ورتالىق قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءشولدى, شولەيتتى دالالارىنىڭ ەكوجۇيەسىن, بيوالۋانتۇرلىلىگىن, بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ كوبەيۋىن, ولاردىڭ كوشىپ-قونۋىن, نەگىزگى تولدەۋ, قىستاۋ, شوعىرلانۋ, ورىندارىن ساقتاۋ, ايماقتاعى ەڭ ءىرى ورنيتولوگيالىق اۋماق – سارىقوپا تۇششى سۋلى كولدەرىنىڭ بىرەگەي جۇيەسىن ساقتاۋ ماقساتىندا وسىدان 8 جىل بۇرىن قۇرىلعان رەزەرۆاتتا كيىكتەردى قورعاۋمەن قاتار, سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر, قۇستار الەمىن زەرتتەيتىن سان-سالالى عىلىمي جۇمىستار دا ءجۇرىپ جاتادى.
بۇگىندە تابيعي رەزەرۆاتتا 111 ادام جۇمىس ىستەيدى. «التىن دالا» رەزەرۆاتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بەيسەنعالي ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە – رەزەرۆات اۋماعىن سىرتقى زياندى جانە انتروپوگەندىك اسەرلەردەن قورعاۋ, كيىك كورسە كوزى قانتالاپ كەتەتىن براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋ. وسى ماقساتتا بولىمدە 86 مەملەكەتتىك ينسپەكتور جۇمىس اتقارادى.
– جالپى قورعالاتىن اۋماق 489 766 گەكتار, بۇل اۋماق ۇلى-جىلانشىق, سارىقوپا, توسىنقۇم دەپ اتالاتىن ءۇش كلاستەرلى جەر تەلىمدەرىنە بولىنگەن. ۇلى-جىلانشىق جەر تەلىمىن كۇزەتۋ-قورعاۋ ماقساتىندا 5 قاداعالاۋ-وتكىزۋ بەكەتى جۇمىس اتقارۋدا. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتەن قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلسە, اۋماقتى تولىققاندى باقىلاۋ ءۇشىن تاعى دا 2 باقىلاۋ بەكەتىن اشۋ جوسپاردا بار. ال سارىقوپا جەر تەلىمى سۋلى-باتپاقتى القاپ بولعاننان كەيىن وندا قازىرشە جالعىز بەكەت جۇمىس ىستەپ جاتىر. الايدا الداعى ۋاقىتتا تاعى ءبىر قاداعالاۋ-وتكىزۋ بەكەتىن اشۋ ويدا بار. توسىنقۇم جەر تەلىمى بويىنشا 2 بەكەت جۇمىس ىستەيدى. بۇل اۋماق تا قوسىمشا 2 بەكەت اشۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى ب.ايتباەۆ.
كەشەگى تاس داۋىرىنەن جەتكەن كيەلى جانۋار سانالاتىن كيىكتەر كوكتەمدە ۇلى جىلانشىقتىڭ بويىنا كەلىپ تولدەپ, وسى ماڭدا ورەدى. وسى ماۋسىمدا ولارعا تونەتىن قاۋىپ تە كۇشەيە تۇسەدى. ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن رەزەرۆات مەنشىگىندەگى تەحنيكا سانى جەتكىلىكتى. قازىردىڭ وزىندە كولىكتىڭ 30-دان استام ءتۇرى بار. الايدا جولسىز دالادا قانداي مىقتى ماشينا بولسىن, شىداس بەرمەيدى. سوندىقتان كەزەكشىلىكتەن ورالىسىمەن, جۇرگىزۋشىلەر دەمالۋعا ەمەس, كولىك جوندەۋگە كىرىسەدى.
– قازىر براكونەرلەر تەك قانا جول تالعامايتىن كىلەڭ قۋاتتى, جۇردەك كولىكتەردى مىنەدى. ءبىزدىڭ مىنگەنىمىز – سول باياعى رەسەيدىڭ «ۋاز» ماركالى كولىكتەرى. كيىكتەر ۇدەرە قونىس اۋداراتىن, كۇيلەيتىن مەزگىلدەردە بروكونەرلەر قارۋ اسىنىپ, قىر كەزۋدى جيىلەتەدى. سوندىقتان وسى ۋاقىتتاردا كۇزەت كۇشەيەدى. بىزگە «ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆاتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە قولۇشىن سوزادى. براكونەرلەردىڭ جۇردەك كولىگى مەن مىقتى قارۋىنا قارسى بىرلەسە قيمىلداۋعا تۋرا كەلەدى, – دەيدى تابيعي نىسانداردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سەرىكبولسىن قوجانوۆ.
