پاريج – 1995 جىلى بەيجىڭدە وتكەن ايەلدەر جونىندەگى ءتورتىنشى الەمدىك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ۋادە بەرگەن بولاتىن. سول ۋادەنىڭ نەگىزىندە قول قويىلعان تاريحي قۇجات – بەيجىڭ دەكلاراتسياسى مەن ارەكەت الاڭىنىڭ ءبىر بولىگى شارتاراپتاعى بۇكىل قىزعا ءبىلىم بەرۋ ەدى. تاياۋدا يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق ءبىلىم الۋدى باقىلاۋ-زەرتتەۋى وسى ۋادە قانشالىقتى ورىندالعانىن انىقتادى.
شيرەك عاسىر وتكەننەن كەيىن, 11 قازانداعى حالىقارالىق قىزدار كۇنىنەن كەيىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى جاريالاندى. سوعان سايكەس, 1995 جىلعا قاراعاندا باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتە وقىپ جاتقان قىز بالالاردىڭ سانى 180 ميلليونعا كوپ. سونداي-اق مەكتەپتە وقىپ, اياقتاپ جاتقاندارى دا كوبەيگەن. جوعارى ءبىلىم سالاسىندا دا جاقسى جاڭالىق بار. بۇرىنعى بۋىنعا قاراعاندا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءتالىم الىپ جۇرگەن قازىرگى بۋىن قىزدارى 3 ەسەگە كوپ. ماسەلەن, ماروككودا 90-جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جاتقان 100 جىگىتكە شاققاندا 30 قىزدان كەلسە, قازىر ەكەۋى تەڭ.
ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن بىرگە ناتيجە دە ماڭىزدى. مۇندا دا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بار. ورتا جانە جوعارى تابىسى بار ەلدەردىڭ 50 پايىزىندا قىزدار مەن ۇلدار ماتەماتيكادان بىردەي كورسەتكىشكە قول جەتكىزسە, 25 پايىزىندا قىزداردىڭ ناتيجەسى اسىپ تۇسكەن.
الايدا كەدەي ەلدەردەگى قىزداردىڭ جاعدايى ءالى دە ءماز ەمەس. 2018 جىلى الەمدەگى مەكتەپ جاسىنداعى, بىراق وقۋعا مۇمكىندىگى جوق 59 ميلليون بالانىڭ 12 ميلليونى مۇلدەم سىنىپ تابالدىرىعىن اتتاماعان. وقۋعا بارۋى دا ەكىتالاي. وسى 12 ميلليوننىڭ 75 پايىزى قىز بالا. جيىرمادان اسا ەلدە (ونىڭ كوپشىلىگى ساحارا ماڭى مەملەكەتتەرى) كەدەي وتباسىنان شىققان قىزداردىڭ ورتا مەكتەپتى اياقتاۋى وتە قيىن.
مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى, ونداعى مەكتەپتەر ءالى كۇنگە دەيىن جىنىستىق قىسىم جاسالاتىن, زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلەتىن قاۋىپتى جەر بولىپ وتىر. كوپتەگەن ەلدە ەرتە جۇكتىلىك سالدارىنان قىزدار مەكتەپكە بارا المايدى, ناتيجەسىندە كەدەيشىلىك تسيكلى قايتالانادى. 1995 جىلعا قاراعاندا 2020 جىلى 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىزداردىڭ ەرتە جۇكتىلىك دەڭگەيى ءۇش ەسەگە ازايعانىمەن, ءالى كۇنگە جوعارى دەڭگەيدە تۇر. اسىرەسە, ساحارا ماڭى مەملەكەتتەرىندە 18 جاسقا تولعان قىزداردىڭ شيرەگى انا اتانىپ ۇلگەرگەن.
سونداي-اق مەكتەپتەردە جىنىستىق ساۋات جونىندە ءتۇسىندىرۋ دە وتە ماڭىزدى. كونسۋلتاتسيانىڭ بۇل ءتۇرى ستۋدەنتتەرگە قاتارلاستارىنىڭ جاساعان زورلىق-زومبىلىعى مەن قىسىمىنا قارسى تۇرۋعا كومەكتەسىپ قانا قويماي, ەرتە جۇكتىلىكتى تومەندەتەدى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا جاقسى ناتيجە كورىپ وتىرمىز. مىسالى, سەررا-لەونە بيلىگى جۇكتى قىزداردىڭ مەكتەپكە بارۋىنا سالىنعان تىيىمدى جويدى. بىراق ەكۆاتورلىق گۆينەيا جانە تانزانيادا جۇكتى قىزدار مەن جاس انالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا تىيىم سالىنعان.
