زاڭ قوعامداعى بەلگىلى ءبىر قاتىناستاردى رەتتەۋ ءۇشىن قابىلدانادى. ال ءبىز بۇگىنگى ءتىل اياسىنداعى زاڭداردى تولىققاندى پايدالانىپ جاتقان جوقپىز. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, اتا زاڭىمىزدىڭ 7-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەلىنگەن. ەندەشە, مەملەكەتتىك دارەجە العان قازاق ءتىلى باسقا تىلدەردەن وق بويى, تىم بولماسا سىنىقسۇيەم الدا تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟! «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 4-بابى, ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابى, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-بابى وسى قاعيدالاردى ساقتايدى. ولاي بولسا, كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى ۇلكەندى-كىشىلى جيىن مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەرگە اۋدارماشىنىڭ كومەگى كورسەتىلگەنى ءجون. بۇل ناعىز ادىلەتتىلىك بولار ەدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ عانا, ول – قازاق ءتىلى. وكىنىشتىسى, ەگەمەندىك العان العاشقى كۇندەردەن بەرى قوعامدا ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن اتقارۋدا. بۇل, ارينە, ادىلەتسىزدىك!
سوت سالاسىندا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىنىڭ ءتارتىبى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابىندا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-بابىندا ناقتى كورسەتىلگەن. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە سۋديالار تاراپىنان وسى ەكى زاڭ تالابى دا تولىققاندى ورىندالماي كەلەدى. تەرگەۋ ورگاندارىمەن العاشقى تەرگەۋ كەزىندە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر سوتتار تاراپىنان ەشبىر سىن-ەسكەرتپەسىز, تۇزەتۋسىز قالۋدا. ماسەلەن, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قىلمىستىق سوت iسiن جۇرگiزۋ قازاق تىلىندە جۇرگiزiلەدi, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال قاجەت بولعان كەزدە باسقا تiلدەر دە قولدانىلادى دەلىنگەن. قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگان ءىستى ورىس تىلىندە نەمەسە باسقا تىلدەردە جۇرگىزۋ قاجەت بولعان كەزدە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن وزگەرتۋ تۋرالى ءۋاجدى قاۋلى شىعارادى. بۇل كەز كەلگەن قىلمىستىق ءىس ءاۋ باستان تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىن كورسەتcە, وكىنىشكە قاراي كوپ جاعدايدا تەرگەۋ ورگاندارى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن ورىس نەمەسە باسقا دا تىلگە ءۋاجدى قاۋلى شىعارماي تۇرىپ, ورىس تىلىندە جۇرگىزىپ, جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭ نورمالارىن بۇزادى. سونىمەن قاتار كۇدىكتىگە, ايىپتالۋشىعا ونىڭ سوت ءىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ تۋرالى قۇقىعىن جان-جاقتى تۇسىندىرمەيدى. سول سەبەپتەن قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى كوتەرىلمەي وتىر.
كوپتەگەن جاعدايدا تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋشى تۇلعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوزى جەتىك بىلمەگەندىكتەن, نە بولماسا ءبىرلى-جارىم ىسكە قاتىسۋشى ازاماتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەندىكتەن اۋدارماشى قاتىستىرىپ ءىس جۇرگىزۋگە قينالىپ, وزدەرىنە تاۋەلدى ايىپتالۋشىلاردان ء«ىستىڭ ورىسشا جۇرگىزىلۋىن قالايمىن», «ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەمىن» دەگەن ءوتىنىش الادى دا, ءىستى ورىس تىلىندە جۇرگىزەدى. كۇدىكتىنىڭ قاي ءتىلدى جەتىك بىلەتىنى سۇرالمايدى. ال قر قىجك 320-322-باپتارىنىڭ تالاپتارىنا ساي قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتالۋشىلار قازاق ۇلتىنىڭ تۇلعالارى بولعان كەزدە, سۋديالار ءىستى قابىلداپ الۋ بارىسىندا جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى انىقتاپ, پرينتسيپتىك باعا بەرۋى كەرەك.
