جوبانىنىڭ اۆتورى – بەلگىلى ءمۇسىنشى جەڭىس جۇبانقوسوۆ پەن سۋرەتشى توقتار ەرمەكوۆ. جالپى بيىكتىگى 2,75 مەتر بولاتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىش قولادان قۇيىلىپ, 1,90 مەترلىك گرانيتتەن جاسالعان تۇعىرعا قوندىرىلعان. جەڭىس جۇبانقوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءمۇسىن جوباسىن جاساۋعا جارتى جىلداي ۋاقىت كەتىپتى.
– ودان كەيىن ەكى اي ىشىندە ۇلكەيتىپ, جاساپ شىقتىق. ىبىراي اتامىزدىڭ پورترەتىن جاساۋ قيىنداۋ بولدى. ويتكەنى سۋرەتتەر دە از, ولاردىڭ ساپاسى دا وتە تومەن. سودان ەلىمىزگە تانىمال بولىپ قالعان بۇرىنعى پورترەتىنە قاراپ وتىرىپ بەينەسىن جاساپ شىعاردىق. العاش بۇل جوبانىڭ ەكى نۇسقاسىن جاسادىق. بىرىنشىسىندە تىكە تۇرعان ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جالعىز ءوزى, ەكىنشىسىندە ۇلى اعارتۋشىنىڭ قاسىندا كىتاپ وقىپ تۇرعان شاكىرتىن تىڭداپ وتىرعان ءساتى بەينەلەنگەن. كوپ بولىپ, كەڭەسە كەلە وسى ەكىنشى نۇسقاعا توقتادىق, – دەدى جەڭىس جۇبانقوسوۆ.
مۇسىنشىلەر ەسكەرتكىشتى الدىمەن اقتوبە قالاسىندا دايىنداپ الىپ, كەيىن رەسەيدىڭ ەكاتەرينبۋرگ قالاسىنداعى شەبەرحانادا قولادان قۇيىپ شىققان.
سالتاناتتى شاراداعى العاشقى قۇتتىقتاۋ ءسوز ايماق باسشىسىنا بەرىلدى.
– بۇگىن ءبىز ۇلى اعارتۋشى, تۇڭعىش پەداگوگ, جەرلەسىمىز ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەسكەرتكىشىن اشقالى وتىرمىز. قازاق دالاسىندا ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاعىپ, حالقىمىزدىڭ وركەنيەت الەمىنە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋىنا ىقپال ەتكەن بىرەگەي تۇلعانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. كەشە عانا تۋعان كۇنى اتالىپ وتىلگەن ۇلى اعارتۋشىنىڭ كەلەسى جىلعى 180 جىلدىق مەرەيتويى بۇگىنگى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنەن باستاۋ الادى. ءبىز الداعى اتاۋلى داتاعا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى ۇلى اعارتۋشىنىڭ تۋعان جەرى التىنسارين اۋدانىنداعى مەزگىل ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان ومار قۇدىعى مەن اعارتۋشىنىڭ قوستاناي اۋدانىندا ورنالاسقان مەموريالدىق كەسەنەسى قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارىنىڭ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. ەكى نىساندا دا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اسىرەسە, قوستاناي اۋدانىندا ورنالاسقان كەسەنە قايتا سالىنىپ, ەلىمىزدەگى ەڭسەلى دە ساۋلەتتى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەسەنەگە كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ جاتىر. بيىل وبلىس ورتالىعىندا ۇزىندىعى ەكى شاقىرىم بولاتىن ىبىراي التىنسارين كوشەسى جوندەلدى. وعان 9 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىندە قارجى جۇمسالدى. سونىمەن قاتار وسى كوشەدە ورنالاسقان كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ شاتىرلارى اۋىستىرىلىپ, قاسبەتتەرى جاڭارتىلىپ, جىلى ءارى زاماناۋي قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قاپتالىپ, قالامىزدىڭ اجارىن اشا ءتۇستى. وڭىردەگى زيالى قاۋىمنىڭ باستاماسىمەن كەلەسى جىلى ەل استاناسى نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا دا ۇلى اعارتۋشىعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلادى. بۇل شاراعا ءبىز دە اتسالىسىپ, ءوز ۇلەسىمىزدى قوسامىز, – دەدى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ.
وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ىبىراي التىنسارين ەسىمىمەن اتالاتىن 50-دەن استام مەكتەپ بار ەكەن. قوستاناي وبلىسىنىڭ وزىندە عانا ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتى, رۋدنىي الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق كوللەدجى, دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان وبلىستىق كىتاپحانا, مەموريالدىق مۋزەي, ءبىر اۋدان, 5-6 كوشە ۇلى اعارتۋشىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
– ءبىز بۇل كوشەلەر مەن نىسانداردى جىل بويى جوندەۋدەن وتكىزىپ, باسقا دا رۋحاني, تاريحي-تانىمدىق ءمانى زور شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ىبىراي اتامىزدىڭ 180 جىلدىعىن جوعارعى دەڭگەيدە وتكىزەتىن بولامىز. بۇگىندە ايماقتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بيىلدىڭ وزىندە ءبىلىم سالاسىنا 123 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. اۋليەكول اۋدانىنىڭ امانقاراعاي اۋىلىندا ءبىر مەكتەپ اشىلدى. قاراسۋ اۋىلىندا تاعى ءبىر مەكتەپ سالىنىپ جاتىر. «يۋبيلەينىي» شاعىن اۋدانىندا 1200 وقۋشىعا ارنالعان ءبىلىم وشاعىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. مۇنىڭ سىرتىندا, الداعى جىلى «بەرەكە», «قوناي» شاعىن اۋداندارى مەن قارابالىق اۋدانىندا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالادى. بيىل 100-دەن استام ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جوندەۋدەن ءوتتى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز ۇلى اعارتۋشى سالعان سارا جولدى ابىرويمەن جالعاستىرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ زامانعا ساي ءبىلىم الىپ, بولاشاقتا ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتەتىن سانالى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسۋلارى كەرەك. مەن بۇعان سەنىمدىمىن, بۇگىندە وبلىسىمىزدىڭ 200-دەن استام مۇعالىمى «ىبىراي التىنسارين» توسبەلگىسىنە يە بولىپ وتىر, – دەدى وبلىس اكىمى.
سالتاناتتى جيىن بارىسىندا قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قوستانايداعى ۇلى اعارتۋشى سالعان مەكتەپتىڭ شاكىرتى, ارداگەر ۇستاز بەگەن كوپەش, «التىنسارين» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى بوريس كنيازەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, كوپشىلىككە ىزگى تىلەكتەرىن ارنادى.
– بۇل كۇن تاربيەلىك ءمانى زور, وبلىس تاريحىندا ەستە قالاتىن ەرەكشە كۇن بولىپ وتىر. ىبىراي اتامىزدىڭ اشقان مەكتەپتەرى كەزىندە قازاق دالاسىن ءدۇر سىلكىندىرىپ جاستاردى بىلىمگە شاقىردى. ءوزىم ىبىراي اتام 1884 جىلى سالعان مەكتەپتىڭ شاكىرتىمىن, سول مەكتەپتە ۇزاق جىل ۇستاز بولدىم. سول سەبەپتەن قوستانايداعى ىبىراي مەكتەبى مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. بۇگىن قولادان قۇيىلعان ىبىراي ەسكەرتكىشىن كورىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىن وبلىسىمىزدا بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان يگى شارالاردىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. 1996 جىلى ءبىز وقىعان, كەيىن وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ءسۇرىلىپ كەتكەن ىبىراي مەكتەبىنىڭ ورنىنا ۇلكەن بەلگىتاس قويىلدى. ال 2017 جىلدىڭ 4 قازانىندا اتامىزدىڭ كەسەنەسى جاڭارتىلىپ, ەڭسەسى بيىكتەدى. بۇگىن مەن باقىتتىمىن. باقىتتى مۇعالىمدى كورگىلەرىڭ كەلسە, ماعان قاراڭدار, – دەدى ارداگەر ۇستاز.
مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ىبىراي ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى ۇلى اعارتۋشىنىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ باسى بولىپ تابىلادى.
سالتاناتتى شاراعا قاتىسۋشىلار ودان كەيىن ىبىراي ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, ۇلى اعارتۋشىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى.
قوستاناي وبلىسى
