قارجى پوليتسياسى وسى جىلدىڭ 9 ايىندا كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرۋ, زاڭسىز ارالاسۋ دەرەكتەرى بويىنشا 411 شەنەۋنىككە قاتىستى 704 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. وسى كەزەڭدە اتالعان ساناتتاعى 590 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولداندى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن كوپتەگەن كەمشىلىكتەردى العا تارتىپ, وعان جول بەرىپ وتىرعان بىرقاتار شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىسىن سىنعا العان بولاتىن. اسىرەسە, مەملەكەتتىڭ ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدەگى سىندارلى جۇمىستارىنا سىن ايتقىزاتىن بارلىق سالاعا ءتان جەمقورلىق كورىنىستەرى ەكەنى انىق. سوندىقتان, ەلباسى بۇل ورايدا كىمگە بولسا دا سىبايلاس جەمقورلىققا ەشۋاقىتتا توزبەۋ كەرەكتىگىن قاتاڭ تالاپ ەتتى. سونىڭ ءبىرى قولدانىستاعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا بارىنشا بەيىم سالا ەكەندىگى قازىر بارشاعا ءمالىم. وسىنىڭ ۇشار باسىنان باستاۋ العان سىبايلاستىق ەل قارجىسىن جاپپاي تالان-تاراجعا سالۋعا جول اشادى. ال ونى, ياعني اتالعان سالاداعى جەمقورلىقتى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ انىقتايتىن ورگان – قارجى پوليتسياسى. «ءبىز ەلباسىنىڭ قاتاڭ سىنىنان كەيىن مەملەكەتتىك ورگانداردى جايلاعان سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدىڭ جايى جانە بۇل باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆقا جولىعىپ, وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك.
– مارات مۇرات ۇلى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى قاشاندا باسىم تۇسەدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ, ءتۇپتەپ كەلگەندە, سالىق تولەۋشىلەردىڭ, ميللياردتاعان قارجىسى ءتيىستى ماقساتىنا جەتپەي, ورتا جولدا ۇرلانىپ جاتقاندىعى ەلباسىنىڭ دا سىنىنان سىرت قالمادى. ەندەشە, نەلىكتەن وسى جەمقورلىق دەگەن دەرت جويىلمايدى؟ ونىڭ ءتىپتى كۇننەن-كۇنگە كۇش الىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ورىستەۋىنە, تۇبەگەيلى قالىپتاسۋىنا نە سەبەپ بولىپ وتىر؟
– سىبايلاس جەمقورلىق الەمنىڭ بارلىق ەلىنە ءتان, ودان ازىرگە ارىلا العان مەملەكەت جوق دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. بىراق ونىڭ دەڭگەيى ءار ەلدە ءارتۇرلى جانە قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا كەزدەسەدى. سىبايلاس جەمقورلىق ارام نيەت پەن پايداكۇنەمدىكتەن باستاۋ العاندىقتان, ماتەريالدىق يگىلىكتەر بار جەردە ول قاتار جۇرەدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەردىڭ سيپاتى تىم جوعارى.
– سونىڭ سەبەپتەرىن ايتساڭىز.
– ارينە, وعان بىرنەشە سەبەپ بار. ءبىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا كونۋدىڭ, وعان ءتوزۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەسى قالىپتاستى. جەمقورلىق ازاماتتارىمىزدىڭ تاراپىنان قاۋىپ رەتىندە ەمەس, كۇندەلىكتى كورىنىس رەتىندە قاراستىرىلاتىن بولدى. ولاردىڭ نارازىلىعى, اشۋ-ىزاسى ميللياردتاعان مەملەكەت قارجىسىن ۇرلاعان شەنەۋنىككە قاراعاندا, ءوزىنىڭ قالتاسىنان ءبىر مىڭ تەڭگە ۇرلاعان قىلمىسكەرگە الدەقايدا باسىم تۇر.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا بارىنشا بەيىم بولۋى ونىڭ تيىمسىزدىگىنەن. ياعني, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تەتىگى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, بۇگىنگى كەيپىندەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءۇردىسى, ونى باقىلاۋ جانە تەكسەرۋ ءتارتىبى ارام نيەتتى شەنەۋنىكتەر مەن ولارمەن سىبايلاس كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت قارجىسىن وڭدى-سولدى ۇرلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار تولىق ورىندالماي, ماقساتىنا جەتپەي جاتىر. ماسەلەن, قارجى پوليتسياسى ورگاندارى وسى جىلدىڭ 9 ايىندا عانا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا 433 قىلمىستى انىقتادى. وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندە مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى 290 بولاتىن. دەمەك, جوعارىدا اتالعان كەزەڭدە قارجى پوليتسياسى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ورىن العان 255 قىلمىستىڭ بەتىن اشتى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە ارتىق.
