قاتىگەزدىك پەن بەزبۇيرەكتىك قاي كەزدە دە قوعام ءۇشىن باستى قاۋىپ سانالعان
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا بەلگىلى قالامگەر اكىم ءتارازيدىڭ «ليۋسترا» پەساسى نەگىزىندە رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆ ساحنالاعان «ۇكىلى جۇلدىز» اتتى فارس-تراگەديانىڭ پرەمەراسى ءوتتى.
قاتىگەزدىك پەن بەزبۇيرەكتىك قاي كەزدە دە قوعام ءۇشىن باستى قاۋىپ سانالعان
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا بەلگىلى قالامگەر اكىم ءتارازيدىڭ «ليۋسترا» پەساسى نەگىزىندە رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆ ساحنالاعان «ۇكىلى جۇلدىز» اتتى فارس-تراگەديانىڭ پرەمەراسى ءوتتى.
قويىلىم بۇگىنگى كۇن ءۇشىن, قوعام ءۇشىن وتە قۇندى, وتە ماڭىزدى دەپ قابىلداۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. ءومىردىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگى كوپ نارسەنى ۇمىتتىرىپ جىبەرىپ جاتادى. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, قازاقتا بۇرىن-سوڭدى اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە تاپسىرۋ, تاستاندى بالا دەگەن سياقتى جان تۇرشىكتىرەر وقيعالار بولىپ پا ەدى. قازىر انا جەردە اكەسى بالاسىن سوتقا بەرىپتى, مىنا جەردە اناسى قىزىمەن دۇنيە بولىسە الماي جانجالداسىپ جاتىر ەكەن, بولماسا ءوزىنىڭ تۋعان بالاسىنا ءوزى قول جۇمساپتى دەگەن سياقتى سۇمدىق وقيعالاردى قۇلاعىمىز شالسا, تاڭعالمايتىن, قارا كوزدەن تامشى اقپايتىن قارا تاسقا اينالىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. ادام اۋىرسا ءدارى ءىشىپ, ەمدەلەتىن جول ىزدەر بولار. ال قوعام اۋىرسا نە ىشەدى؟ قاتىگەزدىك, ەنجارلىق, بەزبۇيرەكتىك دەرتىن جازاتىن ءدارى بار ما مىنا ومىردە؟ ەلوردالىق تەاتردا ساحنالانعان قويىلىم جالىنى ازايىپ السىزدەنە باستاعان سول سەزىمگە شوق تاستايدى. ازداپ شوعى بار, بىراق قالعىپ كەتكەن كەۋدەلەردى ءتۇرتىپ وياتادى. قالىڭ قازاقتىڭ قامى ءۇشىن قايعىرعان جاننىڭ جانايعايىمەن جىمداسىپ, جولىنا شۋاق بولىپ شاشىلادى.
ەكىنشىدەن, سپەكتاكلدەگى اي-اپانىڭ نەمەرەسىن سومداعان جانات وسپانوۆتىڭ بۇگىنگى زامانداستارىنىڭ بويىنداعى بەزبۇيرەكتىكتى اينىتپاي سالىپ بەرەتىن جەرى كوپكە دەيىن كوڭىل كوگىنەن كوشپەي تۇرىپ الادى. سەزىكتەنىپ سەلت ەتەسىڭ. ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇراتىن قۋانىشىنا جۇرەگى جارىلا جازداعان اي-اپا ول ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن قيا سالۋعا دايىن. ەت-جۇرەگى ەلجىرەگەن انا بايعۇستىڭ ۇلى ماحابباتى ەنجارلىق پەن سالعىرتتىقتىڭ, مەيىرىمسىزدىك پەن بەزبۇيرەكتىكتىڭ ىزعارىنا شالدىعىپ, ايالاعان ارمان گ ۇلى تاپتالادى. كورەرمەن ءۇشىن كوركەمدۇنيەلىك بەينە بولىپ ەسەپتەلگەنمەن, شىعارماشىلىق يەلەرى اراسىنداعى ءدال وسى تاعدىرلاس قانشاما جانداردىڭ جاريا ەتىلە بەرمەس ىشكى مۇڭى مەن شەرى سەزىلەدى ودان. تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, قانداي قورقىنىشتى تيپ ءوسىپ كەلە جاتىر. ءدجيپتىڭ كىلتىن العانى ءۇشىن عانا ول قازاق ۇلتىنىڭ سالتىن سىيلايدى ەكەن. ال ەگەر شەتەلدىك ماشينا مىنبەسە, مۇندايلاردىڭ قازاق حالقىنا, ادەپ-سالتىنا تۇكىرگەنى بار.
