ساپالى جول جايى رەسپۋبليكا تۇرعىندارى سەكىلدى سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى دا قاتتى تولعاندىرارى انىق. وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسى 9 مىڭداي شاقىرىمعا سوزىلسا, 1500 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 2400 شاقىرىمى وبلىستىق, 5000 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزعا يە. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى عانا اسفالتتالعان. قالعاندارى كوتەرمە جانە قيىرشىق تاستى جولدار سانالادى. بۇعان كوپ بولىگىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەنىن قوسساق, شەتىن پروبلەمالاردىڭ جەتىپ ارتىلاتىنىن بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە, جولاۋشىلاردىڭ جاۋىندى-شاشىندى جانە بوراندى كۇندەرى شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە قاتىناۋدىڭ ازابىن قاتتى تارتىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىن ودان ءارى جۇيەلى جالعاستىرۋدى اتاپ كورسەتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرۋى الدىمەن اۋىلدىقتاردىڭ قامىن ويلاۋدان تۋعان يگى شارا بولسا كەرەك. بۇل ورايدا, جولداردى قالىپقا كەلتىرۋ ءتۇيىنى جۇيەلى تۇردە شەشىلەتىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە رەتىندە نازاردا ۇستالعانى قۋانتادى.
ءيا, ەلدى مەكەندەر مەن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىن بايلانىستىراتىن كۇرە جولداردىڭ قازىرگى اۋىر احۋالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز وبلىستىق اۆتوموبيلدەر جولدارى جانە جولاۋشىلار كولىگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەيبىت يسمانوۆقا جولىعىپ, بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
ساپالى جول جايى رەسپۋبليكا تۇرعىندارى سەكىلدى سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى دا قاتتى تولعاندىرارى انىق. وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسى 9 مىڭداي شاقىرىمعا سوزىلسا, 1500 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 2400 شاقىرىمى وبلىستىق, 5000 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزعا يە. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى عانا اسفالتتالعان. قالعاندارى كوتەرمە جانە قيىرشىق تاستى جولدار سانالادى. بۇعان كوپ بولىگىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەنىن قوسساق, شەتىن پروبلەمالاردىڭ جەتىپ ارتىلاتىنىن بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە, جولاۋشىلاردىڭ جاۋىندى-شاشىندى جانە بوراندى كۇندەرى شالعايداعى ەلدى مەكەندەرگە قاتىناۋدىڭ ازابىن قاتتى تارتىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىن ودان ءارى جۇيەلى جالعاستىرۋدى اتاپ كورسەتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرۋى الدىمەن اۋىلدىقتاردىڭ قامىن ويلاۋدان تۋعان يگى شارا بولسا كەرەك. بۇل ورايدا, جولداردى قالىپقا كەلتىرۋ ءتۇيىنى جۇيەلى تۇردە شەشىلەتىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە رەتىندە نازاردا ۇستالعانى قۋانتادى.
ءيا, ەلدى مەكەندەر مەن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىن بايلانىستىراتىن كۇرە جولداردىڭ قازىرگى اۋىر احۋالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز وبلىستىق اۆتوموبيلدەر جولدارى جانە جولاۋشىلار كولىگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەيبىت يسمانوۆقا جولىعىپ, بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– جىل وتكەن سايىن وبلىستىق ماڭىزى بار جولداردى جاقسارتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك شارالاردىڭ اۋقىمى ۇلعايىپ, قارجىلىق دەمەۋ جۇيەلى كورسەتىلىپ كەلەدى. مۇنداي قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن اۋىلدىقتار قازىردىڭ وزىندە ايقىن سەزىنىپ وتىر. وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ دەنى وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى سالىنعاندىقتان ءارى تياناقتى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەندىكتەن توزىعى جەتكەن. ونىڭ ۇستىنە سول كەزدەگى ستاندارتتار بويىنشا 8 توننادان اسپايتىن سالماققا نەگىزدەلسە, قازىر 30-50 تونناعا دەيىن تارتاتىن جۇك كولىكتەرى پايدا بولدى. ولاردىڭ سالماعىنا شىداس بەرۋ وڭاي ەمەس. جاسالعان ساراپتاماعا سايكەس وبلىستاعى اۆتوجولداردىڭ 69 پايىزى ءب ۇلىنۋ جاعدايىندا تۇرسا, 40 پايىزى كۇردەلى, 30 پايىزى ورتاشا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. كۇرە جولداردىڭ بويىندا ورنالاسقان 1500 سۋ وتكىزەتىن قۇبىرلاردىڭ 230-ى اقاۋمەن جۇمىس ىستەيدى. 