– سوندا ەڭ كوپ قىلمىس قانداي باعدارلامالار اياسىندا انىقتالىپ وتىر؟
– ەڭ كوپ قىلمىس «جۇمىسپەن قامتۋ-2020», «اق بۇلاق», «قولجەتىمدى باسپانا-2020» جانە «اگرو-بيزنەس-2020» باعدارلامالارىنىڭ شەڭبەرىندە انىقتالدى. 45 قىلمىس ەلىمىز ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جاسالعان.
– راسىندا, «سەنگەن قويىم سەن بولساڭ» دەگەندەي, وتە ۇيات جاعداي ەكەن. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن ءۇردىس قوي, سوندىقتان ونىڭ قاي ساتىسىندا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار كوپ جاسالادى دەپ ناقتى ايتا الامىز؟
– قارجى پوليتسياسىنىڭ جەدەل-تەرگەۋ قىزمەتى كورسەتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بارلىق ساتىلارىندا دەرلىك ورىن العان. ماسەلەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بيۋدجەتىن جوسپارلاۋ سول ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن بولاشاقتا وتكىزەتىن بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىسىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ياعني, ءوزى جوسپارلايدى, ءوزى ساتىپ الادى. كوپ جاعدايدا وسى ارام پيعىلدى لاۋازىمى جوعارى ادامداردا ەل قاراجاتىن ۇرلاۋعا دەگەن نيەت بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ساتىسىندا پايدا بولادى. سوندىقتان ولار تاۋارلاردى, قىزمەت پەن جۇمىستاردى ساتىپ الۋدىڭ باعالارىن ادەيى كوتەرىپ جوسپارلايدى. ياعني, قىلمىستىق نيەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەنەۋنىك وزىمەن سىبايلاس كاسىپكەرلەرمەن ءسوز بايلاسا وتىرىپ, ولاردى كونكۋرستارعا قاتىستىرىپ, جەڭىسكە جەتۋىنە جاعداي جاسايدى. كەيىن ولار بيۋدجەتتەن اۋدارىلعان قاراجاتتى جالعان كاسىپورىنداردىڭ ەسەپ-شوتتارى ارقىلى قولما-قول اقشاعا اۋىستىرىپ, ءوز پايدالارىنا جاراتادى.
– بۇل ناعىز شەكتەن شىققاندىق قوي. ونداي ادامداردىڭ اتتارىن اتاپ, تۇستەرىن تۇستەي الاسىز با؟
– ارينە, مۇنداي قىلمىستاردىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ءو.وزبەكوۆ, ونىڭ ورىنباسارلارى ب.ناقىپبەكوۆ پەن ا.جامپەيىسوۆ, سونىمەن قاتار, اگەنتتىكتىڭ جانە ۆەدومستۆوعا قاراستى باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءسوز بايلاسىپ جاساعان زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىن ايتۋعا بولادى. ولار بيۋدجەتتەن توپوگرافيالىق-گەودەزيكالىق جانە كارتوگرافيالىق ونىمگە, ونىڭ ىشىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى تەڭىز كارتاسىن قۇرۋعا بولىنگەن 906 ملن. تەڭگەنى ۇرلاعاندارى ءۇشىن ءتۇرلى مەرزىمدەرگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, سوتتالدى.
