ول پاۆلودار وبلىسىنىڭ قازىرگى اقتوعاي اۋدانى وتەس اۋىلىندا (ول كەزدە «جاڭا ۇيىم» كولحوزى), 1928 جىلى مۇستافا ۇلى ىدىرىستىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەرتىس جاعاسى وسىلاي قازاققا تاعى ءبىر دارىندى اقىندى سىيلادى.
بىراق بۇل اقىننىڭ تاعدىرى باسقاشا ءوربىدى. كولحوز باسشىلىعىندا جۇرگەن اكەسى «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەندە, قابدىكارىم نەبارى توعىز جاستا بولاتىن. انا قالدى اڭىراپ, بالا قالدى قامىعىپ. قامىققان كوڭىلدى سەيىلتەتىن كۇش-جىگەردى بالا قابدىكارىم ولەڭدەردەن تاپتى. ىشتەگى شەر بالاڭ جىر بولىپ سىرتقا تەپتى: «قولىما الدىم قارىنداش, كوڭىلدە قايعى, كوزدە جاس» دەپ باستالادى ەڭ العاشقى جازعان ولەڭى. سونداي-اق ونى ەرتەدەن ولەڭگە باۋلىعان – اۋىلدا جۇرت قارامولدا دەپ اتاپ كەتكەن, شىن اتى يمانقۇل دەگەن قاريا بولاتىن. ءوزى ەستەلىگىنە جازعانداي, قىستىڭ ۇزاق كەشتەرىندە سىرتى قىزىل ءتۇستى «باتىرلار جىرىن» وقىتاتىن.
سوعىس قاسىرەتى دە قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ بالالىق شاعىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن ەكەن. ول تۋرالى «ەل-جۇرتتىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە بۇيىردى» دەپ جازعان قابەكەڭ. «سابالاپ ءجۇرىپ» دومبىرا ۇيرەنگەن, انشىلەر سايىسىنا قاتىسا ءجۇرىپ, بىردە ەستاي اقىننىڭ ءجۇزىن كورگەن. وسى وڭىردەن شىققان حالىق اقىنى قۇدايبەرگەن السەيىتوۆتىڭ اتىن ەرتە ەستىگەن ەكەن. ال سوعىس ۋاقىتىندا اۋىلعا اتاعى دۇرىلدەگەن يسا بايزاقوۆ كەلەدى. مىنە, بۇل ءسات بولاشاق اقىننىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن نىقتايدى.
كولحوز توراعاسى اقىننىڭ قاسىنا قوسار ەستى كىسى تابا الماي ء(بارى مايدانعا كەتكەن) ءجاسوسپىرىم قابدىكارىمدى شاقىرتادى. ءبىراز ۋاقىت جانىندا جۇرگەن بالانىڭ تالابىن تانىعان, مىنەز-سيپاتىنا قانىققان يسا اقىن وعان: «جۇرەكسىزدەۋسىڭ. جۇرەكسىز ادامنان نە اقىن, نە ءانشى شىقپايدى» دەپ اقىل بەرگەن. بۇل ءسوز قابدىكارىمنىڭ ساناسىندا ءسىڭىپ قالدى.
جاستايىنان ولەڭگە دەگەن تالپىنىسى ونى الىسقا تارتادى. تالاپشىل جاس 1947 جىلى كەرەكۋ شاھارىندا ايگىلى اقىن اعاسى, مايدانگەر قاليجان بەكحوجيندى كەزدەستىرەدى. اقىن تاپسىرماسىمەن بىرنەشە ولەڭ جازىپ اكەلەدى, سونىڭ ىشىنەن مويىنى وزىق دەپ تاپقان «جىلقىشى سىرىن» پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە باستىرادى. الماتىدا وتكەن جاس ادەبيەتشىلەردىڭ سلەتىنە قاتىسادى. مىنە, وسىدان كەيىن اۋەلدە تراكتور زاۋىتىندا جۇمىسشى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە ينسترۋكتور بولىپ, ءار جەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بوزبالانىڭ اقىندىق جولى اشىلادى. 1952 جىلى ق.ىدىرىسوۆ اتاقتى قاليجان بەكحوجيننىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا, ادەبيەت اۋىلىنا كوشەدى. «الماتىعا التى ولەڭمەن سۇيرەگەن» دەپ اعاسىنا رازىلىق ولەڭ ارنايدى.
