ول – ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك جوبا. ونىڭ ونىمدەرى ەكسپو-2017 كورمەسىنە ۇسىنىلماقشى
«2006 جىلى رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىندا تۇراتىن اپكەمە قوناققا بارعان ەدىم. ولاردىڭ وتباسىلىق شارۋاشىلىقتارى بار. سونىڭ ىرىسىن كورىپ وتىرعان تۋىستارىمنىڭ تۇرمىسى دا جاقسى ەكەن. ولاردىڭ جەكەمەنشىك القابىندا بيدايدىڭ شىعىمدىلىعى 80 تسەنتنەردەن اينالاتىنىن ەستىگەن كەزدە تاڭدانىپ قالدىم. جەزدەم ونىڭ قۇپياسى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىندا, ياعني وعان قولداناتىن تىڭايتقىشتارعا بايلانىستى ەكەندىگىن تارقاتا ايتىپ بەردى. بيوگۋمۋس پايدالانىلاتىن باۋ-باقشالارىنىڭ دا جەمىس-جيدەكتەرى تاڭداي قاقتىرادى. سول جولعى ساپاردان قاتتى تولعانىپ قايتتىم. ۇزاق ويلانىپ, بيوگۋمۋستىڭ قالاي دايىندالاتىنىن ينتەرنەتتەن ىزدەپ, گازەت-جۋرنالداردان وقىپ, بەس جىلعى تولعانىستىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن شىعاردىم. سونداعى العا قويعان ماقساتىم – ەكولوگيالىق تازا ورگانيكالىق تىڭايتقىش ءوندىرىپ, ونى ساتۋ كاسىبىمەن اينالىسۋ بولدى», – دەيدى ەسىل اۋدانىنداعى پوكروۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, جاس كاسىپكەر اندرەي سترەلەتس.
ول – ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك جوبا. ونىڭ ونىمدەرى
ەكسپو-2017 كورمەسىنە ۇسىنىلماقشى
«2006 جىلى رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىندا تۇراتىن اپكەمە قوناققا بارعان ەدىم. ولاردىڭ وتباسىلىق شارۋاشىلىقتارى بار. سونىڭ ىرىسىن كورىپ وتىرعان تۋىستارىمنىڭ تۇرمىسى دا جاقسى ەكەن. ولاردىڭ جەكەمەنشىك القابىندا بيدايدىڭ شىعىمدىلىعى 80 تسەنتنەردەن اينالاتىنىن ەستىگەن كەزدە تاڭدانىپ قالدىم. جەزدەم ونىڭ قۇپياسى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىندا, ياعني وعان قولداناتىن تىڭايتقىشتارعا بايلانىستى ەكەندىگىن تارقاتا ايتىپ بەردى. بيوگۋمۋس پايدالانىلاتىن باۋ-باقشالارىنىڭ دا جەمىس-جيدەكتەرى تاڭداي قاقتىرادى. سول جولعى ساپاردان قاتتى تولعانىپ قايتتىم. ۇزاق ويلانىپ, بيوگۋمۋستىڭ قالاي دايىندالاتىنىن ينتەرنەتتەن ىزدەپ, گازەت-جۋرنالداردان وقىپ, بەس جىلعى تولعانىستىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن شىعاردىم. سونداعى العا قويعان ماقساتىم – ەكولوگيالىق تازا ورگانيكالىق تىڭايتقىش ءوندىرىپ, ونى ساتۋ كاسىبىمەن اينالىسۋ بولدى», – دەيدى ەسىل اۋدانىنداعى پوكروۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, جاس كاسىپكەر اندرەي سترەلەتس.
ونىڭ كاسىپكەرلىگىن سىرتتان باقىلاعان ادام جاۋىن قۇرتىن مالدىڭ قيىنا جىبەرىپ, «ءىرىتىپ-ءشىرىتىپ», سودان دا اقشا جاسايدى ەكەن-اۋ دەپ ءتۇسىنۋى ىقتيمال, بىراق, نە دەسەڭىز دە, مۇنىسى بيزنەس بولىپ تابىلادى. اندرەي ۆيكتوروۆيچتىڭ كاسىپكەرلىگىندەگى نەگىزگى وندىرگىش كۇشتەر – قۇرتتار, ولار «ۆلاديميرسكي ستاراتەل» تۇقىمى اتالادى.
– اتىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, قۇرتتاردى رەسەيدىڭ ۆلاديمير وڭىرىنەن اكەلدىم. الماتىدا ءبىر كاسىپكەر جاۋىن قۇرتىنىڭ «كاليفورنيالىق» دەپ اتالاتىن ءتۇرىن ساتادى ەكەن. بىراق, ول قۇرتقا قاراعاندا ۆلاديميرلىك جاندىك سۋىققا ءتوزىمدى. سونداي-اق, مۇنىڭ تۇقىم تاراتۋى جوعارى, ياعني ورتا ەسەپپەن جىلىنا ءبىر انالىقتىڭ 10 دەرناسىلى ومىرشەڭدىك تانىتادى. ەندەشە, شارۋاشىلىقتا ءونىمدىلىك تە ويداعىداي بولادى. ەڭ قىزىعى – كاليفورنيالىق تۇقىمنىڭ داعدىلانعان ورنى بولادى. بۇل دەگەنىمىز – باستاپقىدا قۇرتتىڭ دامىعان ورتاسىن, ياعني ءتۇرلى قوسپالارى بار قيدىڭ قۇرامىن وزگەرتۋگە بولمايدى. ال ءبىزدىڭ قۇرتتار ورىن تالعامايدى. سوندىقتان بىزگە قۇرتتىڭ «ۆلاديميرسكي ستاراتەل» ءتۇرى ءتيىمدى دەپ ۇيعاردىق, – دەيدى اندرەي سترەلەتس.
قۇرتتاردى ءوسىرىپ, ودان بيوگۋمۋس الۋ ءۇشىن قاجەتتى 1 ميلليون جاندىكتى 8 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ الۋ كەرەك بولاتىن. ول ءۇشىن كاسىپكەر اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار بولىمىنە ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, قۇجاتتارى ماقۇلدانعان سوڭ «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 15 ميلليون تەڭگە نەسيە الادى. كاسىپكەر ءۇشىن رەسەيلىك جوبانىڭ پاتەنتى مەن ليتسەنزياسى, سونداي-اق تەحنولوگياسى ارزانعا تۇسكەن جوق. سونداي-اق, وندىرىسكە قاجەتتى 2 سەپەراتور مەن 10 توننا تىڭايتقىش تا سول قارجىنىڭ ەسەبىنەن الىنعان. سودان بەرى بيىل ەكىنشى جىل جاس كاسىپكەر اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن ورگانيكالىق تىڭايتقىش وندىرۋمەن اينالىسۋدا.
وسى رەتتە: «بۇل تىڭايتقىش قالاي جاسالادى؟» دەگەن ساۋال كىمنىڭ بولسىن كوكەيىندە تۇرارى ءسوزسىز. 5 گەكتار جەرى بار كاسىپكەردىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك رەتىندەگى قويمالارى بار. ونىڭ باسىنداعى جۇمىس ۇدەرىسىن باقىلاعان ءبىزدىڭ كورگەنىمىز 4-5 قاتار ەتىپ ۇيىلگەن شيكىزات جانە ونىڭ ىشىنە جىبەرىلگەن قۇرتتار. سول قۇرتتار قۇرامىنا مالدىڭ قيى, اعاش ۇنتاعى, جاپىراقتار قوسىلعان شيكىزاتتان وزدەرىنە ازىق تاۋىپ, ناتيجەسىندە بيوگۋمۋس دايىنداپ شىعارادى. قۇرتتار ءبىر ۇيىندىگە 45 كۇن شاماسىندا تۇراقتاپ, وسى مەرزىمدە قالدىقتى وندىرىسكە جارامدى ەتەدى ەكەن. ال جاندىكتەرگە قاجەتتى ىلعالدى, جىلۋدى, قىشقىلدىقتى جاساۋ ىسىنە تياناقتى ادام ءۇشىن اۋىرتپالىق تۋدىرمايدى. بيوگۋمۋستىڭ ءبىر كيلوگرامى – 300 تەڭگە. ال قۇرتتى اسىراۋعا كەتكەن شىعىن – مال قيى مەن ادامنىڭ مۇقيات ەڭبەگى. ءبىر جارىم جىل بۇرىن ساتىلىپ الىنعان ءبىر ميلليون قۇرت سانى بۇگىندە 32 ميلليونعا جەتكەن. ەندى ءوزى دە قۇرت ساتۋمەن تابىسىن تولىقتىرا الادى. وعان قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنداردىڭ قاتارى كۇن ساناپ وسۋدە.