36 كوپىردىڭ 12-ءسى قالپىنا كەلتىرۋدى كۇتىپ تۇر. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا جولداردى سالۋعا, جوندەۋگە 7,5 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ ۇشتەن ءبىرى جەرگىلىكتى قازىنادان جۇمسالدى. كەللەروۆكا – چكالوۆ, پرەسنوۆكا – ارحانگەلكا, بۋلاەۆو – ۆوزۆىشەنكا – مولودوگۆاردەيسك باعىتتارىندا كوپ شارۋا تىندىرىلدى. ساۋمالكول – يمانتاۋ – لوبانوۆو باعىتتارى بويىنشا جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ايىرتاۋلىق تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرى قاناعاتتاندىرىلدى. 2200 شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارىنا ورتاشا, اعىمدىق جوندەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعاندىقتان, وبلىستىق بيۋدجەتتى ناقتىلاماس بۇرىن ايماق باسشىسى سامات ەسكەندىروۆ وسى سالاعا قوسىمشا قاراجات كوزىن تارتۋ جايىن ويلاستىرۋدى تاپسىردى. ىلە-شالا سامات ساپاربەك ۇلىنىڭ ۇسىنىسى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حII سەسسياسىندا قارالىپ, 2013-2015 جىلداردى قامتيتىن بيۋدجەتكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە وراي قوسىمشا كىرىس ەسەبىنەن توزىعى جەتكەن جولداردى جوندەۋ جۇمىستارىنا 2,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, رەسپۋبليكالىق قازىنادان قاراستىرىلعان قارجىدان اسىپ ءتۇستى. بۇعان دەيىن جول جوندەۋگە مۇنشا قارجى بولىنگەن ەمەس. ءسويتىپ, قارجى كولەمىن 3 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءبىرىنشى كەزەكتە لاۆروۆكا – كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆ, ارىقبالىق – ساۋمالكول – انتونوۆكا – لاۆروۆكا – گورنوە – پوكروۆكا – پەتروپاۆل, پرەسنوۆكا – بلاگوۆەششەنكا – قايرانكول – تيميريازەۆ – اقسۋات – ميچۋرينو باعىتتارى بويىنشا اۆتوجولداردى ءجوندەۋ ودان ءارى جالعاستىرىلاتىن بولىپ شەشىلدى.
سەسسيادا ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنا قاراستى «رايسوۆسكوە» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوۆالەنكو ءبىر توپ حالىق قالاۋلىلارى اتىنان بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ, كاسىپورىندار مەن كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىن جول جوندەۋ ىسىنە قاتىسۋعا ۇندەپ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى ورىستەتۋگە شاقىردى. بۇل قوزعالىسقا ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ارىقبالىق ەلدى مەكەنىنە قاراستى كاسىپكەرلەر العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قولداۋ كورسەتتى. «تايىنشا استىق» اگروفيرماسى «الەۋمەتتىك ارىپتەستىك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە زەلەنىي گاي, ۆيشنەۆكا اراسىن جالعاستىراتىن تاسجولداردى جوندەۋ شىعىندارىن ءوز موينىنا الدى. تەڭدىك اۋىلىنان تايىنشا ستانساسىنا دەيىنگى 25 شاقىرىم جولدى «قاراتومار» جشس قالپىنا كەلتىردى. ۋاقىت ءوتكەن سايىن ولاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
وراسان مول قارجىنى تالاپ ەتەتىن اتالمىش شارالاردى ورىنداۋدىڭ تىزبەسى جۇيەلەنىپ, اۋماقتىق دامىتۋ باعدارلاماسىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. لاۆروۆكا – كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆ باعىتتارى بويىنشا جاڭارتىلىپ جاتقان جول جايىمەن تانىسۋ بارىسىندا وبلىس اكىمى ءتيىستى مەردىگەرلەر مەن ۆەدومستۆو جەتەكشىلەرىمەن كوشپەلى كەڭەس وتكىزدى. ول ءوز سوزىندە بيىل كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىنا 12,5 ميلليارد بولىنگەنىن, ونىڭ 6,9 ميللياردى رەسپۋبليكالىق جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالاتىنىن جەتكىزە كەلىپ, جۇمىستىڭ ساپالى جانە تولىق كولەمدە اتقارىلۋىن جەكە باقىلاۋىنا الدى. بيۋدجەتتەگى كىرىستىڭ ءبىراز بولىگىن جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. كوپ ۇزاماي اكىمدىكتىڭ كەڭەسىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى دامىتۋ ماسەلەسى ارنايى تالقىلانىپ, 13 اۋدان بويىنشا 5100 شاقىرىم اۆتوماگيسترالدى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى قويىلدى.