ونىڭ العاشقىدا قىزمەتى جۋرناليستيكامەن بايلانىستى بولعانىن بىلەمىز. «قازاقستان پيونەرى», «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ىستەدى. 1962 جىلى بەلگىلى جۋرناليست, مايدانگەر, جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «قازاق ادەبيەتىنە» باس رەداكتور بولىپ كەلگەندە, گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ قابدىكارىم ىدىرىسوۆ بەكىتىلگەن. «ول شيراق, بەلسەندى قيمىلداپ, جانىنا گازەتكە قامقور جىگىتتەردى جيناپ الىپ, اۋدانداردا گازەتكە جازىلۋ ناۋقانىن العا باستىردى» دەيدى ءوز ەستەلىگىندە ءازىلحان اعامىز.
ول ءار ۋاقىتتا بالالارعا ارناپ ولەڭدەر جازدى, مۇزافار الىمباەۆپەن سىرلاستى, سىيلاستى. ۇلى جازۋشىلار مۇحتار اۋەزوۆتەن, ءسابيت مۇقانوۆتان, عابيت مۇسىرەپوۆتەن, جۇبان مولداعاليەۆتەن ءتالىم الدى, ونەگە ۇيرەندى. تۇستاستارى عافۋ قايىربەكوۆپەن, سىرباي ماۋلەنوۆپەن, ساعي جيەنباەۆپەن قاتتى ارالاستى. جىر بايگەسىندە قادىر, تۇمانباي سەكىلدى ىنىلەرىنە قولداۋ كورسەتتى. جازۋشىلار وداعىندا ەكىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەندە «ۇلتشىل سيپاتتا جازادى» دەپ ايىپتالعان ستۋدەنت ءابىش كەكىلباەۆتى قورعاپ قالعانى بار. بۇل تۋرالى ابىز جازۋشىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقانى بار. «جاستاردىڭ جىرى ەكپىندى بولعانى زاڭدىلىق, سانى جاعىنان دا, ساناسى جاعىنان دا بيىك بولعانى دۇرىس قوي» دەگەن ەكەن ءبىر سوزىندە قابدىكارىم ىدىرىسوۆ.
سىرباي ماۋلەنوۆ ايتقانداي, «اقىندى اشۋ جان تەبىرەنتەرلىك كۇردەلى ءبىر دۇنيە. ونىڭ ىشىندە داۋىسى ايقايلاپ شىقپايتىن قابدىكارىم سياقتى ۇياڭ, قاراپايىم, بىردەن كوزگە تۇسە قويمايتىن سىپايى اقىندى اشۋ وڭاي ەمەس». دەسە دە, ونىڭ ازاماتتىق, اقىندىق, قايراتكەرلىك قىرى ۇڭىلگەن ادامعا انىق كورىنەدى.
قابدىكارىم ىدىرىسوۆ كىتاپ باسپالارىندا بەدەلدى قىزمەتتەر اتقاردى. 1952-1978 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرi» گازەتiندە ءبولiم مەڭگەرۋشiسi, «جازۋشى» باسپاسىندا اعا رەداكتور, «قازاق ادەبيەتi» گازەتiندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مەملەكەتتiك كiتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى, «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى بولدى.
