كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
كسرو ىدىراعاننان كەيىن اقشالاي ىدىراۋ پروتسەسى وتە قيىن بولدى جانە بارلىق پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن ەنگىزۋىمەن اياقتالدى. 1991 جىلى جەلتوقساندا كەڭەس وداعى تاراعان كەزدە باسقا تمد ەلدەرىمەن بىرگە قازاقستان دا «رۋبل ايماعىندا» قالا بەردى. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىلىعى بۇل جۇمىس ورىندارىن جانە كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان كوپتەگەن كاسىپورىندى ساقتاۋعا كومەكتەسەتىنىن جاقسى ءتۇسىندى.
قازاقستان ەڭ الدىمەن كسرو-دا كومىر مەن بولاتتىڭ كوزى, سونداي-اق بۇكىل كەڭەس ونەركاسىبىن باسقا پايدالى قازبالارمەن قامتاماسىز ەتتى. بارلىق دەرلىك تاسىمال تىزبەكتەرى ورال مەن سىبىرگە بايلانىستى بولدى. ەنەرگەتيكا تۇرعىسىنان قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى, وڭتۇستىگى مەن باتىسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپادى. سولتۇستىگى رەسەيمەن, وڭتۇستىگى قىرعىزستانمەن (ەلەكتر ەنەرگياسى) جانە وزبەكستانمەن (گاز) ءبىر جۇيەدە بولدى. باتىستا 1979 جىلى اشىلعان تەڭىز جانە قاراشىعاناق ءىرى مۇناي-گاز كوندەنساتتى كەن ورىندارىن يگەرۋ باستالىپ كەتتى, بىراق قازاقستاندا ءوز مۇنايشىلارى جەتىسپەدى. مىسالى, قاراشىعاناقتا جۇمىستى رەسەيلىك «گازپروم» جۇرگىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءتىنىنىڭ سوگىلۋىنەن بولاتىن جاعىمسىز اسەردى ازايتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ۆاليۋتادان باس تارتقىسى كەلمەدى. الايدا 1993 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى كورشىسىن رۋبل ايماعىنان شىعارىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
قازاقستان بۇعان قالاي جاۋاپ بەردى؟ «گازپروم» قاراشىعاناقتان كەتتى. قازاقستان مۇناي كەن ورىندارىن ءوز بەتىمەن يگەرە باستادى, مامانداردى اسىعىس وقىتۋمەن قاتار, «شەۆرون», «بريتيش گاز», «ۋرريكەين» سياقتى باتىستىق مۇناي كومپانيالارىن دا شاقىرا باستادى. قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى جاڭا ينۆەستور تاپتى, ولار – الەمدەگى ەڭ ءىرى مەتاللۋرگيالىق توپ Mittal Steel Company N.V., قازتسينك – Glencore. جوعارى ۆولتتى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلدى. قارا جانە ءتۇستى مەتالل قىتايعا جونەلتىلە باستادى, ويتكەنى ول ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەز دامي باستادى. ارينە, شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بولىسۋگە تۋرا كەلدى. بىراق باسقا تاڭداۋ بولعان جوق. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە ەنگىزىلدى.
سوناۋ 1992 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاقستان باسشىلىعى تەك رەسەي رۋبلىنە ارقا سۇيەۋ اسىعىس بولاتىنىن ءتۇسىنىپ, ءوز ۆاليۋتاسىن شىعارۋ ءۇشىن شارالار قابىلدادى. جاڭا اقشا شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بريتاندىق «حارريسون» فيرماسىمەن جاسالدى. 1993 جىلى 1, 3, 5, 10, 20, 50 جانە 100 تەڭگەلىك ۆەكسەلدەر قازاقستانعا جەتكىزىلدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا – كەز كەلگەن تاۋەلسىز ەگەمەن ەلدىڭ رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. بۇل كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. كوپتەگەن ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ تاريحى بىرنەشە عاسىر بويى قالىپتاستى. كەز كەلگەن ەلدىڭ تاريحى ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى بولادى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ جاسالۋ تاريحى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ 1993 جىلعى 12 قاراشاداعى №1399 «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعىمەن باستالدى. 1993 جىلعى 15 قاراشاداعى قۇجاتقا سايكەس ەلدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ەنگىزىلدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى اينالىمعا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيىنىڭ نەگىزى بولدى. تەڭگەنىڭ اينالىمى ەگەمەن قازاقستانعا ۇلتتىق نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى العاشقى قادامداردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستاندا ۇلتتىق ۆاليۋتا وتە قىسقا مەرزىمدە – ءبىر جىلدىڭ ىشىندە دايىندالدى. الايدا تەڭگەنىڭ ونىمدىلىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى, سوندىقتان ونى قولدان جاساۋ وتە قيىن. قازاقستاندىق تەڭگەنىڭ 18 قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى بار. بۇل سۋ بەلگىلەرى, قاۋىپسىزدىك جىپتەرى, ايقىن جانە قايتالاناتىن جاسىرىن بەينەلەر, كىشكەنتاي جازۋلار جانە تاعى باسقالار. تەڭگە – الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق بانك بانكنوتتارمەن جانە مونەتالارمەن بىرگە ينۆەستيتسيالىق جانە كوللەكتسيالىق مونەتالاردى شىعارادى. ينۆەستيتسيالىق مونەتالار باعالى مەتالداردان جاسالعان. ولار كۇمىستەن جانە التىننان جاسالادى. رەزيدەنتتەر ساتىپ الۋ كۇنى مەن باعالى مەتالدار باعاسىنا نەگىزدەلگەن ساتىپ الۋ باعاسى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان پايدا كورە الادى.
كوللەكتسيالىق جانە قۇيما مونەتالار بەلگىلەنگەن تولەمدەر بويىنشا زاڭدى تولەم قۇرالى بولعانىمەن, ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – مادەني, ءبىلىم بەرۋ جانە ينۆەستيتسيالار. ارينە, ولار وتە شەكتەۋلى مولشەردە شىعارىلادى جانە قازاقستاندا ساتىلادى, شەتەلدە جيناق باعاسىمەن ساتىلادى. قازاقستاننىڭ مونەتالارى مەن بانكنوتتارى نۋميزماتتاردىڭ حالىقارالىق جارىستارىندا بەدەلدى ورىندارعا يە بولدى. ولارعا كوپجىلدىق تاريحى بار مونەتا ۇيلەرىنىڭ وكىلدەرى, جوعارى دەڭگەيلى الەمدىك نۋميزماتتار, سونداي-اق رەسەي, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند, اقش, كانادا, گەرمانيا, ۋكراينا, ليتۆا جانە بەلارۋس وكىلدەرى قاتىسادى.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ,
قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