«ايتتى نە, ايتپادى نە؟» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدى كەيىپكەر اۋزىنا سالۋ ارقىلى اۆتور قوعام تراگەدياسىن, ادامگەرشىلىك پەن ار-وجداننان جۇرداي تاسباۋىر بۋىندى بۇرمالاۋسىز سۋرەتتەيدى. ساناسىن تەك دۇنيە مەن اقشانىڭ, اتاق پەن مانساپتىڭ قۇرتى كەۋلەپ جەپ قويعان, تامىرسىز وسكەن كورسوقىر پەندەلەر جايلاعان قوعامنىڭ ەرتەڭى قانداي بولماق دەگەن مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن قاۋىپ جاتىر. اي-اپا قايدا بارىپ تۇرادى, ءبىر بولمەلى پاتەرگە كوشە مە, قارتتار ۇيىنە بارىپ باس ساۋعالاي ما, نەمەرەسى ءۇشىن ءبارىبىر, ول وعان بەس بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن تاپسىرۋى ءتيىس. «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا قىنجىلامىن» دەگەن ءسوز وسىنداي قاسىرەتكە دۋشار بولعان بەيباق جانداردىڭ اۋزىنان شىقسا كەرەك. سپەكتاكلدىڭ شارىقتاۋ شەگىندە قازاقى مىنەزدەن ادا كەلىنى ري بەينەسى قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى التىناي نوگەربەكتىڭ شىنايى سومداۋىندا قارتىن قادىرلەي بىلمەگەن, قاراقان باسىن عانا كۇيتتەپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە ەسكىلىكتىڭ قالدىعى دەپ قاراعان تالاي قايىرىمسىز جاننىڭ قالىبىن قانىق بوياۋمەن جەتكىزەدى.
وسى ويدى رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ ءوزى: «ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قارىم-قاتىناسى, ادامگەرشىلىك, جوعالىپ بارا جاتقان مەيىرىم, دوستىقتىڭ تەك قارىزعا عانا جاسالاتىنى, بۇگىنگى زامان جاستارىنىڭ وتە سالقىنقاندى, كوبىنە اقشا, اتاق قۋىپ كەتكەن كەيپى, اياۋشىلىق سەزىمنەن جۇردايلىعى, ءبارى تۇگەل قازىرگى كۇننىڭ شىندىعىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. شىعارمانىڭ وسى جاعىنا قىزىقتىم. جاقسى مەن جامان, اق پەن قارا ماڭگى ايقاس بولعاندىقتان, ادام بالاسى جۇرگەن جەردە بۇل ماسەلە ماڭگى قوزعالا بەرەدى. مۇندا جاپ-جاقسى ءوزىن اياققا تۇرعىزعان اناسىن كەۋدەسىنەن تەۋىپ كەتكەن بەزبۇيرەكتەر تۇيرەلەدى. قازاققا ءتان اشىقتىق, باۋىرمالدىق سياقتى كوپ قۇندىلىعىمىز جوعالىپ بارا جاتقان جوق پا؟ سول قۇندىلىقتىڭ قاينارىنا جۇرتتى قايتارۋ ماقساتىمىز. تەك قانا ءوزىم بولسام, ءوزىم تولسام دەيتىن وزىمشىلدىك وكتەمدىك قۇرعان قوعامنىڭ دەنەسىن دەرت جايلاي بەرسە قاتەرلى ىسىككە اينالادى. وسى ماسەلەلەردى كوتەرگەن اكىم اعانىڭ بۇل شىعارماسى وسى سياقتى كوپتەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىپ تۇر. بيىل وعان قوسا اعا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تولىپ وتىر. وسى مەرەيلى تويىنا بۇل سپەكتاكل ءارى لايىقتى تارتۋ بولماق», – دەپ تولىقتىردى.