اسىرەسە 1975 جىلى ءوزى قولىمەن اشقان «جالىن» جاستار باسپاسىندا ىستەۋى ونىڭ ومىرىنە ەلەۋلى ءبىر وزگەرىس اكەلگەنى انىق. مىنە, سول كەزدە قازىرگى ادەبيەت كلاسسيگى اتالاتىن كۇلاش احمەتوۆا, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, تاعى باسقا قالامگەرلەردىڭ تۇڭعىش كىتاپتارى, اۋدارمالارى وسى قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ قامقورلىعىمەن باسىلىپ شىققان. قازاقستانداعى كىتاپ باسۋ يندۋسترياسىن تانىتامىن دەگەن تالابى جانىپ, باسپا بولگاريانىڭ سوفيا قالاسىندا ارنايى مەدال يەلەندى. بۇل كەزدە قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ دەنساۋلىعى دا سىر بەرىپ جۇرگەن ۋاقىت ەدى, بارا الماي قالعان سياقتى. بۇل سىيلىقتى قازاقستانعا جازۋشى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ اكەلىپ تابىستاعان سۋرەتى ساقتالعان.
ەرتىستىڭ شالعىنىندا اۋناپ وسكەن سارى بالا الماتىدا, الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ازامات اقىن رەتىندە قالىپتاستى. ومىرلىك قيىندىعى, تاعدىرى ونىڭ ولەڭدەرىندە ءورىلدى. ول ءومىردى نەگاتيۆتى تۇرعىدان ەمەس, زور پوزيتيۆپەن جىرعا قوستى. جالعاننان ساۋلە ىزدەدى. كەلەشەككە سەندى, كوڭىلىمەن ورگە ۇمتىلدى. ونىڭ بارلىق شىعارمالارىنداعى كوڭىل كۇي سونداي. ول بارىنەن, كۇيكىلىكتەن, تىرشىلىكتەن جوعارى تۇردى.
ءبارى دە... ءبارى ەسىمدە,
ۇمىتسام مەنى كەشىرمە.
جار سىيلاپ ماعان ومىرلىك,
زور باقىت بەردىڭ ەنشىمە.
پاڭسىنام ساعان نەسىنە,
سەن بەرگەن تولى نەسىبە.
كوركىڭدى كورىپ كوسىلگەن,
تۇسەدى ءبارى ەسىمە...
– دەدى اقىن ولەڭىندە.
ق.ىدىرىسوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ شىرقاۋ تۇسى – «اكە جولى» پوەماسى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى, ونەرىندەگى باستى كەزەڭى دەسەك جاڭىلماسپىز. ول ءبىر كەزدە «حالىق جاۋى» اتانىپ, سول كۇيى قاۋىشپاي كەتكەن اكەسىنىڭ تاعدىرىن جىرلادى. اكە ەسىمىن جىرىمەن اقتادى. قازاق ادەبيەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن كوتەردى. حرۋشەۆتىڭ «جىلىمىق» كەزەڭىن پايدالانىپ, جۇرەگىندەگى سىردى اقتاردى, مۇڭىن توكتى.
«توردەگى مىنا سۋرەت اكەم مەنىڭ
بىلمەيمىن اپام قايدان اكەلگەنىن.
«ساقتادىم, دەيدى,
تەرەڭ جۇرەگىمدە»,
كەلمەيدى ونىسىن دا بەكەر دەگىم.
قايشىمەن كەسىپ, ءبىر كەز ۇساقتاعان
سۋرەت قوي انام جيىرما جىل
ساقتاعان.
قاسىنا قايتا كەلگەن مىنا مەنمىن,
بۇل قالپىم اكە موينىن
قۇشاقتاعان»
(«اكە جولى» داستانىنان).
«مەنىڭشە ول پوەما وسى تاقىرىپتا جازىلعان قازاق پوەزياسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى ەدى. سول پوەما تۋرالى ەشكىم جۇمعان اۋزىن اشپاعانى وكىنىشتى-اق. ال وسى تاقىرىپتاعى «بەلىە ودەجدى» پوەماسى ءۇشىن ورىس جازۋشىسى دۋدينتسەۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعانى ەسىمدە. ۇلكەن اتاققا, لاۋازىمعا قابدىكارىم سونشا ۇمتىلماۋشى ەدى», دەپ جازعان ەكەن اقىننىڭ جۇبايى ءباتىش اقانقىزى ءوز ەستەلىگىندە.