اتالعان اقشالاي قاراجات بيۋدجەتتىك ساتىپ الۋدى جوسپارلاۋ ساتىسىندا-اق جوعارىلاتىلعان, كەيىن تەڭىز كارتاسىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ بولىگىن ەكى رەت قارجىلاندىرۋ جولىمەن جانە «قازگەودەزيا» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى فيليالدارىنىڭ, ونىمەن بايلانىستى كاسىپورىندار جانە جالعان فيرمالاردىڭ ەسەپ-شوتتارىنا اۋدارىپ قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ ارقىلى ۇرلانعان.
– «جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى تاسقا شاپ» دەگەندەي, كوبىنە بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن قيمىلداپ جاتامىز. وسىعان وراي قارجى پوليتسياسى سوڭعى ەكى جىلدا ءوز قىزمەتىن, جۇمىسىن باعالاۋدىڭ ولشەمدەرىن تۇپكىلىكتى قايتا قاراعانىن بىلەمىز. بۇدان قانداي قورىتىندى شىقتى؟
– ءيا, ءبىز قىلمىستاردى بۇرىنعىداي, ياعني ولار جاسالىپ, ازاماتتار مەن مەملەكەتكە زالال كەلتىرىلگەن شاقتا عانا انىقتايتىن ۇردىستەن باس تارتتىق. بۇگىنگى كۇنى قارجى پوليتسياسىنىڭ جۇمىسى زالال كەلتىرىلمەگەن ۋاقىتتا, ياعني قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا نەمەسە ولاردىڭ ەرتە ساتىلارىندا جولىن كەسۋگە باعىتتالعان. بۇعان قول جەتكىزۋگە جەدەل قىزمەتىمىزدە قولدانىلاتىن قىلمىستاردى اشۋ مەن تەرگەۋدىڭ جاڭا ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارى كومەكتەسەدى.
سولاردىڭ ءبىرى – بىلتىر قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگىندە قۇرىلعان احۋالدىق ورتالىق. بۇل – انىقتامالىق-اقپاراتتىق جۇيەلەرگە قوسىلعان, قىلمىستاردىڭ جاسالۋ مۇمكىندىگىن تالداۋ جولىمەن بولجايتىن نەمەسە ولاردى انىقتايتىن كەشەن. ءبىزدىڭ احۋالدىق ورتالىقتىڭ جانە وبلىستارداعى قارجى پوليتسياسى بولىمشەلەرىندە قۇرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ بولىمدەرىنىڭ ساراپشىلارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەردىڭ ساتىپ الۋ جوسپارلارىن كۇندەلىكتى مونيتورينگتەن وتكىزۋ ناتيجەسىندە باعالاردى كوپە-كورىنەۋ جوعارىلاتۋدىڭ كوپتەگەن دەرەكتەرىن انىقتادى.
ماسەلەن, اقمولا وبلىسىنداعى اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمدەرىنىڭ بىرىمەن اي-92 ماركالى بەنزيننىڭ 1 ءليترىن 325 تەڭگەدەن ساتىپ الۋ جوسپارلانعاندىعىن تالداۋشىلارىمىز انىقتاپ, ءبىزدىڭ دەر كەزىندە ارالاسۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە 1 ملرد. تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ماقساتسىز پايدالانىلۋىنا جول بەرىلمەدى.
