سان-ديەگو – كاليفورنياداعى, ورەگونداعى, ۆاشينگتونداعى دەس بەرمەي كۇشەيگەن ورتتەن, مەكسيكا بۇعازىنا تاياۋ كەلىپ, كەيدە قيراتىپ كەتەتىن داۋىلداردان اسقان كليمات وزگەرۋىنىڭ قيراتقىش كۇشىن ەلەستەتۋ قيىن. سونداي-اق ءۇندىستاندا, پاكىستاندا, ەۋروپادا مي قايناتار ىستىق بولىپ, وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى سۋ تاسقىنى تالايدىڭ ءومىرىن جالمادى. بىراق الدا بۇدان دا سوراقىسى كۇتىپ تۇر. ونىڭ كەرى اسەرى بۇكىل ادامزاتقا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن: اركتيكا تەڭىزى مۇزىنىڭ تەز ەرىپ كەتۋى.
الفرەد حيتچكوكتىڭ فيلمىندەگىدەي, بۇل كليمات «بومباسىنىڭ» تايمەرىنە ۋايىممەن قاراپ وتىرعاندار جەتەرلىك. ۋاقىتى كەلگەندە ول جاھاندىق جىلىنۋدى ەكى ەسەلەپ جىبەرۋى مۇمكىن. ءار قىركۇيەك سايىن اركتيكا تەڭىزىنىڭ مۇزى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتەدى. سودان كەيىن قاراڭعىلىق ءتۇسىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى سالقىنداپ, مۇز قايتا قالىڭدايدى. وسىنداي كەزەڭدە عالىمدار ونىڭ دەڭگەيىن وتكەن جىلمەن سالىستىرىپ وتىرادى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى ءبارىمىزدى الاڭداتۋى ءتيىس. كولورادو شتاتىنداعى قار جانە مۇز دەرەكتەرى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ بيىلعى دەرەكتەرى كورسەتكەندەي, اركتيكانىڭ ءدال ورتاسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جۇقا مۇز قالدى. تاياۋدا جاريالانعان زەرتتەۋدە اركتيكاداعى بەرينگ تەڭىزىندەگى قىسقى مۇز 2018 جانە 2019 جىلدارى 5500 جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسكەن.
بۇكىل اركتيكاداعى مۇز 15 قىركۇيەكتە بۇعان دەيىنگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە جاقىندادى. دەرەكتەر جىل سايىن وزگەرىپ وتىرادى, بىراق مۇزدىڭ جىلدان-جىلعا جۇقارىپ بارا جاتقانى انىق بايقالادى. ماسەلەن, 14 قىركۇيەكتە كەيىنگى 14 جىلدا بولماعان مالىمەت تىركەلدى.
وعان قوسا, تەڭىز مۇزىنىڭ كولەمى عانا ەمەس, ونىڭ قالىڭدىعى دا جۇقارىپ بارادى. ەرۋى وتە باياۋ, قاتقانىنا ءبىراز بولعان تەڭىز مۇزى (4 جىل بۇرىنعى مۇز) بۇكىل مۇز قاباتىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. قازىر ءبىر جىلدىق مۇز باسىمدىققا يە. وسىلايشا, تەڭىزدىڭ اق جابىنى تەز ەرۋگە بەيىم. عالىمدار الداعى 10-20 جىلدىڭ كولەمىندە اركتيكا مۇحيتىندا جازدىڭ اياعىندا مۇلدەم مۇز قالمايدى دەپ بولجاپ وتىر.
مۇنىڭ سالدارى وتە اۋىر بولماق. ەڭ قيىن جاعدايدا, ونشاقتى جىلدان كەيىن كۇن شىعىپ تۇراتىن ايلاردا بۇكىل مۇزدىڭ ەرىپ كەتۋى جاھاندىق راديواكتيۆتى ىسىنۋدى كۇشەيتىپ, اتموسفەراعا 1 ترلن توننا كومىرقىشقىل گازىن بولەدى. سالىستىرىپ كورۋ ءۇشىن, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا باستالعالى 270 جىلدىڭ ىشىندە اۋاعا 2,4 ترلن كومىرقىشقىل گازى ءبولىندى. 1949 جانە 2016 جىلدار ارالىعىنداعى مۇزدىڭ كەمۋى كليماتتىڭ جىلىنۋىنا اركتيكانىڭ قوسقان ۇلەسىن 30 پايىزعا ۇلعايتتى. مۇز جوعالعاننان كەيىن جىلىنۋ دا قارقىن الادى.
مۇنداي قيىن ستسەناري جۇزەگە اسسا, الداعى 25 جىلدا كليمات وزگەرىپ, زاردابى اۋىر بولادى. وتكەن ايدا عانا جازعى اۋا رايى كۇرت ىسىعان كەزدە مانحەتتەننىڭ كولەمىنەن ەكى ەسە ۇلكەن مۇز كەسەگى اركتيكاداعى سوڭعى قالعان ەڭ ۇلكەن مۇز جابىنى – سولتۇستىك-شىعىس گرەنلانديادان ءبولىنىپ قالدى.
وعان قوسا, گرەنلانديا مۇز جابىنىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. اركتيكاداعى جىلىنۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ورتاشا ەسەبىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تەز ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى جيىرما جىلدا گرەنلاندياداعى مۇزدىڭ ەرۋ دەڭگەيى ءۇش ەسە وسكەن. الداعى ون جىلدا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. وسىلايشا, مۇنداي ەرۋ تەڭىز دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرىپ, جاعالاۋلارداعى قالالاردى سۋ استىنا قالدىرادى. دەگەنمەن, الداعى ءجۇز جىلدا مۇنداي ستسەناري بولا قويماس.
