بەلگىلى ءبىر تۇرلەردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا بايلانىستى جانۋارلاردىڭ تۇياقتارى كەيبىر بەيىمدەلۋ ەرەكشەلىكتەرىنە يە بولۋى مۇمكىن. مىسالى, ورمان جانە تۋندراداعى جانۋارلار تۇرلەرىندە تۇياقتارى كەڭ, ال تاۋلى جانە تاستى جەرلەردە تۇياقتارى تار بولادى. ەگەر تەرەڭ قاردان نەمەسە باتپاقتان ءوتۋ كەرەك بولسا, جانۋارلار تۇياقتارىن قوزعالتىپ, اراسىن ۇلعايتادى. تاۋدىڭ تۇياقتىلارى تاۋ مەن قۇزعا ورمەلەۋ ءۇشىن تۇياقتارىن پايدالانادى, ال سولتۇستىكتە تەرەڭ قاردى قازىپ, سونىمەن بىرگە مۇزدى ويۋ ءۇشىن قولدانادى.
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تاۋلى تارباعاتاي, قاراباس, ارقالى جانە ءۇرجار, قاتىنسۋ, ەمىل وزەندەرىنە دەيىن تۇياقتىلار ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنا بايلانىستى اۋقىمدى اۋماقتا تارالعان. قازاقستان ارقارى (Ovis ammon) تارباعاتاي تاۋىنان قاراباس جانە ارقالى تاۋلارىنا قاراي قونىس اۋدارادى. بۇل تاۋلاردا قار جامىلعىسى از تۇسەتىندىكتەن مەكەن ەتۋگە قولايلى. قاراباس پەن ارقالى تاۋلارىندا يتمۇرىن, ىرعاي, ۇشقات, بوز, بەتەگە وسىمدىكتەرى باسىم وسەدى. ياعني, قىس مەزگىلىندە وسى تاۋلاردى مەكەن ەتەتىن ارقارلار ءۇشىن بۇل وسىمدىكتەر نەگىزگى قورەك بولىپ سانالادى. قۇلجاسىنىڭ دەنە تۇرقى 150-200 سم (انالىعى 110-160 سم), شوقتىعىنىڭ بيىكتىگى 125 سم-دەي (انالىعىندا – 112 سم-دەي), سالماعى 200 كيلوعا جۋىق (انالىعى 60-100 كگ). قۇلجاسىنىڭ ءمۇيىزى وتە مىقتى, بۇرالىپ يىلگەن, قاتپارلانعان ساقينالى, انالىعىندا – نازىك, قىسقا, سارعىش بوزعىلت نەمەسە قوڭىر ءتۇستى بولادى. ۇيىرىمەن توپتالىپ جايىلادى. جازدا قاتتى قۋاڭشىلىق بولعان كەزدە نەمەسە قىستا قار كوپ جاۋعاندا قورەك ىزدەپ الىسقا قونىس اۋدارادى. جايىلۋعا تاڭەرتەڭ جانە كەشقۇرىم شىعادى, كەيدە قىستا كۇندىز دە جايىلادى. قۇلجالارى 2,5 جاستا, انالىعى 1,5 جاستا جەتىلەدى. قازان-قاراشا ايلارىندا كۇيلەپ, ءساۋىر-مامىردا انالىعى جالقى قوزى (كەيدە ەگىز) تابادى.
ال ەلىكتەر (Capreolus pygargus) تاۋدان, قار دەڭگەيى تومەن, وزەندى سۋى بار اۋماقتارعا قونىس اۋدارادى. تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى جەرىندە ءۇرجار, قاتىنسۋ جانە ەمىل وزەن اڭعارلارى ەلىكتەر ءۇشىن قولايلى. ەلىكتەر جەمىس-جيدەك, مۇك, قىنا جانە شوپتەسىن وسىمدىكتەردىڭ جۇزگە جۋىق تۇرىمەن قورەكتەنەدى. جازدا جەكە-جەكە, ال باسقا كەزدە توپتالىپ جۇرەدى. ال مارالدار قىس مەزگىلىندە قار جامىلعىسى قالىڭ بولماعان جاعدايدا كۇزدە اعاشتاردان قۇلاعان جاپىراقتارمەن, ءتۇرلى ساباقتارمەن جانە بۇتالاردىڭ قابىعىمەن قورەكتەنەدى.
جابايى شوشقا, قابان, دوڭىز (Sus scrofa) – سۇتقورەكتىلەر كلاسىنىڭ جۇپتۇياقتىلار وتريادىنا جاتاتىن جانۋار. قامىس-قۇراقتى قوپالار مەن باتپاقتى جەرلەردە, وزەن اڭعارلارىندا كوپ كەزدەسەدى. دەنەسى ءىرى, ەكى ءبۇيىرى قىسىڭقى, مويىنى جۋان, باسى ءسۇيىر, تۇمسىعى كونۋس ءتارىزدى كولدەنەڭنەن كەسىلگەن بولىپ كەلەدى. ۇشىندا جۇپ تۇياعى بار, اياعى مىقتى, ەكەۋى جاقسى جەتىلگەن ءتورت ساۋساعى بولادى. قۇلاعى ۇلكەن جانە جالپاق, كوزى كىشكەنتاي, تاناۋى تاڭقى. دەنەسىن قالىڭ قىلشىق باسقان. اتالىعىنىڭ ارقاسىندا جالى بولادى. جىنىستىق جاعىنان 18-20 ايدا جەتىلەدى. كۇيلەۋگە ءتۇسۋى تامىزدىڭ ورتاسىنان جەلتوقسانعا دەيىن سوزىلادى. انالىعى (مەگەجىنى) 4-10 توراي تۋادى. تىستەرى كوپ, بۇدىرلى. قارىنى جىكتەلمەگەن, كۇيىس قايتارمايدى. قورەك تاڭدامايتىن جانۋار, توپىراقتى قازىپ قۇرت-قۇمىرسقا, وسىمدىك تامىرلارى, ۇلۋلار جانە ۇساق تىشقاندارمەن قورەكتەنەدى. ەرەسەك قابان شوشقالارىنىڭ ءتۇسى كوڭىر, تورايلارىنىڭ تەرىسىندە ۇزىننان ورنالاسقان اق جولاقتارى بار. ءىرى قابانداردىڭ ۇزىندىعى 2 م, سالماعى 300 كيلو. توپتاسىپ ءومىر سۇرەدى. كۇيلەۋ كەزىندە, جەكەلەي تىرشىلىك ەتەدى. ورتاشا 4-6 توراي تابادى.
ءيا, تاۋ مەن تاستا, وزەن مەن كولدە كەزدەسەتىن تابيعاتتىڭ ءتىرى بايلىعىن ساقتاپ, ولارعا قاۋىپ توندىرمەي, مەكەن ەتۋ ورتاسىن قورعاساق, بولاشاق ۇرپاققا قاڭقاسىن ەمەس, ءتىرى جانۋار رەتىندە جەتكىزسەك, ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن جەتىستىك ەكەنى انىق.
رينات قابسەمەتوۆ,
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