جازۋشى-دراماتۋرگ اكىم ءتارازيدى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا: «ماعان ءارتىستەردىڭ ويناۋى ۇنادى. قويىلىم مەن, ءوزىم ويلاعانىمداي بولدى. رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆ وتە ويلى, جاقسى دۇنيەنى تارتۋ ەتىپ وتىر. وعان قوسا جاس تەاترعا جاس ديرەكتور كەلىپ جاتىر ەكەن. شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ مۇنان كەيىنگى جۇمىستارىنا دا تابىس تىلەيمىن», – دەدى.
«ۇكىلى جۇلدىز» اتتى تراگي-فارستى تاپجىلماي تاماشالاعان حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنەن جاڭا سپەكتاكلدى وڭ قاباقپەن قارسى العانى ايقىن سەزىلىپ تۇردى. قاشاندا تىڭ تۋىندىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە بايسالدى بايلامعا باي تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدى جۋرناليست قاۋىمنىڭ قاۋمالاپ ورتاعا الاتىن ادەتى. شىعارمانىڭ ىستىق تابى باسىلماي تۇرعاندا كوكەيدەگى كوركەم ويدىڭ قاناتى تالماي سامعار ەكەن. كومەيىنەن كورىكتى وي كول-كوسىر توگىلگەن قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى سپەكتاكلگە كاسىبي تۇرعىدا باعا بەرىپ, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ەداۋىر جەڭىلدەتىپ تاستادى. «تراگي-فارس – ۇستارانىڭ جۇزىندە وينالاتىن وتە قيىن جانر» دەي كەلىپ, جالپى تراگەديانى ويناۋ اسا ءبىر رەاليستىك شىندىقتى, شىنايىلىقتى تالاپ ەتەتىنىن, مۇندا تاعدىرلار تارتىسى, وي مەن يدەيالاردىڭ تارتىسى, ءسوز, ءتىل تارتىسى, ەڭ باستىسى ءومىر تۋرالى تولعانىس باسىمىراق كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. مىنە, وسى جانردى تالاپ دەڭگەيىنەن تايقىتىپ الماي ارتىستەردىڭ وتە ۇلكەن شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىققانىنا, اسىرەسە, اي رولىندەگى باقىت يسابەكوۆا, سول سياقتى, بي ءرولىندەگى كۇليا قوجاحمەتوۆانىڭ ەكەۋارا دۋەتى عاجاپ شەبەرلىككە قۇرىلعانىنا ءسۇيسىندى. «ەكى اكتريسا دا جانردى سەزىنىپ وينايدى, مۇندا ءبىر قيىنى – باسى ءبۇتىن نە كومەدياعا, نە تراگەدياعا ءبىر جاقتى كەتىپ قالۋعا بولمايدى. جىڭىشكە سىمنىڭ ۇستىندە جۇرگەن دارشى سياقتى ەكى جانردىڭ دا تىزگىنىن قولدان شىعارىپ الماۋعا ءتيىس, شىنايىلىقتى, شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن سونداي ءبىر كۇردەلى جانر. مۇندا اكتەرلىك انسامبل, اكتەرلىك ويىن باسىم. تازا اكتەرلىك سپەكتاكل دەگەنىمىز وسى. رەجيسسەردىڭ ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى – ەڭ باستى اكتسەنتتى اكتەرلەردىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنە و باستا لايىقتاعان, ەسەپتەگەن. سوندىقتان دا سپەكتاكلدەگى بىرلىك, مازمۇن, ءپىشىن, بارلىعى باس قوسىپ, اسا ءبىر قىزعىلىقتى, ءبىزدىڭ قازاق ساحناسىندا كوپ كورىنە بەرمەيتىن كوركەم دۇنيە تۇزگەن» دەدى.