«قابدىكارىمنىڭ العاشقى جىرلارىمەن سىرلاسا بايقاساق, جەتىمدىكتى سەزىنسە دە, «ومىرگە وكپەلەمەگەن, وكىنبەگەن», الدىنان زور ءۇمىت كۇتكەن جاستىڭ «العاشقى كوگەرشىن» جىرلارىنا قانات بەرگەن دە زامانعا دەگەن سول ءور سەنىم» دەگەن ەدى قاليجان بەكحوجين ءىنىسى قابدىكارىمنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي جازعان «بۇل كۇندە جىردىڭ بەستى جۇيرىگىسىڭ» اتتى ەستەلىگىندە.
ول ءوزىنىڭ پاراساتتى مىنەزىمەن ءاردايىم اعالارىنا ەركەلەدى دەسەك, جاراسار. «قابدىكارىم – تۆورچەستۆولىق ءورىسى كەڭ اقىن. ول نازىك ليريك بولىپ تا, ەڭسەلى ەپيك بولىپ تا جىرلايدى. تاقىرىپتارى دا الۋان-الۋان. بالامەن دە, اتامەن دە سىرلاسادى. سۇيىنە دە, كۇيىنە دە بىلەدى» دەپ ايتقان ەكەن ايگىلى باتىر اقىن جۇبان مولداعاليەۆ. 1978 جىلى اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆپەن بىرگە وسى جۇبان مولداعاليەۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعى اتىنان پاۆلودار وڭىرىندەگى مەرەيتويلىق شارالارعا قاتىسادى. ونىمەن بىرگە ليريك اقىن ساعي جيەنباەۆ, اتاقتى كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆ ءجۇردى. وسى ساپاردا ءا.بەيسەۋوۆ ق.ىدىرىسوۆتىڭ سوزىنە «پاۆلودارىم» اتتى ءان جازعانى تۋرالى دەرەك بار. وكىنىشتىسى, سول ءاننىڭ نوتاسىن تابا الماي كەلەمىز. حالىق كومپوزيتورىنىڭ تۋىندىسى دا اناۋ-مىناۋ, جەڭىل دۇنيە بولماعان دەپ توپشىلايمىز...
«ەل كەزىپ قايدا بارمادىم,
شالقىدىم, كوكتە سامعادىم.
كوپ جەردىڭ تاتتىم بال ءدامىن.
جۇرەككە جۇرەك جالعادىم.
سۋ تاتسام نەبىر وزەننەن,
ەرتىستىڭ ءدامىن سەزەم مەن...»
دەپ ەدى جارىقتىق ق.ىدىرىسوۆ.
ءيا, ول اقىندىق ىسساپارلارمەن ءبىرشاما ەلدەردىڭ توپىراعىن باستى. بىراق قايدا بولسا دا ەرتىسىن جىرلادى, اۋىلىن ۇمىتپادى, اعايىنىن ىزدەدى.
شۇرقىراسىپ سىيلاسقان ءىنىسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تۇمانباي مولداعاليەۆ: «ارابستان داپتەرىندە» اقىن تاعى ءبىر قىرىنان, جاڭا ءبىر قىرىنان تانىلدى. اقىننىڭ بۇدان ءسال بۇرىنىراق جازىلعان, لاتۆيا توپىراعىندا تۋعان «بالتىق باسپالداقتارى» اتتى تسيكلى دا مەنى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. ال «ارابستان داپتەرى» تۇسىندا اقىن اعامىز ءتىپتى اسقاقتاپ كەتتى, وي دا, سەزىم دە قاتار قاعىلعان قاناتتاي اقىن شىعارمالارىن ونەر بيىگىنە قاراي الىپ ۇشىپ بارا جاتتى» دەپ جازعان ەدى.