ءبىزدىڭ وڭىردە بۇل ءوندىرىستى ءبىرىنشى بولىپ قولعا العان ادام اندرەي ۆيكتوروۆيچ دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. شارۋاشىلىقتىڭ ەسەپ-قيسابىن ءوزى جۇرگىزەتىن ول بيىل 15 توننا بيوگۋمۋس ساتقانىن, ودان قالتاسىنا 12 ميلليون تەڭگە پايدا تۇسكەنىن ايتادى. ال العان نەسيەسىنىڭ 15 ميلليون تەڭگە ەكەنىن, ونىڭ 4,5 جىلعا بەرىلگەندىگىن ەسەپتەسەك, بۇل, ارينە, كوڭىل كونشىتەرلىك ناتيجە. ال وسىدان التى جىل بۇرىن ول 5 گەكتار القاپقا كارتوپ ەگىپ, ونى ساتۋمەن اينالىسۋدى باستاعان ەكەن.
– ءبىرىنشى جىلى كارتوپتىڭ گەكتارى 8-12 توننادان اينالعان-تىن. سونداي-اق, وسىمدىكتىڭ اۋرۋلارى كوپ بولىپ, ءونىمنىڭ ساپاسى دا تومەن بولدى. ال قازىرگى جاعدايىمىز باسقاشا. وتكەن جىلى 5 توننا كارتوپ ەگىپ, ءار گەكتاردان 36 توننادان ءونىم الساق, بيىلعى ونىمدىلىك 50 تونناعا جەتتى. بۇل – بيوگۋمۋستى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسى. سونداي-اق, ءونىمنىڭ ساقتالۋ مەرزىمى 50 پايىزعا جاقساردى. سوندىقتان بيىل ءونىمنىڭ جارتىسىن قىستا قويمادا ساقتاپ, جاز ايىنىڭ باسىندا, باعا كوتەرىلگەن كەزدە نارىققا شىعارماقپىز. ساپا 2-3 ەسەگە جوعارىلاعاندىقتان, ءونىم بۇزىلادى دەگەن قورقىنىش جوق, – دەيدى ىسكەر جىگىت.
ول بۇگىندە ءوز كاسىپكەرلىگىن فرانچايزەرلىك تاسىلگە سالۋدى دا كوزدەپ وتىر. وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ءتىپتى, شەتەلدىكتەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى بار.
– كۋۆەيت مەملەكەتىنىڭ جانە الماتى وبلىسىنىڭ ەكى كاسىپكەرىمەن كەلىسىمشارت جاساماقپىن. ۇندىستەر دە ءجيى بايلانىسىپ ءجۇر. بۇل – ۇلكەن نارىققا اپارار جول. ينتەرنەت ارقىلى كۇنىنە 100-دەن اسا حات الامىن. 8 قازان كۇنى ماسكەۋدە «الەمدە جەمشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسىپ قايتتىم. بۇل دا ىسكەرلىك بايلانىستىڭ العاشقى باسپالداعى بولسا كەرەك. ال ەڭ باستىسى جانە مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى وقيعا سول – بيىلعى جىلدىڭ 18 قازانىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قازىلار القاسى 400 جوبانىڭ ءىشىندە مەنىڭ «ەكولوگيالىق ەگىنشىلىك» اتتى جوبامدى ەڭ ۇزدىك دەپ باعالاۋى بولدى. ونداعىلار ەندىگى كەزەكتە مەنىڭ ونىمدەرىمدى ەكسپو-عا ۇسىنباق, – دەگەن سوزىمەن كاسىپكەر ءوزىنىڭ بيزنەستىڭ ۇلكەن جولىنا تۇسۋگە دايىن ەكەندىگىن اڭعارتتى.