– ءيا, راسىندا بۇل مىسال قارجى پوليتسياسىنىڭ مەملەكەت قارجىسىن ۇرلاۋعا جول بەرمەگەندىگىن كورسەتەدى, ياعني قىلمىستىڭ الدى الىندى دەيمىز. بىراق بۇل جوعارىلاتىلعان باعا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جوسپارىنا قالايشا ەندى, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسۋىنەن قالاي ءوتتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
– دۇرىس ايتاسىز. مىنە, وسىعان وراي قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى جوسپارلاۋ جانە كەلىسۋ كەزىندە جوعارىلاتىلعان باعالاردى ەنگىزۋ جانە ولارعا جول بەرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاۋارلار, جۇمىس پەن ساتىپ الىناتىن قىزمەتتەردىڭ ورتاشا باعالارىنىڭ ورتاق بازاسىن قۇرۋ قاجەت. ول نارىقتىق باعاعا سۇيەنە وتىرىپ قالىپتاستىرىلۋى ءتيىس. وعان قوسا, بيۋدجەتتىك سۇرانىستاردىڭ قوعامدىق باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋ دە ەڭ ءتيىمدى شارا بولار ەدى.
– جالپى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جوسپارلاۋ ءىسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت دەيسىز عوي. بۇل سوزىمىزگە دالەل رەتىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ تاعى قاي ساتىلارىندا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار ءجيى كورىنىس بەرەدى؟
– مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى, ونىڭ باعالارىن جوسپارلاۋ ساتىسىندا باستالعان قىلمىس ودان ءارى دە جالعاسىن تابادى. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ كونكۋرستىق قۇجاتتامانى دايىنداۋ جانە كونكۋرستى جاريالاۋ ساتىلارىندا ارام پيعىلدى لاۋازىمدى تۇلعالار وزدەرىمەن سىبايلاس كاسىپكەرلەردىڭ جەڭىسىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى بارلىق ايلا-شارالارىن جاسايدى. ولار تەحنيكالىق ماماندانۋدا وزدەرىنىڭ فيرمالارى جەڭەتىندەي, باسقا كاسىپورىنداردى ىسىرىپ تاستايتىنداي تالاپتاردى كورسەتەدى. ءتىپتى, وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ماقساتتارىنا تولىق جەتۋ ءۇشىن كونكۋرستىڭ ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاۋعا دا ىقپال ەتەدى. ءسويتىپ, كونكۋرس ءوتىپ, وزىنە قاجەتتى كاسىپورىنمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتىنا قول قويىلعان سوڭ, مامىلە بويىنشا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ال كاسىپكەر ءوز كەزەگىندە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرى ءۇشىن سىياقى رەتىندە وعان پارا بەرەدى نەمەسە بولىنگەن مەملەكەت قارجىسىن بىرلەسىپ جەيدى. وسىنداي سىبايلاستىقتىڭ سوڭعى ساتىسى رەتىندە لاۋازىمدى تۇلعا كاسىپكەردەن اتقارىلعان جۇمىستىڭ ساپاسىنا, مولشەرىنە, دۇرىستىلىعىنا قاراماستان, ونى قابىلداپ الادى. وسىلايشا, مەملەكەت قارجىسىنىڭ ۇرلانۋىمەن قاتار, جۇمىس ىستەمەيتىن, ارزان نەمەسە بۇرىن قولدانىستا بولعان ماتەريالداردان سالىنعان, ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن نىساندار ىسكە قوسىلادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ىستەن شىعىپ, قۇلاپ تا جاتادى.
– تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا قاتىساتىن بارلىق كاسىپكەرلەر تەك بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاۋعا عانا نيەتتەنگەندەر ەمەس شىعار. وسى ورايدا تەندەرلەرگە قاتىسىپ, الايدا, تەرىس پيعىلدى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان قىسىم كورگەن كاسىپكەرلەر نە ىستەۋى كەرەك؟
– ارينە, كاسىپكەرلەردىڭ ىشىندە ادال نيەتتى, زاڭ جولىمەن جۇرەتىندەرى بارشىلىق. كەي جاعدايلاردا زاڭدى جولمەن تەندەرلەرگە قاتىسىپ, جۇمىستى اتقارۋ قۇقىعىنا يە بولعان كاسىپكەرلەر لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان ءتيىستى بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ, ءىشىنارا جۇمىستاردى قابىلداۋ نەمەسە جۇمىستى تولىق قابىلداۋى ءۇشىن ءتۇرلى قىسىمعا, ياعني بوپسالاۋعا ۇشىرايدى. مۇنداي جاعدايدا, كوپ كىدىرمەي, قارجى پوليتسياسىنا حابارلاسۋ قاجەت. كاسىپكەرلەر قىلمىسكەر شەنەۋنىكتىڭ ايتقانىنا ەرىپ, وزدەرى دە قىلمىسكەرگە اينالماۋى ءتيىس.
