كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءبىر ادام ازەر سىياتىن اۋا تولتىرىلعان قوبديشانىڭ ىشىنە كىرىپ, قولىنان كينو اپپاراتىن تاستاماعان كۇيى كورەرمەنگە كۇلە قاراپ, ءداپ ءبىر ءوز ەركىمەن اجالمەن ارپالىسقا بارا جاتقانداي مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە سۇڭگيتىن كۋستونىڭ سول جانقيارلىق ەرلىگىن وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگە دەيىن ەشبىر جان تولىق ماعىناسىندا قايتالاي العان جوق. ءوزى دۇنيە سالعان سوڭ ول ءىستى ۇلى جالعاستىرماقشى بولعان-دى, بىراق كۋستوداي شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا شىعۋ قايدا؟!
قۇرلىقتا كينو ءتۇسىرۋ مەن مۇحيتتا كينو ءتۇسىرۋدىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي. سان ءتۇرلى بالىقتار تىرشىلىگى ەرىكسىز كوز اربايدى. بالىق دەمەكشى, دۇنيەجۇزىلىك اتاق پەن ابىرويعا كەنەلتكەن ە.حەمينگۋەيدىڭ «شال مەن تەڭىزىندە» دە اكۋلالارعا بايلانىستى ەپيزود ءبىرىنشى پلاندا-تىن. ءيا, ءيىنىن تاپساڭىز, بالىق پەن تەڭىزدىڭ جىرى جۋىق ماڭدا تاۋسىلمايدى.
جاقىندا وسى جىلعى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 8-سانىنان جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ «ۋ مەن ۋىلدىرىق» اتتى پوۆەسىن وقىعاندا وسى جايلار ويعا ورالدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قۋانىش ءوز تاقىرىبىن تاپقان, زامانداستارىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, قوعام مەن ادام, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بايلانىستى, ودان تۋىندايتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى مايدان قىل سۋىرعانداي دالدىكپەن وقىرمانعا ۇسىنىپ جۇرگەن بەلگىلى قالامگەر. جازۋشىنىڭ بارلىق شىعارمالارىندا دەرلىك تارتىلعان تەڭىز تاعدىرى, اتامەكەندى قيا الماي كەشەگى سۋ شايعان جاعالاۋدى بۇگىن قۇم باسسا دا, مەيلى ولمەستىڭ كۇيىن كەشسە دە, ەشكىمگە مۇڭ شاقپايتىن قايسار جۇرەكتى بالىقشىلار اۋلەتى تۋرالى ءسوز بولادى. تاقىرىپقا ءارتۇرلى قىرىنان كەلەدى. ءوزى سول ءوڭىردىڭ پەرزەنتى بولعان سوڭ تەڭىز بەتىندەگى ەمەس, تەڭىز استى جاعدايلارىن دا جاقسى بىلەدى.
بالىق تا ءبىزدىڭ بايلىعىمىز. كۇندەلىكتى داستارقاندارىنان بالىق ونىمدەرى ۇزىلمەيتىن جاپون حالقىنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىندىگى بارشامىزعا ايان. سوڭعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز دە بالىق ونىمدەرىن كوبىرەك تۇتىنۋعا كوڭىل بولۋدە. ءسوزىمىزدىڭ كەلەر جاعىندا جازۋشى كەيىپكەرلەرىنىڭ دەنى قاراپايىم ادامدار بولىپ كەلەتىندىگىن ايتقانبىز. ال «ۋ مەن ۋىلدىرىقتاعى» باستى گەروي – ەسبەرگەن جەرلەستەرىنە مۇلدە ۇقسامايتىن توسىن بەينە. سول سەكىلدى شىعارمانىڭ سىر-سيپاتى دا كۇردەلى. ءارى مۇنداي تاقىرىپ قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى كەزىكپەگەن. ەسبەرگەن انشەيىن قارا كوبەيتىپ جۇرگەن قالىڭ توبىردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى. قارشادايىنان سۋ استىنا سۇنگىپ, دەم الماستان تىرلىك كەشۋدى ۇيرەنگەن. كادىمگى «قوس مەكەندى» ادام. اۋا تولتىرىلعان سكافاندردى يىققا ءىلىپ, تىنىس الۋعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتى ىزدەپ جاتپايدى. كەز كەلگەن جاعدايدا سۋعا