بىلتىر وبلىستىڭ اۆتوجولدارىن قالپىنا كەلتىرۋگە 2,8 ميلليارد تەڭگە جۇمسالىپ, قاراجات تولىعىمەن يگەرىلدى. ءناتيجەسىندە لاۆروۆكا – كەللەروۆكا – تايىنشا اۆتوجولى قايتا جاڭعىرتىلدى. پرەسنوۆكا – ارحانگەلكا – ترويتسكوە, بۋلاەۆو – ۆوزۆىشەنكا – مولوگۆاردەيسك – كيروۆ – قيالى – روششينسكوە, پوكروۆكا – كورنەەۆكا – گورنوە, ستانوۆوە – نوۆوميحايلوۆكا – مەڭگەسەر, بوركي – تاشكەنتكا – دولماتوۆو اۆتوجولدارىنا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزىلىپ, سۋ وتەتىن قۇبىرلار اۋىستىرىلدى. بۇدان تىسقارى 2500 شاقىرىم اۆتوجولدارعا اعىمدىق جوندەۋ اتقارىلدى.
بيىل جەرگىلىكتى قازىنادان بولىنگەنى – 5 ميلليارد تەڭگە عانا. مۇنىڭ ءوزى 90 مىڭنان استام تۇرعىنى بار 146 ەلدى مەكەننىڭ كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل ورايدا, جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ تۇرعىندارمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋلەرىندە ايتىلعان ۇسىنىس-تىلەكتەرىمەن قوسا ەلدى مەكەندەردىڭ ورنالاسۋ, ادامداردىڭ قونىستانۋ جاعدايى جەتە ەسكەرىلدى. كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆ اۆتوجولى 2010 جىلدان بەرى جاڭعىرتىلىپ كەلەدى. ءۇش جىلدا 1,6 ميلليارد تەڭگە جۇمسالىپ, كەڭەيتىلدى. جول جوندەۋ قىمبات ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى قارجىنى ءتيىمدى ورنالاستىرىپ, دۇرىس يگەرىلۋىنە جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتە تۇستىك. ونىڭ ءبىر شاقىرىمىنا شامامەن 140-150 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى. ال, اسفالت-بەتوندى جولدارعا كۇردەلى جوندەۋ شىعىنى 70-80 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. جوعارىداعى اۆتوجولدىڭ ماڭىزدىلىعى ءۋاليحانوۆ, اقجار جانە تايىنشا اۋداندارىن پەتروپاۆل – استانا باعىتىمەن بايلانىستىراتىندىعىندا. سول سياقتى پرەسنوۆكا – بلاگوۆەششەنكا اۆتوجولى ورتاشا, بلاگوۆەششەنكا – قايرانكول اۆتوجولى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىنى جانە 8 مىڭنان استام تۇرعىنى بار 18 ەلدى مەكەندى اۋدان ورتالىعىمەن توعىستىراتىنى ءارى قايرانكول ستانساسىنداعى ەلەۆاتورعا استىق تاسىمالدايتىنى ويلاستىرىلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە باسىمدىق بەرىلدى. پوكروۆكا, كورنەەۆكا, گورنوە كەنتتەرىن جالعاستىراتىن تاسجولدىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاڭارتىلدى. بيىل 260 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. تۇتاستاي العاندا, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزعا يە جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 12 جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جول قۇرىلىسىندا «پەتروپاۆل جولدارى», «سۋ-808», «كوكشەتاۋ جولدارى», «دوروجنيك اشىق اسپان», «تيان سەۆەر» جشس-لەرى باستى مەردىگەرلەر سانالادى. اسا ماڭىزدى ۋچاسكەلەردە 250-دەي ارنايى تەحنيكالار مەن 800-گە جۋىق قۇرىلىسشىلار جۇمىلدىرىلعان.
جىل اياعىنا دەيىن 150-گە جۋىق ەلدى مەكەننىڭ جول قاتىناسى جاقسارادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
جازىپ العان
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
