پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» جانە «اباي – رۋحاني رەفورماتور» باعدارلامالىق ماقالالارىندا ايتىلعانداي: «ابايدىڭ شىعارمالارىنا زەر سالساق, ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعانىن, وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەنىن بايقايمىز. ال ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن انىق بىلەمىز. اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن بار جان-تانىمەن قالادى».
ءبىز بۇكىل الەمدى اقىل-وي مەن پاراساتتى پايىم ارقىلى عانا مويىنداتا الامىز. زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا جول اشادى. عىلىم-ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرۋ – بولاشاعى ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى. رۋحاني كەمەلدىلىك تە, ۇلتتىق تانىم مەن تاربيە دە بىلىممەن مولايا تۇسەرى حاق. سول بىلىمگە باستار, كەلەشەك ۇرپاققا دا, بۇگىنگى زامانداستارىمىز بارشامىزعا دا «وشپەس ءومىر, تاۋسىلماس مال بەرەرلىك» تەمىرقازىقتاي جول كورسەتەر ء«بىلىمدى دانىشپانىمىز» تۇر ەمەس پە؟! ەندەشە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ايتقانىنداي «اقىلىن تەگىنگە ساتقان» اباي مۇراسىنا ۇنەمى سۇڭگي بەرسەك, تەرەڭگە بويلاي تۇسەرىمىز انىق. رۋحاني بايلىق تا, كەمەلدىلىك تە سول تەرەڭدىكتە. اقىننىڭ ءوزى:
مالدا دا بار جان مەن ءتان,
اقىل سەزىم بولماسا.
تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان
تەرەڭگە بەت قويماسا, – دەيدى ەمەس پە؟! ال سول تەرەڭدىك اباي مۇراسىندا جاتىر عوي.
حاكىم اباي ايتقان ءار ءسوز, قۇندى وي ومىرشەڭدىگىمەن ماڭىزدى. قانشا ۋاقىت وتسە دە, زامانا كوشىنىڭ ءار كەزەڭدە دە ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانى انىق.
شىندىعىندا قازىرگى تاڭدا دا «وقىعان بىلەر ءار ءسوزدى» دەگەندەي عىلىم-بىلىمگە دەن قويۋىمىز قاجەت. «عىلىم تاپپاي ماقتانباۋىمىز, ونەر تاپپاي باپتانباۋىمىز» كەرەك. «ارتىق ءبىلىم كىتاپتا, ەرىنبەي وقىپ كورۋگە» دەپ كىتاپقۇمارلىعىمىزدى ارتتىرىپ, «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» تەك بىلىمگە, اقىلعا, ەڭبەككە سەنۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتەن دە قازىرگى نارىقتىق زاماندا بوس جاتپاي «ەگىننىڭ ەبىن, ساۋدانىڭ تەگىن, ۇيرەنىپ ويلاپ, مال ىزدە», – دەگەنىندەي جانتالاسا ەڭبەك ەتۋ قاجەت. «اقىل تاپپاق, مال تاپپاق, ادال جۇرمەك» كەرەك. «ادال بول – باي تاپ, ادام بول – مال تاپ», – دەيدى اباي. ال مال تابۋدىڭ دا نەگىزى – ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەندىگى اقيقات.
ء«بىز عىلىمدى ساتىپ مال ىزدەمەك ەمەسپىز», «كەرىسىنشە, ەل داۋلەتتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكپىز», – دەيدى اباي حاكىم. اقىن ايتقانداي «دۇنيە دە ءوزى مال ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز» ەمەس پە قازىرگى تاڭدا دا.
تۇبىندە باياندى ەڭبەك – ەگىن سالعان
جاسىنان وقۋ وقىپ, ءبىلىم العان.
بي بولعان, بولىس بولعان ونەر ەمەس,
ەڭبەكتىڭ بۇدان وزگە ءبارى جالعان.
ال ولاي بولسا عالىمدىق جولدىڭ العاشقى باستامالارى قالاي بولماققا كەرەك؟!
ابايدىڭ ايتقانى – ەڭ الدىمەن, عىلىمدى مەڭگەرۋدىڭ, ءبىلىمدى بولۋدىڭ باستى ماقساتى «پروشەنيە جازۋعا» ەمەس, ياكي بولماسا «يا ءتىلماش, يا ادۆوكاتتىق» ەمەس, قازىرگى زاماننىڭ تىلىمەن ايتساق, قۇر جالپى ءبىلىم الىپ قانا قويماي, «پايدا ويلاماي, ار ويلاعان» تەرەڭ عىلىم جولىنا بەت بەرۋ, وركەنيەتتىڭ كوكجيەگىنە ءبىلىم مەن عىلىم ارقىلى بارۋ.
عالىم بولماي, نەمەنە,
بالالىقتى قيساڭىز.
