك جولى وسى وڭىردەن باستالعانىن ماقتان ەتەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە تەمىرتاۋ ول ءۇشىن ءومىر ۋنيۆەرسيتەتى بولعانىن تالاي مارتە ءمالىم ەتكەن. الىستاعى 1958 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن جاس نۇرسۇلتان گورنوۆوي ماماندىعى تۋرالى تۇسىنىگى بولماسا دا, مەكتەپ وقۋلىقتارىنان دومنا پەشى دەگەننىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلگەندىگى ءسوزسىز. قارا تاستى قورىتىپ, شويىن الاتىن بۇل ماماندىق وعان ناعىز ەرلەردىڭ ءىسى بولىپ كورىنگەن. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە قازاق جاستارىن مەتاللۋرگ ماماندىعىن يگەرىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا جاڭادان سالىنىپ جاتقان مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا جۇمىسقا شاقىرعان ۇندەۋ ەلەڭ ەتكىزگەن. ءسويتىپ, جۇرەك قالاۋىمەن ءوزى سياقتى جەتپىسكە جۋىق قازاقستاندىق جاسپەن بىرگە ۋكراينادا, دنەپر وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان دنەپرودزەرجينسك قالاسىنداعى №8 تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە «دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى» ماماندىعى بويىنشا وقۋعا تۇسەدى. گورنوۆوي دەگەن كىم؟ كەيىن بىلىكتى مەتاللۋرگ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ماماندىققا مىناداي مىنەزدەمە بەرەدى: «...گورنوۆويدىڭ ەڭبەگى دەگەن نە؟ سكراپتى ۋاتۋ ءۇشىن اۋىر سۇيمەن, ونى شىعارۋ ءۇشىن جالپاق كۇرەك كەرەك. ال ونىڭ ءىشى – توزاق, تەمپەراتۋرا ەكى مىڭ گرادۋسقا جۋىق. ونىڭ ۇستىنە گاز, شاڭ. جۇكتەمە عالامات. ۇنەمى وتتىڭ الدىنداسىڭ, اۋىسىمدا ورتا شەلەك تۇزدى سۋ ىشەسىڭ جانە سونشاسى بويىڭنان اعىپ كەتەدى. ىستىق پەن اۋىر جۇكتەمەدەن كوبىسىنىڭ مۇرنىنان قان كەتتى...».
جاس نۇرسۇلتان مەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ ۋچيليششەدە قالاي وقىعانى, ۇستازدارىنىڭ ماماندىققا قالاي باۋلىعانى ءوزىنىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» («بەز پراۆىح ي لەۆىح», 1991 ج.) اتتى كىتابىندا قىزىقتى سۋرەتتەلگەن. ولار دنەپر مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ, مەتاللۋرگ ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. ۋچيليششە تۇلەكتەرىمەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ءبىر توپ قاراعاندىلىق جۋرناليست (ا.جانعوجين, ە.شيروكوبورودوۆ, ۆ.رىجكوۆ, ۆ.پەتۋحوۆ) پەن الماتىلىق قالامگەر ۆ.جانداۋلەتوۆ قۇراستىرعان «تا زاۆودسكايا پروحودنايا...» (2008 ج.) كىتابىندا ولاردىڭ العاشقى قادامدارى, ودان كەيىنگى تاعدىرى جان-جاقتى باياندالادى. ولكەتانۋشى جۋرناليست ايتباي ساۋلەبەكتىڭ «ەلباسىنىڭ التىن بەسىگى» (2011 ج.) جانە «قۇرىش تۇلعا» (2017 ج.) اتتى كىتاپتارى دا وسى ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان كەزەڭ تۋرالى سىر شەرتەدى.
قازىر سول جاستار وقىعان ۋچيليششە «كامەنسك جوعارى كاسىبي ۋچيليششەسى» دەپ اتالادى. ۋچيليششە ديرەكتورى ۆاديم نەكلەسيا بيىل ەلوردا كۇنى قارساڭىندا ونلاين رەجىمدە وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ اڭگىمەسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كۋرستاستارى مەن ۇستازدارى ەستەرىندە مىقتاپ ساقتاعانىن ايتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە پرەزيدەنت بولعان جىلدارى ۋچيليششەگە سەرىكتەرىمەن ءۇش رەت بارىپ, تاماشا كەزدەسۋلەر وتكىزگەن ەكەن. «№8 تەحنيكالىق ۋچيليششە – مەنىڭ نەگىزىم. وسىندا وقىعان جىلدارىمدى ءومىر بويى زەردەمدە ۇستاپ كەلەمىن. قازىر مەنىڭ كىم بولعانىم ءدال وسى جەردەن باستاۋ العان شىعار», دەگەن جازۋ قالدىرىپ كەتكەن ەكەن ءبىر كەلگەنىندە ۋچيليششەنىڭ پىكىرلەر كىتابىندا ونىڭ داڭقتى تۇلەگى.