سۇڭگۋگە تاس ءتۇيىن دايىن. ال مۇنداي سيرەك ءبىتىمدى تۇلعالى ازامات مەملەكەتتىك قۇپيالى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا دا تاپتىرمايدى. ەسبەرگەن كوپ جۇرت بىلە بەرمەيتىن ءارى توتەنشە جاعداي تۋىنداعاندا قاي وڭىردە جۇرمەسىن سول ساتتە, سول وبەكتىدەن تابىلاتىن سۇڭعىلا سۋعا سۇڭگۋشى ۆودولاز. بارەنتس, وحوت تەڭىزىندە باتقان كەمەلەردىڭ قازىنا-بايلىعىن سىرتقا شىعارۋعا اتسالىسقان. ونىڭ نورۆەگيا, رەسەي, بالتىق بويىنداعى ۇلكەن قالالاردا تۇراتىن ارىپتەستەرى اماندىعىن ءبىلىپ, ءجيى-ءجيى حابارلاسىپ تۇرادى.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ەسبەرگەن ناعىز «الەم ادامى». بىراق ول الدەكىمدەر سەكىلدى جىلتىراق جارناماعا جولامايدى, «مەن سوندايمىن, مەنى ءبىلىپ قويىڭدار» دەپ كەۋدە ۇرعىلاۋعا جانى قاس. ءسال جۇپىنىلاۋ اۋدان ورتالىعىندا تۇرىپ, جۇرتپەن بىرگە كۇندەلىكتى ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن بىرتوعا پەندە. ايتسە دە ءوزىنىڭ ەرەكشە «ماماندىعى» قاجەت بولعاندا جەكە باسىن كۇيتتەپ, بۇعىپ قالاتىن جان ەمەس. جازۋشى كەيىپكەر حاراكتەرىن كۇردەلى وقيعالار ساحناسىندا, ءبىزدىڭ قاپەرىمىزگە كەلمەگەن, كەلمەك تۇگىلى «سولاي بولۋى دا مۇمكىن-اۋ» دەپ ساناعا دا سىڭبەگەن سيتۋاتسيالار ارقىلى جان-جاقتى اشا بىلگەن. ەسبەرگەندى توسىننان تابىلعان ولجا دەۋىمىزدىڭ سەبەبى وسىندا.
ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا ومىرگە كەلگەنى بىلاي تۇرسىن, ەسبەرگەن تەڭىزدىڭ كەشەگى ءھام بۇگىنگى احۋالىنىڭ كوزى ءتىرى كۋاگەرى. تەڭىزدىڭ اتامزامانعى بەت-بەينەسى كەلمەسكە كەتكەن. ەندى وزىمىزگە تيەسىلى سىرداريانىڭ بولماشى سۋىن قاسىقتاپ جيناپ, كىشى تەڭىزدىڭ دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ الماساق, سوعان دا شۇكىرشىلىك. مىنا قىرسىققا قاراڭىز, تالاي جىلدان بەرى «ارال – عاسىر پروبلەماسى» دەپ كەلىپ, بۇكىلالەمدىك بانك مولىنان قارجى بەرىپ تۇرعاندا كوكارال بوگەتىن كوزبە-كوز ءتورت مەترگە تومەن سالدىق. سونىڭ سالدارىنان تەڭىز تابانىنا جينالعان سۋ بوگەتتەن سىرتقا قۇلاپ, ايدىن شالقاردى پورتتى قالاعا جەتكىزبەي الەك. كىشى تەڭىزدىڭ كەنەرەسى قاشان تولارى بەلگىسىز.
كىشى تەڭىزدىڭ تابيعات زاڭىمەن ەمىن-ەركىن كوسىلىپ قانات جايۋىنا, اينالاسىنداعى كول-كولشىك سۋعا تولىپ, «قاز ۇشىپ, ۇيرەك قونۋىنا» قىساستىق جاساپ, بولماشى بالىق-شاباعىنا قوماعايلانا كىرىسىپ, جان-جاقتان تالاپ جاتقاندىعىمىزدى نەسىن جاسىرايىق. ءجا, اتاكاسىپ جاڭعىرسىن, ەل-جۇرت نەسىبەسىن ايىرسىن, بىراق ۇلتانىنا ءالى بالدىر ءوسىپ جەتىلمەگەن, باۋىرىنداعى بالىعى ءالجۋاز, جاڭا عانا قولدان ءتىرىلتىپ العان تەڭىزدىڭ ءدال وسى تاڭداعى ايانىشتى قالىنە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن كىم بار؟! جاڭبىردان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي بىرنەشە بالىق زاۋىتى دەرەۋ ىرگە كوتەردى. ولارعا كۇن سايىن توننالاعان بالىق كەرەك. الاقانداي تەڭىزدى ليتسەنزيالاپ, بىرنەشە ىسكەر ازاماتتار پىشاق ۇستىنەن ءبولىپ العان. ۇراندارى: «بالىق, بالىق اكەل!» كەز كەلگەن تۇستان كيىپ-جارىپ, جاسىرىنىپ بالىق اۋلايتىن جىرىندى براكونەرلەر قانشاما! مىنە, مۇنداي اۋىرلىقتى بەلى بۇگىلمەي, «ماڭداي تەرى تىرىسپاي» جاساندى تەڭىز شىداس بەرىپ, قاشانعى كوتەرە الادى؟!
