سۋرەتشى ءوز ماماندىعىن وزگەرتپەيدى: تۋرا 20 جىل بويى مەڭدىباي ءالى
قازاقستاندىق بانكنوتتاردىڭ ديزاينىن جاساۋدا
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعى جانە وعان دەگەن سەنىم كوپ جاعدايدا وبەكتيۆتىك فاكتورلارعا – ەل ەكونوميكاسىنداعى جالپى احۋالعا جانە رەتتەۋشىنىڭ ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ينفلياتسيانىڭ ءوسۋىن ۇستاپ تۇرۋ قابىلەتتەرىنە بايلانىستى ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەمىن. ەكونوميستەر تاعى دا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ سەنىمدىلىگى مەن داعدارىسقا قارسى تۇرۋىنىڭ بىرقاتار جاعدايلارىن كەلتىرە الادى. الايدا, تەڭگەنىڭ سەنىمدى بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى: كەزىندە اقسۇيەك بالالارعا قاراعان سياقتى ونىڭ جانىندا وسى جىلدار بويى «گۋۆەرنەر-اعاسىنىڭ» بولۋى. نەمەسە تۇركىلەر نۇسقاسىندا – «اتابەك».
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
* 15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى
سۋرەتشى ءوز ماماندىعىن وزگەرتپەيدى: تۋرا 20 جىل بويى مەڭدىباي ءالى
قازاقستاندىق بانكنوتتاردىڭ ديزاينىن جاساۋدا
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعى جانە وعان دەگەن سەنىم كوپ جاعدايدا وبەكتيۆتىك فاكتورلارعا – ەل ەكونوميكاسىنداعى جالپى احۋالعا جانە رەتتەۋشىنىڭ ۆاليۋتا نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ينفلياتسيانىڭ ءوسۋىن ۇستاپ تۇرۋ قابىلەتتەرىنە بايلانىستى ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەمىن. ەكونوميستەر تاعى دا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ سەنىمدىلىگى مەن داعدارىسقا قارسى تۇرۋىنىڭ بىرقاتار جاعدايلارىن كەلتىرە الادى. الايدا, تەڭگەنىڭ سەنىمدى بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى: كەزىندە اقسۇيەك بالالارعا قاراعان سياقتى ونىڭ جانىندا وسى جىلدار بويى «گۋۆەرنەر-اعاسىنىڭ» بولۋى. نەمەسە تۇركىلەر نۇسقاسىندا – «اتابەك».
تەڭگە تالىمگەرى
بۇل سۋبەكتيۆتى ءارى اڭقاۋ پىكىر بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرى, قازاقستاندىق بانكنوتتاردىڭ ءبىرىنشى قاتارىنىڭ قوسالقى اۆتورى جانە بۇكىل قالعان بانكنوتتاردىڭ اۆتورى مەڭدىباي ءالى تەڭگە ءۇشىن ناعىز اتابەك – تالىمگەر جانە بويتۇمار بولدى. مەن ونى 15 جىلداي بىلەمىن, ودان ءبىراز سۇحبات الدىم. وسى جىلدار بويى بۇل ەشقانداي ۇساق پايداعا نەگىزدەلمەگەن ۇلكەن ونەر – اقشا تۋرالى اڭگىمە بولدى. مەڭدىباي اقشانى ەسەپتەۋگە ەمەس, ونى وقىپ-تانۋعا ۇيرەتەدى, اقشاعا ەل, ۋاقىت جانە ادام تۋرالى كەرەمەت نوۆەللا رەتىندە قارايدى. ول وسى كوركەم مينياتيۋراعا بۇكىل الەمدى سىيعىزۋعا تىرىسادى, ءوز جۇمىسىنا بارىنشا بەرىلگەن ادام. بۇگىندە ءبىز ونىمەن وتە جوعارى جانە تەحنولوگيالىق ونەر رەتىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساۋ تۋرالى اڭگىمەلەسەمىز. وعان تاماشا سەبەپ تە بارشىلىق – تەڭگەنىڭ 20 جىلدىعى.