رەجيسسەرلىك قيال-قارىمنىڭ ساحنالىق تۋىندىلاردا بۇرىن-سوڭدى كوپ كوزىمىز شالماعان وتە اسەرلى كەيىپكەر ارقىلى كورەرمەندى وزىنەن ءبىر ەلى اجىراتپاي قاتار ىلەستىرىپ وتىرۋى وتە قۇپتارلىق. بۇل – ايمان كارپسەيىتوۆا سومداعان ءميمنىڭ بەينەسى. ساحنا شىمىلدىعى تۇگەل تۇرىلمەي تۇرعاندا جالعىز قولعا جارىق ءتۇسىپ, سپەكتاكل ءا دەگەننەن-اق قىزعىلىقتى كورىنىسىمەن باۋراپ اكەتەدى. ميم ارەكەتىمەن باستالعان سارىن وسى كەيىپكەردىڭ ءتۇيىن سوزىمەن اياقتالادى. مۇنى ءبىر ارىپتەسىمىز ماسكا دەسە, ەندى بىرەۋگە ول ارتىستەردىڭ پەرىشتەسى, بىرەۋگە تەاتردىڭ كيەسى بولىپ ءتۇيىلۋى تەگىن ەمەس. دەمەك, رەجيسسەر بۇل جەردە قاتىپ قالعان يدەيا ۇسىنىپ وتىرعان جوق. كورەرمەن قيالىنا دا اراگىدىك ەرىك بەرەتىن ەلەمەنتتەردى اسىرەلەپ قوسۋعا بارىنشا تاۋەكەل ەتكەن. پلاستيكالىق قيمىلدار كومەگىمەن ءسوز, وي بەرە المايتىن ورنەكتەردى وتە جەڭىل جەتكىزە ءبىلۋ تازا رەجيسسەرلىك ىزدەنىستىڭ عانا جەمىسى ەكەندىگى داۋسىز. «مەنىڭشە ول اۆتورلىق رەماركا, – دەدى ءا.سىعاي. – رەجيسسەرلىك رەماركا بوس قالعان قايسىبىر پاۋزالاردى تولتىرىپ, تولىقتىرىپ, جاقسىعا قۋانىپ, جامانعا رەنجىپ, رەڭ-پىشىنىمەن اجارى مىڭ قۇبىلادى. ماسكانىڭ ءوزى قايسىبىر زاتتارعا كەلگەندە, ومىردە بولا بەرەتىن قاتىگەزدىكتەرگە سونشالىقتى شىدامسىزدىق كورسەتەدى ەكەن. جالپى مۇنداي اتا-انا مەن بالانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ادەبيەتتە, ونەر ادەبيەتىندە باياعىدان كەلە جاتقان تاقىرىپ. سوناۋ شەكسپيردەن باستاپ, چەحوۆ, تۋرگەنوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ورالحان بوكەيلەر دە, بۇگىنگى دۋلات يسابەكوۆتەر دە بۇل پروبلەمانى وزدەرىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي اركەز كوتەرىپ وتىرعان. اكە مەن بالا اراسىنداعى پروبلەمانى ماڭگىلىك دەۋىمىز سوندىقتان».
ال اي-اپا مەن بي-اپانىڭ ۇكىلى تاقيانى جاس ونەرپاز قىزدىڭ, بولاشاق ونەر جۇلدىزىنىڭ باسىنا كيگىزگەن كەزدەگى كورەرمەن قوشەمەتى كوپ جايتتى اڭعارتىپ تۇردى. ۇكىلى تاقيا ءبىر جاعىنان الدىڭعى بۋىن اكتەرلەردىڭ كەيىنگى ءىزباسارلارىنا دەگەن سەنىمى, اماناتى, سىيى سياقتى بولىپ كورىنسە, ەكىنشى جاعىنان ۇرپاقتان-ۇرپاققا كەتەتۇعىن ونەر جالعاستىعىن استارلاپ ۇعىندىرعان دەتال بولدى. ۇكىلى دومبىرا, ۇكىلى تاقيا, ۇكىلى بەسىك, ۇكىلى ءۇمىت. ۇكى – قازاق ءۇشىن وتە كيەلى نارسە. قازاق ساحناسىن وزگە تەاتردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن مۇنداي حالىقتىق قالىپتار قاشاندا قاي شىعارمانىڭ بولسىن قازىعى بولىپ قالا بەرگەنى دۇرىس.