اركتيكاداعى جىلىنۋ ماسەلەسى ماڭگىلىك مۇزداردىڭ ەرۋى سالدارىنان كۇردەلەنە تۇسەدى. قازىرگى تاڭدا وندا اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازىنان ەكى ەسە كوپ مولشەردە جاتقاندىقتان, ونىڭ از بولىگى ەرۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن زارداپ اكەلەدى. سونداي-اق ماڭگىلىك اق جابىنداردىڭ ەرۋى بۇدان باسقا دا قاۋىپتى پارنيكتىك گازداردى – ازوت وكسيدى مەن مەتاندى اۋاعا تاراتادى. جاھاندىق اۋا رايى كوتەرىلگەن سايىن شىعىس ءسىبىر اركتيكالىق جابىنىنان ودان دا كوپ مەتان بولىنە بەرمەك.
مۇنداي قاتەرلى, ءتىپتى وتە زارداپتى قاۋىپكە جول بەرمەس ءۇشىن شۇعىل شەشىم قابىلداۋ كەرەك ەكەنى انىق. CO2 شىعارىلىمىن كۇرت ازايتۋ قاجەت, بىراق بۇل دا جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. نەگىزى, زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, كومىرقىشقىل گازىن كۇرت ازايتۋدىڭ ءوزى 2050 جىلدارعا تامان CO2-دان تۋعان جىلىنۋدى نەبارى 0,1-0,3 گرادۋسقا عانا تومەندەتەدى.
سوندىقتان كليماتتى قىسقا مەرزىمدى لاستاۋشى دەپ اتالاتىن مەتاننىڭ, قارا كومىرتەكتىڭ, گيدروفتوركومىرتەكتەردىڭ (HFC) جانە تروپوسفەرالىق وزوننىڭ شىعارىلىمىن ازايتۋ وتە ماڭىزدى. مۇنداي ءىس-قيمىل 2050 جىلعا قاراي جىلىنۋدى سو2 دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنەن التى ەسە كوبىرەك تومەندەتۋى مۇمكىن. جالپى, وسىنداي وتە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىلىمىن جويۋ جالپى عالامدىق جىلىنۋ جىلدامدىعىن ەكى ەسەگە, اركتيكانىڭ بولجامدى جىلىنۋىن ۇشتەن ەكىگە ازايتادى.
اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار دا بار. ءتورت جىل بۇرىن, رۋاندادا 197 مەملەكەت گيدروفلوروكاربوندى جويۋ تۋرالى مونرەال پروتوكولىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى. (قازىردىڭ وزىندە مونرەال پروتوكولى جاھاندىق جىلىنۋعا اكەلىپ, وزون قاباتىنا قاۋىپ توندىرەتىن 100-گە جۋىق حيميكاتتىڭ قولدانۋىنا تىيىم سالعان).
وعان قوسا, اقش سەناتى وتكەن ايدا 2036 جىلعا دەيىن گيدروفلوروكاربونداردى ءوندىرۋ مەن يمپورتتاۋدى 85 پايىزعا ازايتۋ جونىندە ورتاق مامىلەگە كەلدى. كاليفورنيا ءوز كەزەگىندە 1960 جىلداردان بەرى قارا كومىرتەگى گازىن ءبولۋدى 90 پايىزعا ازايتتى. ال 2030 جىلعا دەيىن تاعى دا ەكى ەسەگە تومەندەتپەك. اقش كليمات اليانسى – 25 شتاتتىڭ گۋبەرناتورىنان قۇرالعان ەكى پارتيانىڭ وكىلدەرى بار توپ 2030 جىلعا قاراي مەتاندى اۋاعا ءبولۋ كورسەتكىشىن 40-50 پايىزعا ازايتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مۇنىڭ ءبارى ماقتاۋعا لايىق ارەكەت. الايدا وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن پارنيكتىك گازدى ازايتۋعا قارسى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اكىمشىلىگىنەن باستاپ جوعارى دەڭگەيلى كەدەرگىلەرگە مويىماۋ كەرەك. ال جاھاندىق تەمپەراتۋرانى تومەندەتۋ ودان دا ۇلكەن قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتەدى.
ءتىپتى كەلەر ايداعى سايلاۋدا ترامپ جەڭىلگەن كۇننىڭ وزىندە جاڭا اكىمشىلىك CO2 مەن قىسقا مەرزىمدى اۋا لاستاۋشىلاردى ازايتۋعا ۇلكەن كۇش سالماسا, اركتيكا مەن بۇكىل جەر شارىنا تونگەن قاۋىپتىڭ بۇلتى سەيىلمەيدى. شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ادامدار قاتەرلى ورتتەردەن, تاسقىنداردان, داۋىلداردان جانە باسقا دا اپات سالدارىنان ۇيلەرى مەن تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتارىنان ايرىلىپ جاتىر. عالىمداردىڭ كەلەشەكتە اركتيكا مۇحيتىنداعى مۇز جازدا تۇگەل ەرىپ كەتەدى دەگەن بولجامىنا سۇيەنسەك, ناعىز جۇت ءالى الدا.
ماريو مولينا,
حيميا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1995 جىل) كاليفورنيا,
سان-ديەگو, مەكسيكا ۇلتتىق اۆتونوميالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. (ول تاياۋدا عانا, 7 قازاندا ومىردەن ءوتتى)
دۋرۆۋد زاەلكە,
باسقارۋ جانە تۇراقتى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