«the Bluebird»
ديزاينەردى ەلدەر مەن قۇرلىقتارعا ۇشۋ ساپارلارىنىڭ اراسىندا الماتىداعى ءدامحانالاردىڭ بىرىنە جارتى ساعاتقا «وتىرعىزۋعا» مۇمكىندىك تۋدى. «مەڭدىباي قويشىباي ۇلى, اسپاندا قالىقتاعان قۇس سياقتى ءومىر سۇرۋدەسىز. تاعى دا جاڭا جوباڭىز بار ما؟», دەپ سۇحباتتىڭ الدىندا سۋرەتشىدەن سۇرادىم. جاۋاپتىڭ ورنىنا ول «the Bluebird» دەگەن بۋكلەتتى شىعارىپ كورسەتتى. بۋكلەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە بانكنوت ىسىندەگى ايگىلى ەسىمدەردىڭ ءبارى بار ەكەن: Oberthur Fiduciaire. Fortress. Landquart, سونداي-اق قر ۇلتتىق بانكىنىڭ جانە قازاقستان بانكنوت فابريكاسىنىڭ لوگوتيپتەرى.
– موريس مەتەرلينكتىڭ «كوك قۇسى» بانكنوت جاساۋشىلاردى ۇيرەنشىكتى جاعدايدان جوعارى كوتەرىپ, تاماشا ويلار بەردى. ەرتەگى بويىنشا, قۇستى تورعا وتىرعىزعاننان كەيىن ول كوك تۇستەن قارا تۇسكە اۋىسادى عوي...
– كوك قۇس ارقاشان دا ارمان ەمەس پە؟ ءبىز ارماندى «شىدەرلەمەيمىز», ءبىز ونىمەن بولىسەمىز. بۇل بەلگىلى ەرتەگىدە كوزىڭ جۇمۋلى بولسا ەشنارسە كورە المايسىڭ دەلىنگەن. جاسىرىن نارسە – بولاشاقتى كورۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن باتىل بولۋىڭ كەرەك. بۇكىل ەلدەردىڭ جانە بۇكىل عاسىرلاردىڭ بانكنوتتارى وتكەننەن سىر شەرتەدى, بۇگىنگىنى بايانداپ, ارمانىمەن بولىسەدى. كوپ جىلدار بويى بانكنوتتاردا ەشنارسە وزگەرمەيتىن سياقتى بولىپ كورىنسە دە, بۇل تەك ەلەس تۇرىندەگى سەزىم عانا. مۇقيات قاراساڭىز, الەمنىڭ ەڭ ۇيرەنشىكتى بانكنوتتارىنىڭ وزىندە ۋاقىت بەلگىلەرى: نەعۇرلىم زاماناۋي قورعانىش ەلەمەنتتەرى, جاڭا قاعاز, بوياۋلار تۇراقتى تۇردە پايدا بولادى. بۇرىنعى ديزاينىنىڭ سىرتقى كورىنىسى ساقتالعانمەن دە قانداي دا بولسىن دارەجەدە تەك قورعانىش قاسيەتتەرى عانا ەمەس, سول سياقتى كوركەمدىك, ماعىنالىق سالماعى بار نىشاندار پايدا بولۋدا.
– «كوك قۇس» جاڭا 20 مىڭ تەڭگەلىك بانكنوتپەن بايلانىسى بار دەپ بولجام جاساۋعا بولا ما؟
– ناقتىراق ايتساق – بانكنوت ءىسىنىڭ جاڭا الەمدىك باعىتتارىمەن. ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكامىزدىڭ بازاسىندا يگەرىلەتىن «the Bluebird» جوباسىندا جاڭا تەحنولوگيالار, بوياۋلار, قاعاز, قورعانىش ەلەمەنتتەرى جاڭادان سىناقتان وتۋدە. بۇل ەلەمەنتتەر جەكە-جەكە نەمەسە قانداي دا بولسىن كومبيناتسيادا بىرقاتار ەلدەردىڭ جاڭارتىلعان بانكنوتتارىندا قولدانىلاتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى, سەبەبى ولار – بانكنوتتاردىڭ ديزاينى مەن قورعانىشىنداعى ماڭىزدى جاڭا قادام.