بولماساڭ دا ۇقساپ باق
ءبىر عالىمدى كورسەڭىز.
ونداي بولماق قايدا دەپ,
ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز.
بىلگەندەردىڭ سوزىنە
ماحابباتپەن ەرسەڭىز.
مىنە عىلىم جولىن تاڭداعان ادامنىڭ باسپالداقتارى وسىلاي باستالارى حاق! جانە دە:
ءوزىڭ ءۇشىن ۇيرەنسەڭ,
جاماندىقتان جيرەنسەڭ,
اشىلارسىڭ جىلما-جىل.
بىرەۋ ءۇشىن ۇيرەنسەڭ,
بىرەۋ بىلمەس, سەن بىلسەڭ
بىلگەنىڭنىڭ ءبارى – تۇل.
اباي ۇلاعاتىنىڭ ەرەكشەلىگى – جالپى ءبىلىمدى بولۋدى ەمەس, تەرەڭ عىلىم ىزدەنۋدى ناسيحاتتاۋ. جانە ونى جەكە باسىڭنىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, ادامي قاسيەتتەر نەگىزىندە حالقىڭا پايداسى تيەر بولۋى شارت. ءارى ول بىلگەنىڭدى ەشكىمگە ارى ۇيرەتپەسەڭ, نە قاجەتىڭە جاراتپاساڭ قۇر ماقتان ءۇشىن بىلگەننىڭ قۇندىلىعى جوعى باسا ايتىلعان.
وسى ايتىلعاندار قارا سوزدەرىندە دە كەڭىرەك ايتىلعان. وتىز جەتىنشى سوزىندە: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامشىلىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ك ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ», دەيدى.
اباي حاكىمنىڭ: ء«بىلىم-عىلىم ۇيرەنبەككە تالاپ قىلۋشىلارعا اۋەلى بىلمەك كەرەك. تالاپتىڭ ءوزىنىڭ ءبىراز شارتتارى بار. ولاردى بىلمەك كەرەك, بىلمەي ىزدەگەنمەن تابىلماس», – دەپ باستالاتىن 32-ءشى قاراسوزى وسى ءبىلىم-عىلىمدى تازا مەڭگەرۋ جولدارىنا ارنالعان.
ەڭ اۋەلى: ء«بىلىم-عىلىم تابىلسا, ونداي-مۇنداي ىسكە جاراتار ەدىم دەپ, دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىقتى نارسەسىنە كەرەك بولار ەدى دەپ ىزدەنبەككە كەرەك», – دەيدى. ياعني ەڭ الدىمەن بىلمەككە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ, ىشكى ماحابباتتىڭ مول بولۋى شارت. ءبىلىم مەن عىلىمعا قۇمارلىق پەن ىنتىقتىقتىڭ ناتيجەلى بولارى حاق. بىلگەن دۇنيەگە راحاتتانىپ, بىلمەگەندى ماحابباتپەن ىزدەنگەندە عانا كوڭىلىڭە عيبراتتانىپ ساقتايتىنىڭ دا انىق. شىنىندا دا: «ادامنىڭ كوڭىلى شىن مەيىرلەنسە, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءوزى دە ادامعا مەيىرلەنىپ, تەزىرەك قولعا تۇسەدى. شالا مەيىر شالا بايقايدى».
«ەكىنشىدەن – عىلىمدى ۇيرەنگەندە, اقيقات ماقساتپەن بىلمەككە ءۇشىن ۇيرەنبەك كەرەك. باحاسقا بولا ۇيرەنبە, ازىراق باحاس كوڭىلدى پىسىقتاندىرماق ءۇشىن زالال ەمەس, كوبىرەك باحاس ادامدى تۇزەمەك تۇگىلى بۇزادى», – دەيدى اباي.
كەلەسى شارتتاردىڭ ءبىرى – ء«اربىر حاقيقاتقا تىرىسىپ يجتيھاتىڭمەن كوزىڭ جەتسە, سونى تۇت, ولسەڭ ايرىلما». ياعني بىلگەنىڭدى ءوزىڭ تولىق قۇرمەتتەپ وزىڭە قوندىرىپ الۋ, بويىڭا ءسىڭىرىپ بەرىكتەندىرۋ. ەگەر ءوزىڭ قۇرمەتتەمەسەڭ وزگەنىڭ دە قۇرمەتى بولماسى انىق.
«تورتىنشىدەن – دەيدى اباي, – ءبىلىم-عىلىمدى كوبەيتۋگە ەكى قارۋ بار ادامنىڭ ىشىندە: ءبىرى – مۇلاحازا قىلۋ, ەكىنشىسى – بەرىك مۇحافازا قىلۋ. بۇل ەكى قۋاتتى زورايتۋ جاھاتىندە بولۋ كەرەك. بۇلار زورايماي, عىلىم زورايمايدى».