ومىردە ەتەنە جاقىن ارالاسقاندار قابدىكارىم اقىننىڭ انشىلىك ونەرى دە بولعانىن ايتادى. «ەستايدىڭ «قورلانىن» كەڭ داۋىسىمەن شىرقاعاندا, اتاقتى انشىلەردەن ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيتىن, مەن سول ءۇشىن قابدىكارىمدى قۇرمەتتى مەيماندار كەلگەندە شاقىرتاتىن ەدىم», دەيتىن مايدانگەر جازۋشى قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەستەلىگى بار.
ءوزى دە تالاي ءاننىڭ اۆتورى اتاندى. حالىق قاھارمانى, ايگىلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «باياناۋىل ءۆالسى», ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ «قايداسىڭدار, دوستارىم» اندەرىنە ءسوز جازدى. بالالارعا ارنالعان «كەلشى, كەلشى بالاشىم» ولەڭى دە ونىڭ جۇرەگىنەن شىقتى (كەيىن كومپوزيتور ەسكەندىر حاسانعاليەۆ وعان ءان جازدى), «ارقاشان كۇن سونبەسىن» ءانىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى دا وعان تيەسىلى. قازاق راديوسىنان ۇزاق ۋاقىت بەرىلىپ كەلگەن «كەل بالالار, وينايىق, وينايىق تا ويلايىق» ءان-حابارىنىڭ وزەگى دە وسى قابەكەڭنىڭ ولەڭىنەن الىنعان بولاتىن.
ء«ان سۇيمەگەن ءومىردى دە سۇيمەيدى, ءوزىم جوقتا ءانىم ءجۇرسىن قۇلاقتا» دەگەن اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ جىرلارى حالىق جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن الدى.
ەرتىس بويىندا دۇنيەگە كەلىپ, الاتاۋ بيىگىندە جۇلدىزى جانعان قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ ەسىمى تۋعان جەرىندە ۇلىقتالۋدا. اقىن اۋىلىندا ەسىمىن ارقالاعان 11 جىلدىق مەكتەپ بار, وسى جولداردىڭ اۆتورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2013 جىلى جەكە مۋزەيى دە جاساقتالعان. ءوزى ءبىلىم العان پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ قابىرعاسىندا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. 2013 جىلى اقىننىڭ 85 جىلدىعىنا وراي پۋبليتسيستيكالىق دۇنيەلەرى «تۋعان جەر – ءتورىم ماڭگىلىك» اتتى جيناق, 2018 جىلى ق.ىدىرىسوۆتىڭ اقىندىق بولمىسى تۋرالى ادەبيەت كلاسسيكتەرىنىڭ ەستەلىكتەرى «تۇرسام بولدى كوڭىلىڭنىڭ تورىندە» اتتى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي, كىندىگى كەسىلگەن پاۆلودار وبلىسى اقتوعاي اۋدانى ورتالىعىندا اقىن ەسكەرتكىشىن ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپپاي كەلەدى. 1988 جىلدان بەرى اقىننىڭ جەكە ولەڭدەر جيناعى دا رەسپۋبليكا كولەمىندە مۇلدەم جارىق كورمەگەنى قىنجىلتادى.
1973 جىلى ازيا-افريكا ەلدەرىنىڭ كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋعا ۇلى جازۋشى-اكادەميك عابيت مۇسىرەپوۆتەرمەن قاناتتاسا ءجۇرىپ ۇلەس قوسقان اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرى شەت تىلدەرگە اۋدارىلعانى بەلگىلى. ءوزى دە ا.پۋشكين, يۋ.لەرمونتوۆ, ن.حيكمەت, ك.حەتوگۋروۆ, ا.بارتونىڭ, س.ميحالكوۆ پەن س.ۆۋرگۋننىڭ ولەڭدەرiن قازاقشا سويلەتتى. ولاردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, زامان تالابىنا ساي سۇرىپتاپ, گاۋھارداي جارقىراتىپ جاڭا ۇرپاققا ۇسىنۋ – كەيىنگى قالام ۇستاۋشىلاردىڭ قاسيەتتى پارىزى.
نۇربول جايىقباەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
قابدىكارىمتانۋشى,
پاۆلودار وبلىسى