تاجىريبە جاساۋعا ارنالعان ليتسەنزيا
– سوندا ءبىز الەمنىڭ بۇكىل جاڭالىقتارىن ءبىرىنشى مەڭگەرىپ, كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كەڭىستىكتە اقشانى باسىپ شىعارۋدا جاڭالىقتىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلامىز با؟
– نازاردى باسقا نارسەگە اۋدارايىق: بىزدە وتاندىق بانكنوت ءىسىنىڭ جيىرما جىلدىق دامۋ جولىندا بانكنوتتاردىڭ ەڭ جاڭا قورعانىش ەلەمەنتتەرىنە جانە قاسيەتتەرىنە سىناما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە قۇرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز بوياۋ, قاعاز, قورعانىش ەلەمەنتتەرىن جەتەكشى الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ بۇكىل ازىرلەمەلەرىنە قاتىسامىز.
– وسىنداي باسىمدىققا قالاي يە بولدىق؟
– بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكامىزعا جانە ماعان, ديزاينەر رەتىندە كاسىبي تۇرعىدان العاندا ناعىز جاڭاشىل جۇمىسقا قاتىسقان قىزىقتى. ال ەكىنشىدەن, بۇل جاعداي حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ ەڭ جاڭا ازىرلەمەلەرىن ەندىرۋدىڭ قالىپتاسقان ۇردىسىنە بايلانىستى ورىن الدى. بىزدە بانكنوتتارعا ارنالعان جاڭا ەلەمەنتتەردى سىناقتان وتكىزۋ, بەيىمدەۋ جانە ونەركاسىپتىك ۇلگىگە جەتكىزۋدىڭ ناقتى, ءۇش ساتىلى جۇيەسى قالىپتاسقان.
ءبىرىنشى ساتىسى – سىناق بانكنوتتارىن شىعارۋ. سەن ءدال سونداي بانكنوتتى قولىڭا ۇستاپ تۇرسىڭ (وسى بەتتەگى يلليۋستراتسيا رەتىندە ۇسىنىپ وتىرمىن) – ا.د.). وسىنداي ۇلگىلەردە الەمدىك دەڭگەيدەگى ءتۇرلى ەلەمەنتتەر, ەڭ جاڭا ازىرلەمەلەر سىناقتان وتكىزىلەدى. بۇل – وتە كۇردەلى زەرتحانالىق جۇمىس. ناتيجەسىندە ەميسسيا سىناق بانكنوتتارىنىڭ 2-5 مىڭ داناسىن قۇرايدى. وسىعان دەيىن ءبىز گازەت وقىرماندارىنا وسىنداي بانكنوتتاردىڭ كەيبىر ۇلگىلەرىن كورسەتتىك.
– ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوزتارتارلىق بانكنوت «ماركو پولو» ەسىمدە قالدى. «جىبەك جولى» جوباسى دا وتە ادەمى بولدى…
– بۇلار ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكامىزدىڭ باسپا ءونىمىنىڭ تولىققاندى ۇلگىلەرى, ولار بۇل ىسپەن كاسىبي تۇردە اينالىساتىن ادامدارعا ارنالعان. مىسالى, «كوك قۇس» 5 مىڭ دانا تارالىممەن شىعارىلدى. ءبىز ونى بانكنوت جاساۋشىلاردىڭ جۋىردا وتكەن كونفەرەنتسياسىندا تانىستىردىق جانە ەكىنشى كۇنى بۇل ۇلگىنىڭ قۇنى كوللەكتسيونەرلەردە 300 ەۋرو بولدى!
– ول كوللەكتسيونەرلەر مەن بانكنوت جاساۋشىلاردى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– جاڭاشىلدىعىمەن.