قارجى پوليتسياسى وسى جىلدىڭ 9 ايىندا كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرۋ, زاڭسىز ارالاسۋ دەرەكتەرى بويىنشا 411 شەنەۋنىككە قاتىستى 704 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. وسى كەزەڭدە اتالعان ساناتتاعى 590 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولداندى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ نەگىزگى بولىگىن كاسىپكەرلەردەن پارا تالاپ ەتۋ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتتىك وكىلەتتىگىن اسىرا نەمەسە تەرىس پايدالانۋ قۇرايدى.
– جاقىندا ۇكىمەت پارلامەنتكە ساتىپ الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ەنگىزدى. وندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى جۇزەگە اسىراتىن ورتاق وپەراتوردىڭ قۇرىلۋى كوزدەلگەن. وسى ۇسىنىسقا قارجى پوليتسياسى قالاي قارايدى؟
– اتالعان زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى دە قاتىستى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەنگىزىلگەن ءبىرشاما ۇسىنىستار وندا كورىنىس تاپتى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ ورتالىقسىزدانۋى ونىڭ ەڭ وسال جاعى بولىپ وتىر. نەگە دەيسىز عوي, ويتكەنى, قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇرگىزۋ قۇقىعىنا 12 مىڭنان استام سۋبەكتى يە. ولاردىڭ قاتارىنا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار, وبلىستارداعى اۋداندىق سالالىق بولىمدەر دە كىرەدى. مۇنداي جاعدايدا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ زاڭدىلىعىن تولىق باقىلاۋ جانە بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
وسىعان وراي قارجى پوليتسياسى جىلدىڭ باسىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزۋدى ۇسىنعان بولاتىن. مىنە, وسىدان كەلىپ, اتالعان ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە زاڭ جوباسىنا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى جۇزەگە اسىراتىن ورتاق وپەراتوردى قۇرۋ ەرەجەسى ەنگىزىلدى.
– بىراق بۇل باستامانىڭ تولىق جەمىستى بولۋى ءۇشىن تاعى بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت شىعار؟
– دۇرىس ايتاسىز, وتە قاجەت.
– قانداي؟
– ماسەلەن, ورتاق وپەراتورعا كونكۋرستارعا قاتىسۋشى كاسىپورىنداردى, جەكە كاسىپكەرلەردى ءتيىستى ساناتتارعا ءبولۋ قۇقىعىن بەرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ورتاق ۇيىمداستىرۋشى قاتىسۋشىلاردى ولاردىڭ جۇزەگە اسىرعان جوبالارىنا سايكەس, سالىقتىق جۇكتەمەسىنە وراي ءارتۇرلى ساناتتارعا ءبولۋى ءتيىس. وسىدان كەيىن تاپسىرىس بەرۋشىلەر ورتاق ۇيىمداستىرۋشىعا تەحنيكالىق قۇجاتتامانى بەرەدى, سوعان قاراپ ول مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ساناتىن انىقتايدى. ياعني, بۇل كونكۋرسقا تەك ءتيىستى ساناتقا يە كاسىپورىندار عانا قاتىسا الاتىن بولادى.
ارنايى اقپاراتتىق جۇيە كونكۋرستىڭ كۇردەلىلىگىنە ساي كەلەتىن قاجەتتى ساناتى بار بارلىق كاسىپورىندارعا كونكۋرس تۋرالى حابارلاما جولدايدى. ال قاتىسۋشىلار ەلەكتروندى تۇردە ءوز باعالارىن جىبەرەدى. كەلىپ تۇسكەن باعالاردىڭ نەگىزىندە اۆتوماتتى تۇردە جەڭىسكەر انىقتالادى. دەسەك تە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى ءبىرتۇتاس ۇيىمداستىرۋشى ورگاندى قۇرۋ بارلىق ماسەلەلەردى شەشپەيدى. كەشەندى سيپاتتاعى قوسىمشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.
ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پروتسەسىنىڭ تولىق اشىقتىق رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قۇقىق قورعاۋ جانە باقىلاۋشى ورگاندار بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تەڭگەسى قايدا جۇمسالىپ جاتقاندىعىن ءبىلۋى ءتيىس, ال بيۋدجەت قارجىسىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر تولىق اشىقتىق رەجىمىن ساقتاۋعا دايىن بولۋلارى ءتيىس.
ماسەلەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىندا جەڭىسكە جەتكەن كاسىپكەرلەر جۇمسالعان بيۋدجەت قاراجاتى اۋدارىلعان سوڭعى كونتراگەنت پەن سۋبمەردىگەرگە دەيىن كورسەتىلگەن ەسەپتەرىن جاريالاۋدى مىندەتتەۋدى ۇسىنامىز. سونىمەن قاتار, تولىق اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكى ەلەكتروندىق رەەستردى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى: ءبىرتۇتاس وپەراتوردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىمەن سىبايلاس تۇلعالاردىڭ رەەسترى جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا قاتىسۋشى تۇلعالاردىڭ تۇپكىلىكتى بەنەفەتسيارلارىنىڭ رەەسترى. بۇل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا قاتىسۋ جانە ودان ءارى كەلىسىم-شارتتى ورىنداۋ كەزىندە سىبايلاستىقتى اۆتوماتتى تۇردە بولدىرماۋعا جاعداي جاسايدى. ۇيىمداستىرۋشىمەن سىبايلاس تۇلعالاردىڭ كەرى قايتارىلۋىنىڭ ءاربىر جاعدايى ەلەكتروندىق ەسەپ رەتىندە قارجى پوليتسياسىنا زاڭ بۇزۋشىلارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.
– مارات مۇرات ۇلى, ءالى كۇنگە دەيىن داۋلى بولىپ وتىرعان ماسەلە – ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنىڭ شەڭبەرىندە بولماۋى. بۇل ماسەلە بويىنشا قارجى پوليتسياسىنىڭ ۇستانىمى قانداي؟
– شىن مانىندە بۇگىنگى كۇنى بۇل ماسەلە كوكەيكەستى بولىپ وتىر. ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەردىڭ ساتىپ الۋ كولەمدەرى بيۋدجەتتىك ساتىپ الۋلاردان بىرنەشە ەسە كوپ. وعان قوسا, ەگەر بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ جۇمسالۋى مەملەكەت تاراپىنان ءارتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى, ونىڭ ىشىندە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىمەن باقىلاۋدا ۇستالسا, ال ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەردەگى قارجىلىق ارنالار ونداي تەكسەرىستەن تىس قالىپ وتىر. ولاردىڭ جۇمسالۋى وسى كومپانيالار تاراپىنان عانا تەكسەرىلەدى. ياعني, بۇگىنگى كۇنى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىنا كىرمەيتىندىكتەن, ولاردىڭ قارجىلىق قىزمەتىنە قاتىستى تەكسەرىستى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار ەمەس, وزدەرىنىڭ ىشكى اۋديت قىزمەتتەرى عانا جۇزەگە اسىرادى.
ارينە, مۇنداي تەكسەرىستەردىڭ تولىقتىعى جانە شىنايىلىعى قاشاندا كۇمان تۋدىرادى. وعان قوسا, بۇل قورىتىندىلار پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلداۋعا نەگىز بولا المايدى. سوندىقتان قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگى ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەردىڭ, سونداي-اق, مەملەكەتتىك قاتىسۋى بار بارلىق كاسىپورىندار قىزمەتىنىڭ «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭىنىڭ رەتتەۋ شەڭبەرىنە كىرگىزىلۋىن قولدايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
__________________________________
سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.