بەسىنشىدەن – اقىل كەسەلى دەگەن ءتورت نارسەدەن قاشىق بولۋ كەرەك دەيدى. وسى اقىل كەسەلىنە, ياعني ەستىگەن نارسەنى ۇمىتپاستىققا قاتىستى 31-قاراسوزدە ايتىلعان بولاتىن. «اۋەلى – كوكىرەگى بايلاۋلى بەرىك بولماق كەرەك; ەكىنشى – سول نارسەنى ەستىگەندە يا كورگەندە عيبراتلانۋ كەرەك, كوڭىلدەنىپ, تۇششىنىپ, ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ءۇشىنشى – سول نارسەنى ىشىنەن بىرنەشە ۋاقىت قايتالاپ ويلانىپ, كوڭىلگە بەكىتۋ كەرەك; ءتورتىنشى – وي كەسەلى نارسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك», – دەيدى حاكىم. وي كەسەلدەرىنە ۋايىمسىز سالعىرتتىق, ويىنشى-كۇلكىشىلدىك, يا ءبىر قايعىعا سالىنۋ, يا ءبىر نارسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ جاتادى. وسى ءتورت دۇنيە اقىل مەن عىلىمدى توزدىراتۇعىن نارسەلەر دەيدى اقىن.
«التىنشىدان – عىلىمدى, اقىلدى ساقتايتۇعىن مىنەز دەگەن ساۋىت بولادى. سول مىنەز بۇزىلماسىن! كورسەقىزارلىقپەن, جەڭىلدىكپەن, يا بىرەۋدىڭ ورىنسىز سوزىنە, يا ءبىر كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالا بەرسەڭ, مىنەزدىڭ بەرىكتىگى بۇزىلادى. ونان سوڭ وقىپ ۇيرەنىپ تە پايدا جوق. قويارعا ورنى جوق بولعان سوڭ, ولاردى قايدا ساقتايسىڭ؟», – دەگەندەي ەڭ باستىسى «توقتاۋلىلىق, قالىپتى شىدامدىلىق» بولىپ, مىنەز بەرىكتىگى بۇزىلماس مىقتى بولعاندا ادام دا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەرى حاق.
اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,
سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك.
جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى
جول دا جوق جارىمەستى جاقسى دەمەك.
اقىلدا اشۋ دا جوق, كۇلكى دە جوق,
تۋلاپ, قايناپ ءبىر جۇرەك قىلادى الەك.
بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز
عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ جايىن بىلمەك.
اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ وسى ونەر-بىلىمگە قاتىستى ايتقاندارى, عىلىمدى ۇيرەنبەككە تالاپ قىلۋشىلارعا بەرگەن اقىل-كەڭەسى, اقىن عيبراتى قانشا ۋاقىت وتسە دە ماڭىزىن دا, قۇندىلىعىن دا ەش جويعان جوق, جويمايدى دا. «كوكىرەگى سەزىمدى, ءتىلى ورامدى جاستارىمىز» تالاپتانىپ, اباي ۇستانعان جولدى باسشىلىققا السا, عىلىم-ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرسە ەلىمىزدىڭ دە بولاشاعى جارقىن بولارى ءسوزسىز.
سوندىقتان دا ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە حاكىم ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الۋىمىز, ول مۇرانى ۇتىمدى پايدالانىپ, اباي ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن كوكەيكەستىلىگى مەن اقىن شىعارمالارىنان حالقىمىز مول تاعىلىم الۋ قاجەتتىگىن نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك.
سىنالار, ەي جىگىتتەر كەلدى كەزىڭ,
ساۋلەڭ بولسا, بەرمەن كەل تالاپتى ەرىڭ.
جان قۇمارى دۇنيەدە نەمەنە ەكەن
سونى بىلسەڭ – ارنەنى بىلگەندەرىڭ, –
دەگەندەي «بىلمەككە قۇمارلىق» نەگىزگى ۇستانىم بولماققا كەرەك.
ابايدىڭ باستى ماقساتى مەن ارمانى – ەلىمىزدىڭ بيىك وركەنيەت قاتارىندا بولۋى, حالقىمىزدىڭ «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» قاسيەتىمەن دارالانۋى. عىلىم-ءبىلىم جولىنا ۇندەگەن, ادامزاتتىڭ ءبارىن ماحابباتپەن سۇيۋگە شاقىرعان, تولىق ادامنىڭ قاسيەتتەرىنە نەگىزدەگەن, اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋ جولدارى ايتىلعان اباي مۇراسىنىڭ دارالىعى دا, دانالىعى دا الداعى ۋاقىتتا جارقىراي بەرەرى حاق!
جاندوس اۋباكىر,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى «اباي» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