«ءوزىم مامان رەتىندە اكىم ءتارازيدىڭ دراماتۋرگيالىق شىعارمالارىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ, ول تۋرالى ءبىراز قالام سىلتەگەن اداممىن. تاياۋدا عانا جانات حادجيەۆ «جاقسى كىسىنى» ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىعاردى. ماعان قويىلىم ۇنادى. جيناقىلىعىمەن, سونشالىق ءبىر ءوزىنىڭ ءتاستۇيىن وقيعالار تىزبەگىمەن. سوسىن كىسى زەرىكتىرمەيدى, قىسقا دا نۇسقا. جالپى, اكىم تارازي كوپىرىپ كوپ سويلەمەيدى. ىلعي دا قىسقا قايىرادى, مىنا سپەكتاكلدەن دە بايقاپ وتىرساڭىز, قىسقا سويلەيدى, نەگىزگى كۇشتى ارەكەتكە ويىستىرادى, اكتەرلەردىڭ ويناۋىنا, ارەكەتتەنۋىنە اۆتور رەتىندە مۇمكىندىك بەرەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە كوپ اۆتورلار اكتەردىڭ, رەجيسسەردىڭ الدىنا ءتۇسىپ الىپ, تەلەگەي تەڭىز سويلەپ تاستايدى, كىلەڭ قۇرمالاس سويلەمدەر, اياعىنا شىققان كەزدە باسىن ۇمىتىپ جاتاسىڭ. ساحنادا ۇزاق سويلەمنىڭ, كوپ سويلەۋدىڭ قاجەتى جوق, ساحنا – بارىنەن بۇرىن ارەكەت ورنى. تارتىس, ارەكەت, ايقاس, ىشكى ارباسۋ, ەگەسۋ مىنە, وسى ماسەلەلەردى ءبىزدىڭ قازاق دراماتۋرگياسى ءالى تولىق مەڭگەرە الماي كەلە جاتىر. ءا.ءتارازيدىڭ وسى جاعىنان زاماناۋيلىعى ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىنەن وق بويى وزىق تۇراتىن سياقتى. قاي پەساسىن الىپ قاراڭىز, كەيىپكەرلەرى قىسقا عانا ءتىل قاتىسادى. ال بىراق وراسان فيلوسوفيالىق استار, ايتايىن دەگەن وي, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى پلاندا قوزعالار وتە ءبىر ومىرگە ەتەنە ءزارۋ ماسەلەلەر كوتەرىلىپ جاتادى. مىنا پەسانىڭ كەز كەلگەن جەرىندە الدەنەنى تۇسپالداۋ, استارلاۋ ارقىلى كوپ نۇكتەمەن سويلەيدى. ال كوپ نۇكتەنىڭ ار جاعى قاشاندا كورەرمەن ءۇشىن قىزىق. ارتىستەر ءۇشىن تىپتەن قىزىق. ويتكەنى, سونداعى اشىلماي قالعان ءسوزدىڭ استارىن ارى قاراي قۇبىلتسام دەگەن ءبىر ىنتىزارلىق جاتادى. كورەرمەنمەن بايلانىسقا تۇسسەم دەگەن ءبىر ىنتىقتىق پايدا بولادى. مىنە, وسىلاي تابىندىرىپ, تامساندىرىپ تارتىپ وتىرۋ دراماتۋرگ اكىم ءتارازيدىڭ نەگىزگى تابىسى. كوپ قويىلمادىم دەپ ابىرجىمايتىن دا ادام, كوپ قويىلدىم دەپ تاسىنبايتىن دا ادام. ءوزى سول بايسالدى قالپىندا, ءوزىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلگەن پروبلەمالاردى پەسا تىلىندە سويلەتىپ, قازاقستان تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارلىق جاعىنان كوزگە تۇسۋىنە بىردەن-ءبىر مۇرىندىق بولىپ كەلە جاتقان قايراتكەر قالامگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى» دەگەن ءا.سىعاي تۇيىندەۋىنەن كەيىن كوپ نارسە ويلاپ قوسىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. ءتۇرلى-ءتۇرلى كۇيگە بولەنەسىز. ويلاناسىز. مۇڭاياسىز. كۇلەسىز. جانارىڭىزعا جاس ۇيىرىلەدى. ءومىر بولعان سوڭ ءبارى دە بولادى...
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