قانشا جەردەن بەس قارۋى ساي, كولىگى مىقتى بولعانمەن, قورعاۋعا الىنعان ايماقتاردا قاسكۇنەمدەر اياعىن قازىر اڭداپ باساتىن بولعان. ءبىراز جىلدان بەرى «التىن دالا» رەزەرۆاتىنداعى ءتۇز تاعىلارى تىكۇشاقتىڭ كومەگىمەن قورعالادى. سوڭعى جىلدارى ينسپەكتورلار بارلىق قۇزىرلى ورىندارمەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
– رەزەرۆات اۋماعىندا بيىل جىل باسىنان بەرى ورتا ەسەپپەن 81 رەيدتىك باقىلاۋ جۇرگىزىلدى. اۋماقتى قورعاۋ جۇمىسى پاترۋلدىك جولمەن اتقارىلادى. رەزەرۆات ينسپەكتورلارى جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن جانە «وحوتزووپروم» ءوب-ءنىڭ ينسپەكتورلارىمەن بىرلەسكەن رەيدتىك باقىلاۋلار جۇرگىزەدى. ءورت قاۋپى جوعارى ماۋسىمدا ينسپەكتورلىق كۇزەت جۇمىسى كۇشەيتىلەدى. براكونەرلەرمەن كۇرەس جىل بويى جۇرگىزىلەدى. كەي كەزدەرى سول براكونەرلەرمەن دە بەتپە-بەت كەلەتىن كەزدەر ورىن الىپ جاتادى, – دەيدى تاجىريبەلى ينسپەكتورلار.
رەزەرۆات اۋماعىندا وسىمدىكتىڭ 370 ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن 5, سيرەك كەزدەسىن 10 ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى.
«التىن دالا» تابيعي كەشەندەردى قورعاۋمەن قاتار, جەرگىلىكتى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن تۇرعىندارعا تابيعات بايلىعىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اعارتۋ جانە تۋريزم سالاسىمەن دە اينالىسادى. وسى ماقساتتا ءتۇرلى دارىستەر, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارى, سايىستار, تابيعاتتى قورعاۋعا ارنالعان ءارتۇرلى اكتسيالار ۇيىمداستىرىلادى.
– سونىڭ ىشىندە كەڭ كولەمدە وتەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «پاركتەر شەرۋى» تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسىن اتاپ كەتۋگە بولادى. بۇل اكتسيا رەزەرۆاتتا 2013 جىلدان بەرى باستاۋ العان. اكتسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى تابيعاتتى قورعاۋعا, ايالاۋعا, تۋعان جەردىڭ سۋى مەن توعايىنا, جان-جانۋارلارىنا قامقور بولۋعا ناسيحاتتاۋ. سونىمەن قاتار رەزەرۆاتتىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سارىقوپا جەر تەلىمىندە «ايتۋار» تۋريستىك مارشرۋتى قۇرىلعان. بيىل پاندەمياعا بايلانىستى كەلۋشىلەر سيرەپ قالعانىمەن, بىلتىر, الدىڭعى جىلى تۋريستەر كوپ كەلدى, – دەيدى س.قوجانوۆ.
دەرەككە سەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى كيىك سانى 1,3 ملن-عا جەتكەن. الايدا باس-اياعى 20-25 جىلدىڭ ىشىندە اقبوكەندەر اياۋسىز قىرىلدى. سودان باستاپ مەملەكەت دالا جانۋارلارىن قورعاۋدى كۇشەيتە باستاعان. تابيعي كەشەندەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە مونيتورينگ ءبولىمى ماماندارى 2019 جىلى جۇرگىزگەن ساناق ەسەبى بويىنشا رەزەرۆات بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنا جاتاتىن بوكەندەردىڭ سانى 35 مىڭنان اسقان.
«التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بۇگىندە امانگەلدى اۋىلىنداعى شاعىن ءۇيدى پانالاپ وتىر. مەكەمە عيماراتى تار بولعاندىقتان, شەكتەۋ شارالارىنا بايلانىستى ينسپەكتورلار قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ رەجىمىنە كوشىرىلگەن. الايدا ءاۋ باستا قابىلدانعان جوبا بويىنشا رەزەرۆاتتىڭ كەڭ كەڭسەسى, مۋزەيى, اۋا رايىن بولجاپ, ءتۇز تاعىلارىنىڭ قاي باعىتقا اۋاتىنىن باقىلاپ وتىراتىن ارنايى بەكەتى سالىنۋى كەرەك ەكەن. تابيعات قورعاۋشىلار الداعى جىلى بۇل نىساندار دا سالىنىپ قالاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
قوستاناي وبلىسى