كاسىپكەر تۋعان-تۋىستار مەن اۋىلداستار ءۇشىن دە يگى جۇمىس اتقارۋدا. ونىڭ قاراماعىندا 8 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ال بيىلعى كوكونىس ناۋقانى كەزىندە اۋىلدىڭ 20 ادامى قوسىمشا جۇمىلدىرىلىپ, ولار دا ءوز تابىستارىن العان. تۇراقتى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 50-70 مىڭ ارالىعىندا. كاسىپكەر كەلەر جىلى ءساتى تۇسسە, وسى سالانى ودان ءارى دامىتۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتىپ, قولعا العان ىسىنە دەگەن جاقسى تالپىنىستارىنىڭ بار ەكەنىن جەتكىزدى. ونىمەن ول ءوڭىر ەكونوميكاسىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تابيعي قۇنارىن جاقسارتۋعا, جەرلەستەرىنە تۇراقتى جۇمىس ورنىن قالىپتاستىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزۋدى جوسپارلايدى.
– مەنىڭ ماقساتىم – 5 جىلدىڭ ىشىندە وزىمە تيەسىلى القاپتاعى توپىراقتىڭ قۇرامىن 100 پايىز قۇنارلى ەتۋ. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعانىمدا وندا كوپتەگەن زيالى ادامدارمەن تانىستىم. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر دە بولدى. دامىعان ەلدەر ازىق-ت ۇلىك ساپاسىنا بارىنشا ءمان بەرەدى. ولار اۋرۋدىڭ 50 پايىزى دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ كەسىرى دەگەن پىكىر ايتادى. ال بۇگىنگى ءبىزدىڭ باۋ-باقشا ونىمدەرىمىزدە حيميكاتتاردىڭ كوپ ەكەندىگىن مويىندايمىز. حيميالىق تىڭايتقىشتاردىڭ 70 پايىزى توپىراقتىڭ قۇرامىندا قالسا, 30 پايىزى وسىمدىككە سىڭەدى. بۇل ادام دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيان. امەريكادا بيوگۋمۋس جاساۋمەن اينالىساتىن 700 كاسىپورىن بار. ونداعى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن حيميالىق تىڭايتقىش وندىرۋشىلەر دەمەۋقارجى المايدى, ەسەسىنە ورگانيكالىق تىڭايتقىش وندىرەتىندەر جاقسى قولداۋ كورەدى. ولاردا بۇل زاڭ 1979 جىلدان بەرى بار. ءبىز ونى قازىر عانا قولعا الىپ جاتىرمىز. ال ەگىستىككە قي تۇرىندە تاستالعان تىڭايتقىشتىڭ قۇرامى دايىن بيوگۋمۋستان 20 ەسە تومەن, – دەيدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن بۇگىندە «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۋرالى ءسوز بولىپ, ەلىمىز بسۇ-عا كىرۋدى ماقسات ەتىپ جاتقان شاقتا وتاندىق ءونىمىمىزدىڭ تابيعيلىعى مەن ساپاسى جىلدان-جىلعا جاقسارتىلۋى قاجەت. ەندەشە, ەلىنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە ەرتەڭىنە تەرەڭ ۇڭىلگەن كاسىپكەردىڭ دە بيوگۋمۋس تۇرلەرىن وندىرەتىن ۇلكەن كاسىپورىننىڭ قابىرعاسىن قالاماق ويى دا ورىندى.
– سۇيىق بيوگۋمۋس جاساۋدى دا قولعا الساق دەيمىن. بىرىنشىدەن, قۇرعاق بيوگۋمۋستا 55 پايىز ىلعال بولادى. ونى قۇرعاتقان كەزدە ءونىمنىڭ 45 پايىزى جوعالادى. سونداي-اق, ۇلكەن القاپتارعا ەگىلگەن ءداندى داقىلدارعا سۇيىق تىڭايتقىش قولدانعان ىڭعايلى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. ال قۇرعاق بيوگۋمۋستى شاعىن القاپتارعا, كوكونىس ەگىلەتىن جەرلەرگە سەپكەن ءتيىمدى, – دەيدى ول.