ەگەر سوتتىڭ ءىستى قابىلداپ الۋ ساتىسىندا ايىپتالۋشىنىڭ تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلگەن ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىنى, ءىستى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن تەرگەۋ ورگاندارى تولىق تۇسىندىرمەي, ايىپتالۋشىدان ورىس ءتىلىن بىلەتىندىگىن جانە وعان بايلانىستى تەرگەۋ امالدارىن ورىس تىلىندە جۇرگىزگەنگە قارسى ەمەسپىن دەگەن ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ نەگىزىندە ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلدەن ءۋاجسىز سەبەپتەرمەن اۋىستىرعان جاعدايدا, تەرگەۋ امالدارىنىڭ بارلىعىن جارامسىز دەپ تانىپ, ءىستى پروكۋرورعا قايتارۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل ماسەلەدە وسىنداي تۇبەگەيلى شەشىمگە كەلمەسەك, تەرگەۋ ورگاندارى مەملەكەتتىك تىلگە جاقىن ارادا بەت بۇرا قويمايدى.
اقمولا وڭىرىندەگى حالىقتىڭ 51 پايىزى قازاق بولا تۇرا, وبلىس سوتتارى مەملەكەتتىك تىلدە قاراپ جاتقان بارلىق ىستەر مەن ماتەريالداردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 2016 جىلى – 1,5, 2017 جىلى – 3,3, 2018 جىلى – 3,8, 2019 جىلى – 5, ال, 2020 جىلدىڭ 9 ايىندا 7,8 پايىز عانا بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى وبلىس سوتتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى بويىنشا قويىلعان تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ساياساتىن, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە وتكىزۋدە. قۇقىق قورعاۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سالالارىنىڭ, جەرگىلىكتى بۇقارالىق-اقپارات تاراتۋشى مەكەمە باسشىلارىنىڭ, وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋلارىمەن دوڭگەلەك ۇستەل, سەمينارلار وتكىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك تىلدە قارالىپ جاتقان ىستەردىڭ ۇلەسى جوعارىداعى كورسەتىلگەن ستاتيستيكالىق ەسەپكە ساي وسۋدە, بىراق بۇل كورسەتكىش كوڭىل كونشىتپەيدى.
ال ازاماتتىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابىنىڭ 1,2-بولىكتەرىنىڭ تالابىنا سايكەس ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. وبلىس سوتتارى بارلىق مەملەكەتتىك تىلدە قاراعان ازاماتتىق ىستەر: 2016 جىلى – 0,8, 2017 جىلى – 2,7, 2018 جىلى – 3,0, 2019 جىلى – 3,5, 2020 جىلدىڭ 9 ايىندا 8,1 پايىزدى قۇراپ وتىر.
ازاماتتىق ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا تالاپ قويۋ ارىزى بەرىلگەن تىلگە بايلانىستى سوت ۇيعارىمىمەن بەلگىلەنەدى. وكىنىشكە قاراي, جوعارىداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇگىنگى كۇنى سۋديالارمەن ىستەردى زەردەلەۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك تىلگە ءتيىستى دارەجەدە ءمان بەرىلمەگەندىكتەن, ۇلتى قازاق ازاماتتارىنا تالاپ-ارىزداردى مەملەكەتتىك تىلدە بەرۋ قۇقىعى جانە ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرۋ مۇمكىن ەكەندىگى جونىندە تۇسىندىرمەگەندىكتەن, كوپ جاعدايدا ىستەر ورىس تىلىندە قارالۋدا. ەگەر سوتتار وسى ماسەلەنى ءوز دەڭگەيىندە قولعا السا, ازاماتتىق ىستەردى مەملەكەتتىك تىلدە قاراۋ ۇلەسى ەداۋىر ارتار ەدى.
