ليۋكسەمبۋرگ – قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇلتشىلدىق يدەياسى بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ۋاقىتتا ەۋروپا ءوز الدىنا ودان دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى قويۋعا ءتيىس. ساۋدانى جولعا قويىپ, ادام قۇقىعىن قورعاۋدى ناسيحاتتاۋدان باستاپ ىندەت پەن كليمات وزگەرىسىنىڭ كەرى اسەرىن جەڭىلدەتۋگە دەيىنگى تۇيتكىلدەردى قامتىپ, ەۋروپا جاھاندىق كوشباسشىعا اينالۋى كەرەك. مۇندايدا ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى سانالاتىن كوپجاقتىلىق نەگىزگە الىنعانى ءجون.
فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قىركۇيەكتەگى وتىرىسىندا ايتىپ وتكەندەي, «ەۋروپا جاڭا شەشىمدەر قالىپتاستىرۋعا بەلسەنە ارالاسقانى ابزال. ويتكەنى ءبىز جاپپاي كۇشتىلەردىڭ بيلەۋىن ايىپتاعانىمىز جوق. بۇل ءوز كەزەگىندە جاپپاي السىزدىگىمىزگە اكەلىپ سوقتى».
الەۋەتتى جاھاندىق ءرول ەۋروپالىق وداقتىڭ دامۋ جونىندەگى باعىتىن مۇلتىكسىز كەلىسۋدى قاجەت ەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنە ساي, COVID-19 داعدارىسى دامۋدىڭ جاھاندىق جوسپارىن كۇل-تالقان ەتىپ, قوسىمشا 100 ملن ادامدى كەدەيلىك شەگىنە جەتكىزۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دامۋ تۋرالى ەۋروپانىڭ زور داۋسى مورالدى تۇرعىدا كەرەك.
مۇنداي ۇستانىم ەۋروپانىڭ ءوز مۇددەسى ءۇشىن دە قاجەت. دامۋشى ەلدەر پاندەميانىڭ دەنساۋلىق پەن ەكونوميكاعا تيگىزگەن سالدارىمەن كۇرەسىپ جاتقاندا, ونداعى قاۋىپسىزدىككە قاتىستى قاۋىپ-قاتەرلەرى مەن تۇيتكىلدەرىنىڭ ەشقايسىسى باسەڭدەگەن جوق. قازىردىڭ وزىندە ساحەل مەن يراك سەكىلدى قاۋىپتى نە قاقتىعىسقا تولى ايماقتاردا زورلىق-زومبىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى تۋرالى مالىمەت بار.
كليمات وزگەرۋىنىڭ دامۋشى ەلدەرگە تيگىزگەن جويقىن اسەرى دە ەۋروپانىڭ حالىقارالىق ءرولىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. جاھاندىق جىلىنۋعا قاتىستى تەك ەۋروپالىقتاردىڭ ارەكەتى ەشتەڭە شەشپەيتىنىن جاقسى بىلەمىز. وعان قوسا, ەۋروپانىڭ كومىرتەگى گازىن شىعارۋ كولەمى ازيانىڭ دەڭگەيىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا قۇرايدى. كليمات وزگەرۋىنىڭ اسەرىن بولدىرماس ءۇشىن ءبىز ءوز شەكارامىزدان شىعىپ, باسقالاردان ساباق الىپ, تاجىريبەمىزبەن ءبولىسىپ, شارتاراپتاعى «جاسىل» ەنەرگەتيكا ينۆەستورلارىمەن ىنتىماقتاسۋىمىز قاجەت. ءبىرتۇتاس كليماتتىق ستراتەگيا ءتيىمدى ەۋروپالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولۋعا ءتيىس.
بۇل ەۋروپانىڭ دامۋ جونىندە تەرەڭىرەك ويلانىپ, ەو-نىڭ دامۋدى قارجىلاندىرۋداعى ءتورت باعىتىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋىن تالاپ ەتەدى. وداق دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى جاھاندىق ۇيىمدارعا, سونداي-اق افريكا دامۋ بانكى جانە ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى سياقتى ايماقتىق باعىتتاعى ۇيىمدارعا قاتىسادى. بۇدان بولەك, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك (EIB) ارقىلى دامۋدى ەكىجاقتى, Agence Française de Développement سەكىلدى ينستيتۋتتار ارقىلى ۇلتتىق باعىتتا قارجىلاندىرادى.
ەۋروپا ءتورت باعىتتى جالعاستىرا بەرۋى كەرەك. بىراق ۇلتتىق مۇددەلەر الشاقتاعان الەمدە ەو باسىمدىقتارى مەن قۇندىلىقتارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق اۆتونومياسىن كۇشەيتكەنى ءجون. كليماتتىڭ وزگەرۋى, ادام قۇقىعى, دۇنيەجۇزىلىك قۇندىلىقتار تىزبەگىنىڭ وزگەرۋى, كوشى-قون سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلەلەردە اقش, قىتاي نە رەسەيدىڭ ارەكەتىن كۇتىپ وتىرا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپالىق وداقتاعى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ بىرجاقتى ارەكەتتەرى ەۋروپا ءۇشىن جەتكىلىكسىز, ءتيىمسىز جانە ءتىپتى ناتيجەسىز.