بۇگىننىڭ وزىندە اندرەي سترەلەتستىڭ كاسىبىنە ينۆەستيتسيالىق قولداۋ بىلدىرگىسى كەلەتىن كومپانيالار بارشىلىق. ءتىپتى, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا از ەمەس. الايدا, سوڭعى ۇسىنىس جاساعان وتاندىق ۇيىمنىڭ نيەتى كاسىپكەردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي. وندا «تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اق كەرەك قارجىنى ەشقانداي ءوسىمسىز الۋدى ۇسىنىپ وتىر. ال «كازاگرويننوۆاتسيا» اق جاس كاسىپكەردىڭ وندىرگەن ونىمىنە وزىندىك ساۋدا بەلگىسى مەن تاۋار ورامالارىنىڭ ۇلگىسىن جاساپ بەرۋ تاپسىرىسىن ورىنداۋدا. كاسىپكەر ءوز سوزىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ءوز ارمانىنىڭ شىندىققا اينالىپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بۇگىنگى تاڭدا ەكولوگيالىق تازا ورگانيكالىق تىڭايتقىش جاساۋمەن اينالىساتىندار ءوڭىر تۇرماق, رەسپۋبليكا اۋماعىندا ساۋساقپەن سانارلىق.
– مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعانىمدا 18 اداممەن كەلىسىمشارت جاسادىم. ولارعا مەن ءوندىرىستىڭ تەحنولوگياسىن ءتۇسىندىردىم, كاسىپتىڭ قالاي جۇرگىزىلەتىنىن ءوز تاجىريبەمنەن ايتتىم. ولار ەندى الداعى جىلى مەنەن قۇرت ساتىپ الماقشى, – دەپ كاسىبىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جاسىرماي جۇرگەن وعان: «بيزنەس قۇپياسىن ساقتاۋ جەتىستىككە, تابىسقا جەتۋدىڭ نەگىزى دەپ سانامايسىز با؟» دەگەن ساۋالدى قويۋعا تۋرا كەلدى.
– جوق, مەن ودان قورىقپايمىن. ءبىزدىڭ ءوڭىر القاپقا باي. ونى قامتۋ ءۇشىن مەنىڭ 10 جىلدىق ەڭبەك رەسۋرسىم قاجەت. باسقا وبلىستار تاعى بار. سوندىقتان بۇل ءىستى قولعا الۋعا نيەتى بار ادامدار بولسا, قۇبا-قۇپ, – دەيدى جانى جايساڭ جان.
ءوزى 2000 جىلى پوكروۆكا اۋىلىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا اگرونوم-ەكونوميست ماماندىعى بويىنشا العان ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋدى كوزدەيدى. ءبىز ونىڭ بويىنان ءوز بەتىنشە ىزدەنۋدى, جىگەرلىلىك, ىسكەرلىكتى, جان-جاقتىلىقتى بايقاعان سوڭ, بۇل اسۋدىڭ دا وعان قيىندىق تۋدىرمايتىنىنا سەندىك.
– مەنىڭ ماقساتىم – ءوندىرىستى كەڭەيتۋ, قۇرتتىڭ سانىن 10 ميللياردقا جەتكىزۋ. سول كەزدە وڭىرىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن قۇنارلاندىرۋعا ۇلەس قوسۋمەن قاتار, قۇس فابريكالارىنا ارنالعان قوسىمشا قورەك جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى. قۇستار قۇرتتاردى جاقسى كورەتىنىن بىلەمىز. وعان مەنىڭ ەسەپ-قيسابىم ءدال كەلسە, 5 جىلدا قول جەتكىزە الاتىن ناتيجە كورىنەدى, – دەگەن كاسىپكەردىڭ جوسپارى ءالى دە تالاي تەرەڭدىككە بويلايتىنىن بايقادىق.
گۇلگۇل قۋاتقىزى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