ەسبەرگەن ازاماتتىق تۇلعاسىن وسى تۇستا تانىتادى. جاسىرىن بالىق اۋلاۋشىلارمەن دە, «مەملەكەتتىك جوسپاردى اسىرا ورىنداۋشىلارمەن» دە ەكى بىلەگىن سىبانىپ, ايقاسقا شىعادى. كەيىپكەردىڭ تابيعاتقا جاناشىرلىعى ءبىزدىڭ ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەگەن – تىڭ, توسىن ءادىس-ءتاسىل. اقبوكەندى تۇندە پروجەكتور جارىعىمەن اۋلايدى دەگەندى ەستىگەنبىز, ەندى مىنەكەي, بالىقتى دا ءسويتىپ اۋلايتىندىعى بىلاي تۇرسىن, ۋ شاشىپ, قىتايى تورمەن تۇزاقتايتىنى كۇن سايىن تۇس-تۇستان دۇڭك-دۇڭك ەستىلىپ جاتادى. مۇنداي سۇمدىقتى ەستىگەن ەسبەرگەن جىندانىپ كەتۋگە شاق قالادى. جاسى جەر ورتاسىنا تاياسا دا بويداعى كۇش-قۋاتىن جيناپ, الگىندەي تابيعاتقا جاسالعان ايۋاندىقتىڭ جولىنا توسقاۋىل قويۋعا تىرىسادى. سۋ استىنا سۇڭگىپ اۋدىڭ كوزىن توز-توزىن شىعارا قيىپ, بالىق ورىسىنە جول اشادى; بالىق شوعىرىن ۋلى ايماقتاپ قاقپايلاپ ءارى اكەتەدى.
بۇل – تابيعاتقا جاسالعان ۇلكەن قامقورلىق ەدى. جاعالاۋلىقتار ەسبەرگەننىڭ تۋعان جەرگە اسىعىس قونىس اۋدارعانىن كورسە دە, ونىڭ ارعى استارىندا قانداي ماقسات جاتقاندىعىن تۇسىنبەيدى. ءبىر جولى مۇز ۇستىندە براكونەرلەر مەن ساۋداگەرلەر ماسايراپ, وزدەرىنشە ەسەبىمىز تۇگەلدەندى عوي دەپ تويلاپ جاتقان تۇستا سۋ استىمەن ءجۇزىپ كەلگەن ەسبەرگەن سول تۇسقا دينامەنت قويىپ, جارىپ جىبەرەدى. زارەلەرى ۇشىپ, جان-جاققا تىراعايلاپ قاشقاندار ەندى قايتىپ بۇل ماڭعا جولامايدى. اۋىلدىڭ اقساقال-قاراساقالدارىنا دا ەسبەرگەن ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ سىرىن اشپايدى. سۋ استىنا سۇڭگيتىن سەبەبى, بالىقتىڭ ساعاعىنا جابىسقان تۇيمەدەي ءدارى ىزدەپ ءجۇر-ءمىس. ول ءدارى كىسىنى قارتايتپايدى-مىس...
جازۋشى بۇل ەپيزودتى دا ءومىر شىندىعىمەن جىمداستىرا بىلگەن. ەسبەرگەن مەن پوشتاشى كەلىنشەك جىبەك اراسىنداعى سەزىم تەبىرەنىسكە تولى. ادەمى سۇيىسپەنشىلىك ءيىرىمى وزىنشە ءورىس تاپقان. ارادان تالاي ۋاقىت بوسقا وتسە دە ەسبەرگەن اقىرىندا ءسوزىمىزدىڭ باسىندا مىسال ەتكەن كۋستونىڭ تىرلىگىن قايتالايدى: مەن نەگە و شالدان سورلى بولۋىم كەرەك دەپ, ىشتەي سىلكىنىپ, كوكتەم ايلارىندا ولگەنىن بىلمەي جانتالاسىپ, جاعالاۋعا ۋىلدىرىق شاشۋعا شىعاتىن بالىقتار الەمىن كينوعا تۇسىرەدى.
«جۇلدىز» جۋرنالى شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىزدىڭ «درۋجبا نارودوۆ», «نوۆىي مير», «رومان-گازەتامىز» عوي. باياعىدا 200-300 مىڭ دانامەن تارايتىن ادەبي جۋرنالدىڭ ءپاسىن ءسال ءتۇسىرىپ الدىق. ونىڭ سەبەپ-سالدارى شاشەتەكتەن. «جۇلدىزعا» شىعۋ – جۇلدىزعا جەتۋمەن بىردەي. ءبىر كەزدە وسىنداي دا تۇسىنىك قالىپتاسقان-دى. جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ جۋرنالداعى اتالمىش دۇنيەسىن جەكە كىتاپ دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. تۇپتەپ كەلگەندە, تابيعاتقا جاھاندىق تۇرعىدان جاناشىرلىق جاساعان ەسبەرگەن – ءبىز ىزدەپ جۇرگەن ادەبيەتىمىزدەگى توسىن بەينە.
تولىباي ابىلاەۆ,
اقىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
قىزىلوردا وبلىسى