سونداي-اق ۆ.نەكلەسيا 1960 جىلى 19 جاستاعى نۇرسۇلتان تۋرالى جازىلعان ماقالانى كورسەتتى. وندا ۋچيليششەدە جاس قازاق جىگىتتەرى ءتۇرلى مەتاللۋرگ ماماندىقتارىن يگەرىپ جاتقاندىعى جازىلعان. سولاردىڭ اراسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ گورنوۆويلىققا وقىپ جاتقان كۋرستاستارىنا كومەكتەسىپ, كوزگە تۇسەدى. ايتپاقشى, وقۋداعى تابىستارى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇستەمە ستيپەنديا تاعايىندالعان. سونىمەن قاتار ءبىر توپتا وقيتىن دوسى قابيدوللا سارەكەنوۆپەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتى دە جارىققا شىعىپتى.
بولاشاق گورنوۆويلار وقۋلارىن ءبىتىرىپ, تەمىرتاۋدا قۇرىلىسى اياقتالىپ قالعان №1 دومنا پەشىنە جۇمىسقا ورنالاسادى. 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە كوپتەن كۇتكەن كۇن دە تۋادى. بارشا وداقتىڭ كومسومول-جاستارىنىڭ كۇشىمەن سالىنعان №1 دومنا پەشى ىسكە قوسىلىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش شويىنى الىندى. العاشقى شويىن الۋ ۆاحتاسىنا جاس مەتاللۋرگ, №1 دومنا پەشىنىڭ شويىنشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا قاتىسقان ەدى. رەسپۋبليكا ومىرىندەگى وسىناۋ ايتۋلى وقيعا سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلىپ, جيىندا ماگنيتكا قۇرىلىسشىلارى مەن مەتاللۋرگتەرىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆ قۇتتىقتايدى. مىنە, وسى كۇن سودان بەرى قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ تۋعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ۋچيليششە تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان ەلىمىزدىڭ بولاشاق تۇڭعىش پرەزيدەنتى, التى عىلىم دوكتورى, جوعارعى سوت توراعاسى, اتاقتى مەتاللۋرگتەر, قازىرگى كاسىپكەرلەر, مۇعالىمدەر, باسقا دا جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىمدى ماماندار شىقتى. سولاردىڭ ءبىرى قابيدوللا سارەكەنوۆ. ول قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ دومنا تسەحىندا قاتارداعى شويىنشى بولىپ قادامىن جاسايدى. سودان گورنوۆوي, گاز بەرۋشى, دومنا پەشىنىڭ ءوندىرىس شەبەرى سياقتى ساتىلاردان وتكەن سوڭ عىلىممەن اينالىستى. پارتيالىق جۇمىسقا شاقىرىلىپ, تەمىرتاۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانادى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. بەلگىلى مەتاللۋرگ-عالىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ونىڭ عىلىمي جۇمىستارى ءوزى ءبىر كەزدە قۇمارتا تاڭداپ العان دومنا وندىرىسىندەگى مەتالل بالقىتۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان ەدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ تە ەڭبەك جولىن ءبىرىنشى دومنادان باستاعان. تەك ول تاعىلىمدامادان ورالدىڭ ماگنيتكاسىندا وتكەن. ول دا ايتۋلى 3 شىلدە كۇنى العاشقى بالقىمانى الۋعا قاتىسىپ, سول كەزدەن بەرى نۇرسۇلتان, قابيدوللا سياقتى ەڭبەكتەس دوستارىمەن جۇپتارى جازىلماي ءجۇردى. بىرگە قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, اقىرى تەمىرتاۋداعى زاۋىت-جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورنىن (جتوو) تامامداعان. نۇرسۇلتاننىڭ ىزىمەن كومسومول, پارتيا قىزمەتتەرىندە بولدى. بۇدان كەيىن جولدامامەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق اكادەمياسىندا وقۋعا تۋرا كەلەدى. ەلگە ديپلوماتيالىق قىزمەتكە ءبىلىمدى, وتانشىل ازاماتتار قاجەت ەدى.