– ياعني, قازىر ءسىز بولاشاق الەمدىك اقشانىڭ قۇپياسىن, ونىڭ دامۋ باعىتىن اشىپ بەرەسىز بە؟
– ءيا, ءىشىنارا. الايدا, ءوزىڭ ءتۇسىنىپ وتىرعانداي, ونى دايىنداۋ قۇپياسىن ەمەس. ءبىز بۇكىل الەمگە ايگىلى «كوك قۇسقا», ءسيمۆوليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى موريس مەتەرلينككە بەكەردەن بەت بۇرعان جوقپىز. بۇل جوبادا كوپ نارسە سيمۆولدىق تۇرعىدا بولادى.
ەڭ تاڭعالارلىق نارسە... قاعاز بولادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ول وتە جۇقا «قابات» سياقتى: ەكى جاعىنان قاعازبەن قاپتالعان پوليمەر. بىراق بۇل قاعاز ءبۇتىن, جەلىمسىز جاسالعان, ياعني قاباتقا بولىنبەيدى. سونداي-اق, «پوليمەر» – ەرەكشە قاسيەتتەرى بار قاعاز.
قاعازدىڭ جاڭا قۇرىلىمى ءمولدىر ورىنداردى, جولاقتار نەمەسە سيمۆولداردى جەلىمدەمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قاعازدىڭ قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەلەمەنتتەر ونى وندىرگەن كەزدە جاسالادى. ەگەر سىناق كۋپيۋراسىنا قاراساق, اسپانعا قاراي كوگىلدىر تۇسپەن بويالعان ءمولدىر ءارى شاعىن تەرەزە جانە وعان جارىق تۇسىرەتىن جۇلدىز كورىنەدى. اسپان دەگەنىمىز – ەركىندىك, بيىكتىك, ال جۇلدىز جارىعى جولعا نۇر شاشادى. تەحنيكالىق تۇرعىدان العاندا بۇل – وتە كۇردەلى ەلەمەنت, ونى قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس: مۇنداي پوليمەرگە ءوشىرىلمەيتىن بوياۋ ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال بىزدە اققان جۇلدىزدىڭ سۋرەتى تىعىز تەكستۋرادان مولدىرگە وتەدى, بۇنى كوشىرۋگە بولمايدى.
– سىناق كۋپيۋراسىن, ديزايننىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەي وتىرىپ, ءسىز جەتەكشى الەمدىك كومپانيالاردىڭ نوۋ-حاۋىن قولداناسىز. ال ولاردىڭ بولىسكەندە مۇددەسى قانداي؟
– ولار ناقتى وندىرىستىك پوليگرافيالىق بازادا جاقسى وڭدەلگەن ەلەمەنتتىڭ الەمدە جالپىعا ورتاق قولدانىستا بولۋىنا مۇددەلى. سونداي-اق, بوياۋ, قاعاز, قورعانىش جىپتەرىن وندىرۋشىلەردىڭ جاڭا ازىرلەمەلەرى ءبىر-بىرىنە بەيىمدەلگەنىنە دە مۇددەلى. الايدا, ارىپتەستەرىمىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – بانكنوتتىڭ سىناق نۇسقاسىن الۋ, ول بويىنشا ءوندىرۋ مەن پايدالانۋ كەزىندە جاڭالىقتىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن باعالاۋعا بولادى. يدەيانىڭ پايدا بولۋىنا قاراعاندا, بۇل يدەيانى ونەركاسىپتىك ۇلگىگە دەيىن تەحنولوگيالىق ورىنداۋ تەحنولوگتاردىڭ, ديزاينەرلەردىڭ, پوليگرافيستەردىڭ ءبىلىمىن, بارىنشا ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتەتىن ءۇردىس. ال قازاقستان بانكنوت فابريكاسىنىڭ الدىڭعى جوبالار ارقىلى راستالعان شىعارماشىلىق, تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق الەۋەتى بولعاندىقتان تاڭداۋ ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكاسىنىڭ پايداسىنا نە سەبەپتى جاسالعانى ابدەن تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن.