وبلىس كولەمىندە 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ سۋديالارعا سوت ىستەرىن زەردەلەۋ جانە سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋدى مىندەتتى تۇردە دىبىس-بەينە جازبا ارقىلى جۇرگىزۋ تاپسىرىلىپ, بۇل ماسەلە اپەللياتسيالىق القامەن ۇنەمى تەكسەرىلىپ وتىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وبلىس سوتتارىندا جالپى ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرىلعان ىستەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى جىل ساناپ ءوسىپ كەلەدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەر, باسقا ۇيىمدار مەن كاسىپورىندار سوتقا جۇگىنگەندە تالاپ-ارىزداردى مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس, باسقا «شەت تىلىندە» بەرىپ, جوعارىدا اتالعان زاڭ تالاپتارىن نەگە ورەسكەل بۇزۋدا؟! بۇل زاڭبۇزۋشىلىقتى قاداعالاۋ قانداي مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرىندا؟! ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس 2018 جىلى وبلىس سوتتارىنا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن بارلىعى 4 731 تالاپ-ارىز تۇسكەن, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە 2 228 تۇسسە, 2019 جىلى بارلىعى 3892 تالاپ-ارىز ءتۇسىپ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدەگىسى 885, 2020 جىلدىڭ 9 ايىندا بارلىعى 2 160 ءىس تۇسسە, ونىڭ 651-ءى عانا مەملەكەتتىك تىلدە.
بۇگىنگى كۇنى اسكەردەن بوي تاسالاعانداردى زاڭ الدىنداعى پارىزىن ورىنداۋدان باس تارتقانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتامىز. دۇرىس! ءتىلدى ءبىلۋ دە پارىز عوي! ەل قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ماسەلەگە كەلگەندە, پارىزدى ورىنداماعاندارعا كوز جۇما قارايتىنىمىز قالاي؟ ماسەلە وسىندا. سوندىقتان دا اقمولا وبلىستىق سوتى بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارى سوتقا تالاپ-ارىزدى شەت تىلدە بەرگەندە نەمەسە ءىس-قاعازدارى تولىققاندى مەملەكەتتىك تىلدە وتپەگەن جاعدايدا جەكەشە قاۋلىلار شىعارۋدامىز. بۇل ماسەلەدە وبلىس پروكۋراتۋراسى وسى پىكىرىمىزبەن كەلىسىپ, ءىس-قاعازدارى ءالى مەملەكەتتىك تىلگە وتپەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭنىڭ 23, 27-باپتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ۇسىنۋ ەنگىزۋدە.
ستاتيستيكا بويىنشا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 70 پايىزى قازاق ۇلتىنىڭ ازاماتتارى بولا تۇرا, قارالىپ جاتقان سوت ىستەرىنىڭ تەك 27 پايىزى عانا قازاق تىلىندە. سوندىقتان قولدانىستاعى زاڭداردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, سوت ءىسىن تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ كەرەك. ورىس بولا ما, نەمىس بولا ما, داۋىن تەك مەملەكەتتىك تىلدە قاراۋدى جولعا قويايىق. ولاردىڭ ءوزىن قورعاۋ قۇقىعى بۇزىلماس ءۇشىن اۋدارماشى بەرىلسىن. ارينە, ءىستى قاراۋ ۋاقىتى ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. بىراق اۋدارماشى ارقىلى تىلدەسۋدىڭ قيىندىعىن كورىپ, ماشاقاتىن سەزىنگەن سوڭ سوتقا قاتىسۋشىلار مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە تىرىسار ەدى. قاجەتتىلىك دەگەن وسى دەپ تۇسىنەمىن.