ەو باسقا الەمدىك دەرجاۆالار سەكىلدى داۋسىن انىق اڭعارتقانى ءجون. قىتاي ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىن قۇرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار سي ءتسزينپيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى ارقىلى قىتاي دامۋ بانكىنىڭ ەكىجاقتى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ رەسۋرستارى مەن مىندەتتەمەلەرىن ۇلعايتتى. الاڭداتاتىنى, قىتاي جانار-جاعارماي وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا ىشكى نارىقتا شەكتەۋ قويسا دا, شەتەلدە كومىر جانە گاز جوبالارىن ينۆەستيتسيالىق قارجىلاندىرۋعا ۇمتىلىسى انىق اڭعارىلادى. وسىلايشا, الەمنىڭ تازا تەحنولوگياسىن ۇسىناتىن كومپانيالارى باس تارتقان نارىققا قىتايلىق فيرمالار بەلسەنە ارالاسىپ وتىر.
وسى ورايدا, پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ باسشىلىعىمەن «اۋەلى امەريكا» ساياساتىن ۇستانعان اقش تاراپى ءتۇرلى ينستيتۋتتاردى ەلدىڭ ەكىجاقتى دامۋ ارەكەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن اقش حالىقارالىق دامۋ قارجى كورپوراتسياسىنىڭ قۇرامىنا بىرىكتىردى. ەگەر ەۋروپالىق وداق جاعدايدى تەڭەستىرگىسى كەلسە, سونداي-اق 2015 جىلعى پاريج كليماتتىق كەلىسىمى مەن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىنەن اۋىتقىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋدى كوزدەسە, دامۋدى قارجىلاندىرۋ قىزمەتىن كۇشەيتۋگە ءتيىس.
كوپشىلىك ەو دامۋ بانكىن قۇرۋدى ۇيىمنىڭ جاھاندىق ءرولىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قاجەتتى ءارى دۇرىس قادام دەپ ەسەپتەيدى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر وسىنداي ۇستانىممەن EIB شاتىرىنىڭ استىنا جينالاتىن, وسىلايشا بىرگە سالعان اكتيۆتى پايدالاناتىن ۋاقىت جەتتى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ دامۋ بانكى جەدەل, ماڭىزدى جانە رەسۋرستارعا ءتيىمدى اسەرى بار. قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ جالپى قاداعالاۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ۇيىمنىڭ ۇلتتىق دامۋ مينيسترلەرىنە تىزگىن تاپسىرىلادى. جاڭا ينستيتۋت وسىعان دەيىن جەتىسپەي كەلگەن ۇيلەستىرىلگەن, اشىق جانە قارجىلاندىرۋدىڭ ەۋروپالىق ءتاسىلىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا, ەۋروپالىق كوميسسيا مەن ەۋروپالىق سىرتقى ءىس-قيمىل قىزمەتىنىڭ الەۋەتتى باسقارۋى بانكتىڭ ستراتەگياسىنا, سونداي-اق جەكەلەگەن جوبالاردىڭ ءاۋ باستان-اق ەو-نىڭ دامۋ ساياساتىنىڭ ماقساتتارىنا سايكەس كەلەتىنىنە كەپىلدىك بەرەدى.
بۇل جاڭا ينستيتۋت ەۋروپانىڭ جاھاندىق جانە ايماقتىق بانكتەرمەن كوپجاقتى قاتىناسىن الماستىرا المايدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۋاتتى جانە سان ءتۇرلى ناقتى باعىتىن السىرەتپەيدى. كەرىسىنشە, بۇل قادام مۇشە مەملەكەتتەرگە تۇيتكىلدى ەلدەردەگى قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن قولداۋ جانە كليمات وزگەرىسىنە قارسى ارەكەتى سەكىلدى جاھاندىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە جەتكىلىكتى دارەجەدە تالقىلانبايتىن ورتاق ماسەلەلەرگە قاتىستى ەۋروپالىق وداقتىڭ ەركىن پىكىر بىلدىرۋىنە جاعداي جاسايدى.
قازىرگى ەۋروپالىق دامۋ جۇمىسىنىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن بۇكىل ۇلتتىق دامۋ بانكتەرى مەن اگەنتتىكتەرى ەو-نىڭ جاڭا دامۋ بانكىنە قاتىسۋعا قۇقىلى. ونداي بولماعان جاعدايدا, دەربەستىگىن, ۇلتتىق مانداتتارىن جانە ەو قارجىلاندىرۋىنا قول جەتكىزۋى ەكىتالاي. بۇل دامۋدىڭ قارجىلاندىرۋ قىزمەتىن ەو مەن ۇلتتىق دەڭگەيدە بايلانىستىرۋعا جانە مىندەتتەردىڭ ايقىن ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەۋروپالىق وداق دامۋ بانكى مەن ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارى بىرلەسىپ قارجىلاندىراتىن شارالار وداقتىڭ قاتەرلەردى ءبولىسۋ مانداتتارىن جەدەلدەتىلگەن بەكىتۋ پروتسەدۋراسىنا اينالدىرۋى مۇمكىن (بۇگىندە ەو-نىڭ كەي مانداتتارى وسىنداي). بۇل قوسىمشا قاراجاتتى قاجەت ەتپەستەن ونى بولۋگە قاتىساتىن بيۋروكراتيانى (جانە ۋاقىتتى) قىسقارتىپ, اسەرى ەداۋىر ارتادى.
ەو دامۋدىڭ جاڭا باعىتىن بەلگىلەپ, ەۋروپانىڭ الەمدە ماڭىزدى ءرولى بار ەكەنىن اڭعارتۋى ءتيىس. تاريحىمىز, ۇستانىمدارىمىز بەن ورشىلدىگىمىزگە كەرەگى تەك وسى.
ۆەرنەر حويەر,
ەۋروپالىق ينۆەستيتسيا بانكىنىڭ پرەزيدەنت
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