– ءبىز ۇشەۋمىز تانىسقان كۇننەن بىرگە ءجۇرىپ-تۇردىق. گورنوۆويشى-مەتاللۋرگ قىزمەتىن بىرگە باستاپ, وت-جالىنىنا كۇيىپ, جاتاقحانادا بىرگە جاتتىق. قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاستىق, جوعارى وقۋ ورنىندا دا قاتار وقىدىق. ارامىزدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇنەمى الدا جۇرەتىن. قاراپايىم جۇمىسكەردەن پرەزيدەنت دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ول كىسىنىڭ قايراتى مەن تاباندىلىعى – قايتالانبايتىن ەرلىك, – دەپ اعىنان جارىلا ايتۋدان جالىقپايدى ول.
مىنە, قازاقستان ماگنيتكاسى, تەمىرتاۋ قالاسى وسى ءۇش ايىرىلماس دوسقا, ولارمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن تالاي ازاماتتارعا التىن بەسىك بولدى. ولار ەڭبەكتەن ءوز باقىتتارىن تاپتى. ءوستى, وركەندەدى. تۋعان جەرىنە, ەلىنە ادال قىزمەت ەتتى.
مۇنداي ءسوزدى تەمىرتاۋلىقتار ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزدارىنان تاستامايتىن ولەگ سوسكوۆەتس تۋرالى دا ايتۋعا بولادى. ول دا مامان مەتاللۋرگ رەتىندە ەڭبەك قادامىن قاتارداعى جۇمىسشى, قارمەتكومبيناتتىڭ №2 قاڭىلتىر قاقتاۋ تسەحىنىڭ ۆالتسوۆششيگى بولىپ باستاعان. سودان كومبيناتتىڭ باس ديرەكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. سىرتتان قويىلعان جوق, ءوز ەڭبەگىمەن بىرتىندەپ ءوستى, بۇل ونىڭ ادامدارمەن ءتىل تابىسا بىلەتىن اسىل قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى دەر ەدىك. 1991 جىلى كسرو-نىڭ مەتاللۋرگيا ءمينيسترى بولىپ جوعارىلاتىلدى. كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدەن شاقىرتىپ الىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باسىنداعى كۇردەلى كەزەڭدە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – ونەركاسىپ ءمينيسترى ەتىپ تاعايىندادى. ولەگ نيكولاەۆيچ ماسكەۋدە قانداي لاۋازىمدى قىزمەت اتقارسا دا ءوزىنىڭ تەمىرتاۋىن ءبىر ءسات تە ۇمىتپايدى, قۇرىششىلار قالاسىنداعى ماڭىزدى ءىس-شارالارعا قالماي كەلىپ جۇرەدى. بيىلعى ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەل ۇستىندەگى اڭگىمە-دۇكەنگە دە قاتىسىپ, وتكەن كۇندەردى ەسكە الىستى. ول نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كومبينات پارتكومىنىڭ حاتشىسى بولعان كەزەڭدە قازاقستان ماگنيتكاسىندا بەرىك ۇجىم قالىپتاستىرۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ارقاسىندا تەمىرتاۋ مەتاللۋرگتەرى قازىردە الەمدىك نارىقتا كوشباسشى بولىپ وتىر.
نەگىزىندە تەمىرتاۋدىڭ وندىرىستىك تاريحى ارىدەن باستالادى. سوعىس جىلدارى كوشىرىلىپ اكەلگەن زاۋىتتىڭ نەگىزىندە مەتالل سىنىقتارىن قورىتاتىن كاسىپورىن تەز ارادا بوي كوتەرىپ, 1944 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا جاڭادان ىسكە قوسىلعان مارتەن پەشىنەن تۇڭعىش قازاقستان بولاتى بالقىتىلدى, ۇساق پروكات ستاندارى قاتارعا تۇردى. بۇل قازاقستان قارا مەتاللۋرگياسىنىڭ تۇڭعىشى ەدى. جاساندى كاۋچۋك زاۋىتى, كارگرەس-1 اتانعان ەلەكتر ستانساسى, قۇرىلىس ترەسى سياقتى ءوندىرىس ورىندارى بار سامارقان جۇمىسشى پوسەلكەسى قاۋلاپ ءوسىپ, كوپ ۇزاماي 1945 جىلدىڭ 1 قازانىندا قالا مارتەبەسىن الدى. وعان دا, مىنە, 75 جىل تولىپ وتىر.
قازاقستان ماگنيتكاسىندا العاشقى دومنادان كەيىن ءبىرىنىڭ قۋاتىنان ءبىرى ارتىق تاعى ۇشەۋى سالىندى. ەكى اگلومەرات فابريكاسى, جەتى كوكس باتەرەياسى, بولات بالقىتاتىن اۋىر سالماقتى مارتەن جانە كونۆەرتەر تسەحتارى, مەتالدى ىستىقتاي جانە سۋىقتاي وڭدەيتىن پروكات ستاندارى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, بىرتىندەپ تولىق مەتاللۋرگيالىق تسيكلدى ءوندىرىس پايدا بولدى. 1970 جىلى ەسكى زاۋىتپەن بىرىگىپ, الىپ ءوندىرىس – قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى قۇرىلدى.