اسا ماڭىزدى بولماعانىمەن باسقا كەدەرگىلەر دە قىزداردىڭ مەكتەپكە بارۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ماسەلەن, پاكىستاندىق رابيا نۋسرات بالا كەزدەن ينجەنەرلىك وقۋدى ارمانداعان. اتا-اناسىنىڭ ۇلدار از باراتىن ءپاندى تاڭداۋعا شاقىرعانىنا قاراماستان, ول وتباسىندا دا, پاكىستاندا دا ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا ديپلوم العان العاشقى قىز اتاندى. بىراق قىزداردىڭ ءبارى بىردەي العان بەتىنەن قايتپايتىن تاباندى ەمەس. وعان قوسا, عىلىم, تەحنولوگيا, ينجەنەرلىك جانە ماتەماتيكادا گەندەرلىك تەڭدىكتى ۇستانۋعا كومەكتەسەتىندەي مۇعالىمدەر مەن ۇستازدار جەتىسپەيدى. ەقىۇ ەلدەرىندە عىلىم مەن ماتەماتيكادا جوعارى ناتيجە كورسەتكەن قىزداردىڭ 14 پايىزى عانا عىلىم مەن ينجەنەرلىك سالادا جۇمىس ىستەسە, ۇلداردىڭ ۇلەسى 26 پايىزدى قۇرايدى.
مەكتەپ وقۋلىقتارىندا دا قىزداردى بىلىمنەن شەكتەيتىن گەندەرلىك نورمالار بار. ادەتتە ماتىندەر مەن سۋرەتتەردە ايەلدەر ءداستۇرلى ۇيدەگى قىزمەتى مەن بەدەلدى ەمەس كاسىپتەردە بەينەلەنسە, ەر ادامدار كۇشتى كوشباسشى رەتىندە كورسەتىلگەن. مۇنداي ارحايكالىق ستەرەوتيپتەرگە زاماناۋي وقۋ ماتەريالدارىندا ورىن جوق, ولاردى الىپ تاستاۋ كەرەك.
يۋنەسكو-نىڭ زەرتتەۋى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى باسشىلىق ورىنداردا ايەلدەردى كوبەيتۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ءبىلىم بەرۋ – ايەلدەرگە ارنالعان كاسىپ. وندا ەڭبەك نارىعىنداعى مۇمكىندىككە قاراماستان, گەندەرلىك تەڭسىزدىك بار. الايدا ماسەلە مۇنىمەن بىتپەيدى. ورتا جانە جوعارى تابىسى بار 48 ەلدە ورتا مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر مەن باسشىلىق اراسىنداعى گەندەرلىك ايىرماشىلىق 20 پايىزدى قۇرايدى. ايەلدەرگە باسشىلىق بەرۋ قىزداردىڭ قۇقىعىن اۆتوماتتى تۇردە وسىرمەيدى. بىراق ولار زاڭناما, ساياسات ارقىلى, قىزدارعا ۇلگى كورسەتۋ جولىمەن الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك نورمالاردى وزگەرتە الادى.
كەلەر جىلى الەم ەلدەرى ۇرپاق تەڭدىگى فورۋمىندا ايەلدەردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ قۇقىعى تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويماق. بۇل جاڭا دەكلاراتسيادا نەگىزگى ءبىلىم سالاسىنا باسىمدىق بەرىلەدى. سەبەبى قىزدار وقشاۋلانۋدىڭ زيانىن باسقالارعا قاراعاندا كوپ تارتىپ وتىر. اسىرەسە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ونى ءورشىتىپ جىبەردى.
بۇگىنگە دەيىن قول جەتكىزگەن ناتيجەگە قۋانعان دۇرىس. ايتسە دە, ءبىلىم سالاسىنداعى گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى دە اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ كوپ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.
مانوس انتونينيس,
يۋنەسكو جاھاندىق ءبىلىم الۋدى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