«مەملەكەتتiك تiل – مەملەكەتتiڭ بۇكiل اۋماعىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتiك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت iسiن جۇرگiزۋ جانە iس قاعازدارىن جۇرگiزۋ تiلi» دەپ كورسەتىلگەن زاڭدا. ياعني مەملەكەتتىك بيلىك تە, زاڭ دا, ءىس قاعازدارى دا قازاق تىلىندە سويلەۋى كەرەك. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە. وعان كىم كىنالى؟ زاڭدى ورىنداماي وتىرعان ءوزىمىز. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ىستە جالپاقشەشەيلىك تانىتۋعا بولمايدى. ەندى ۇلت بولىپ قالۋدىڭ قامىن جاساپ, ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىن ويلاعانىمىز دۇرىس. دانىشپان كونفۋتسي ەلگە باسشى بولسا العاشقى قادامدى ءتىلدى تۇزەۋدەن باستايتىنىن ايتىپتى. سەبەبىن سۇراعاندارعا ء«تىلى بۇزىلسا, ۇلتتىڭ رۋحى مەن ادەت-عۇرپى دا بۇزىلادى. رۋحى مەن ادەت-عۇرپى بۇزىلسا, ادىلەت پەن اقيقات جوعالىپ, حالىق شاراسىزدىقتان جويىلۋ قاۋپىنە دۋشار بولادى. ءتىلى بۇزىلعان ۇلتتىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتۋگە بولمايدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, مەملەكەت مۇددەسى جەكە باستىڭ قىزىعۋشىلىعىنان قاشاندا بيىك تۇرعانى ءجون. ونسىز ءتىلدى جوعالتۋ وڭاي, ال ءتىلى جوعالعان ەلدىڭ ءوزى دە ۇزاق ءومىر سۇرمەيدى.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: ء«تىل – ۇلتتىڭ تۇعىرى, ۇرپاقتىڭ عۇمىرى. قازاق ءتىلى قازاقتى الەمگە تانىتا الادى. حالىقتىڭ ءتىلى – حالىقتىڭ تولقۇجاتى. مۇنى ءاردايىم ەستە ۇستاۋ كەرەك. بىلە بىلسەك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءتىلىمىزدى قادىرلەۋدەن باستالادى», دەپ وتە ورىندى ايتتى.
جاقىندا اقمولا وبلىستىق سوتىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا جيىن وتكىزىپ, قارار قابىلدادىق. وسى قاراردا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر سوتقا تالاپ-ارىزدى مىندەتتى تۇردە قازاقشا بەرۋى كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. ال ورىس تىلىندە ارىز بەرەتىن, جاۋاپ جولدايتىن باسشىلارعا جەكەشە قاۋلى شىعارۋ كەرەكتىگىن كورسەتتىك. ءبىزدىڭ وسى باستامانى ارىپتەستەرىمىز قولداسا دەيمىن. ويتكەنى بۇل جوعارىدا ايتىلعان زاڭ تالابىنان تۋىنداپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتەيدى. ءسويتىپ بار زاڭدى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتپەسەك نەسىنە زاڭگەر بولىپ وتىرمىز. كوپ جاعدايدا تىلگە قاتىستى اڭگىمە قوزعاساق, ۇلتارالىق قاقتىعىستى تۋعىزىپ جىبەرەمىز دەپ قاۋىپتەنەمىز. ءبىز وزگە ۇلتتى كەمسىتىپ جاتقان جوقپىز. تەك مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋگە, تىنىسىن اشۋعا كومەكتەسەتىن زاڭداعى تيتتەي تەتىكتى, كىشكەنتاي ساۋلەنى پايدالانۋدى تالقىلاۋدامىز. زاڭ بىزگە ءتىلدى ءوز دەڭگەيىندە قولدانبايتىن باسشىلارعا ەسكەرتۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ءار جينالىس سايىن سونى ەسكەرتەمىز. نامىستارىنا تيمەيمىز-اۋ, بىراق نامىستارىن وياتۋعا تىرىسامىز. رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەننىڭ ءوزى رۋحتى كوتەرۋ, رۋحتى وياتۋ دەگەن ءسوز – جاڭعىرۋ دەگەننىڭ ءوزى جانۋ, كومەسكىلەنبەۋ دەگەن ماعىنا. سوندىقتان رۋحتى كوتەرەيىك, نامىستى وياتايىق! ەگەر وسىنى ءبارىمىز تۇسىنسەك, قارەكەت جاساساق, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ قيىن ەمەس.
دوسجان امىر ۇلى,
اقمولا وبلىستىق
سوتىنىڭ توراعاسى