كومبينات مەتاللۋرگتەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگى, ەلباسىنىڭ قۇرىش قالادا قالدىرعان ىزدەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعىنداعى ەكسپوناتتاردا سايراپ تۇر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كومبينات پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان جىلدارى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي مەتاللۋرگتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بارىن سالدى. ءتىپتى ورتالىق «پراۆدا» گازەتىنە ماقالا جازىپ, ماسەلەنى كرەملدىڭ تورىندە, ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىندا كوتەرۋگە قول جەتكىزدى. مۇنى قالا تۇرعىندارى ەرلىككە بالاپ, ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى, ويتكەنى سودان كەيىن جاعداي جاقسى جاعىنا قاراي كۇرت وزگەرەدى. نارىق قىسپاعى تۋىنداعان شاقتا كومبيناتقا قۋاتتى ينۆەستور تاۋىپ بەرگەن دە نۇرەكەڭ دەسەدى كومبيناتتىڭ تاجىريبەلى ماماندارى.
بۇگىندە كاسىپورىننىڭ اتى وزگەرگەنىمەن, ۇجىمنىڭ جوعارى كاسىبي شەبەرلىگى سول قالپىندا. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز قاي ۋاقىتتا بولسىن كومبيناتتىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ, ءوندىرىس مادەنيەتى مەن قالا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇنەمى زەر سالىپ وتىردى. «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قاراعاندى وبلىستىق اكىمشىلىگى مەن كومپانيا باسشىلىعى اراسىندا تەمىرتاۋ قالاسىندا بىرنەشە الەۋمەتتىك نىساننىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا مەموراندۋم جاسالدى», دەيدى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق اتقارۋشى ديرەكتورى ۆاديم باسين. سونىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە بيىل ەلوردا كۇنى قارساڭىندا قالادا ەلۋ ادامدىق ەمحانا اشىلدى.
مەتاللۋرگتەر قاشاندا ۋادەگە بەرىك. تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ 75 جىلدىق مەرەكەسى كۇندەرى وبلىس اكىمى جەڭىس قاسىمبەك قۇرىششىلار قالاسىندا بولىپ, جاڭا قۇرىلىستاردى ارالادى. اتاپ ايتقاندا, كومپانيانىڭ قارجىسىنا دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇندا ءبىر ۋاقىتتا 320 ادام سپورتپەن اينالىسا الادى. كۇرەس, فۋتبول, باسكەتبول, بوكس زالدارى جانە كورەرمەندەرگە ارنالعان ستەندتەر بار. الداعى جىلى «مەتاللۋرگ» ستاديونى كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. ال «يمستالكوم» كومپانياسى تەمىرتاۋلىقتارعا اشىق تەننيس كورتىن تارتۋ ەتتى. سونداي-اق قالانىڭ كاسىپكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى تۇرعىندارعا الما باعىن سىيلادى.
تەمىرتاۋ ءوندىرىستى قالا رەتىندە ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋالى كۇردەلى وڭىرلەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سوعان وراي كومپانيا باسشىلىعى جىلما-جىل قالانىڭ اۋاسىن تازارتۋعا باعىتتالعان شارالار قولدانۋدا. كەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە اگلومەرات وندىرىسىندە شاڭ تازارتۋ جۇيەسى, 1-كونۆەرتەردىڭ گاز تازارتۋ قوندىرعىسى, اك كۇيدىرۋ تسەحىندا اينالمالى پەشتىڭ گاز تازارتۋ جەلىسى ىسكە قوسىلدى. قىرۋار قارجى قاجەت ەتەتىن بۇل جۇمىستار جالعاسا بەرمەك.
كەزىندە قازاقتىڭ كلاسسيك كومپوزيتورى, قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى سىدىق مۇحامەدجانوۆ:
– جارقىرايدى تەمىرتاۋدىڭ وتتارى,
كۇن تاڭىرقاپ, كوكجيەككە توقتادى, – دەپ انىنە قوسقان قۇرىش قالا زامان قىسپاعىنا قاراماستان قاتاردان قالماي, وركەنيەتتىڭ جولىمەن ورگە باسىپ كەلەدى.
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»,
امان جانعوجين,
ارداگەر جۋرناليست, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
قاراعاندى وبلىسى