سوندىقتان ءبىز بۇل جوبا تۋرالى تولىققاندى, بىرلەسكەن ءارى ءوزارا ءتيىمدى جوبا دەپ ايتامىز. نوۋ-حاۋ – ىزدەنىستەرىمىزدىڭ العاشقى ساتىسى عانا: ازىرگە تالشىق دەڭگەيىندەگى يدەيا عانا بار, كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرە وتىرىپ, ءبىز ونى ىسكە اسىرۋدامىز. ناتيجەسىندە «كوك قۇس» دۇنيەگە كەلدى.
…فۋتبولداعى ليونەل مەسسي سياقتى
– بانكنوت فابريكاسىنىڭ مۇددەسى قانداي؟ بۇل ايتارلىقتاي شىعىن عوي...
– بۇل جوبالار ارقىلى ءبىز تەك يدەيالارىمىزدى, بولاشاق اقشا بەلگىلەرىنىڭ ديزاينەرلىك تۇجىرىمدامالارىن, ولاردىڭ قورعالۋىن يگەرىپ, ءوندىرىستىڭ بۇكىل جولىن جانە ەسەبىن عانا ۇيرەنبەيمىز, ءبىز جاس ماماندارىمىزدى دا ۇيرەتەمىز. العا وزىپ كەتكەن, بانكنوت ىسىندەگى بولاشاق ۇردىستەردى قالىپتاستىراتىن جوبالار ارقىلى ۇيرەتەمىز. بانكنوت فابريكاسىنىڭ مۇددەلى بولۋى: ول ەڭ زاماناۋي ماشينالارمەن جابدىقتالا وتىرىپ, جالپى الەمدىك ءۇردىستىڭ كوشباسىندا كەلە جاتىر, ءوندىرىستى, قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرىپ وتىرادى. بۇل رەتتە وسى ەرەكشە ءونىمنىڭ الەمدىك نارىعى ءۇشىن قازاقستان بانكنوت فابريكاسىنىڭ وسىنداي جوبالارعا قاتىسۋىنىڭ ءوزى ءتۇرلى ەلدەردەن ەداۋىر تاپسىرىس تۇسىرەتىن ءوندىرىس پەن داعدىنىڭ دەڭگەيىن كۋالاندىرادى. بەينەلەپ ايتقاندا, مۇنداي تاپسىرىستار ءۇشىن تاڭدالاتىن فابريكا ەڭ ۇزدىك بولۋى ءتيىس. فۋتبولداعى ليونەل مەسسي سياقتى.
– وسىنداي جوبالاردى شىعاراتىن فابريكالاردى بىلەسىز بە؟
– كوبىسى سىناق بانكنوتتارىن جاسايدى, الايدا, مۇنداي جوبالار سيرەك. بانكنوت وندىرىسىنە ارنالعان يدەيالاردى ازىرلەۋمەن ءبىرلى-جارىم كومپانيالار, ادەتتە اتى الەمگە ايگىلى جانە عاسىرلىق ءوندىرىسى بار كومپانيالار عانا اينالىسادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز – كاسىبي رەيتينگىنىڭ جوعارعى ساتىلارىندا ءبىرىنشى بولىپ تۇرعان كومپانيالار نەمەسە SICPA سياقتى دارا كومپانيا. سوندىقتان ولاردىڭ ءبىزدى تاڭداعانى ۇلكەن ابىروي.
ايتپاقشى, مەن ءۇشىن بۇل – سالانىڭ الەمدىك كوشباسشىلارىمەن ءۇشىنشى ديزاينەرلىك جوبا. ءبىرىنشى جوبادان كەيىن بانكنوتتاردىڭ الەمدىك وندىرىسىنە SICPA كومپانياسى ازىرلەگەن Spark بەلگىسى ەنگىزىلدى. ول تۇڭعىش رەت تەڭگەنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان, نومينالى 5000 تەڭگەلىك مەرەيتويلىق بانكنوتتا قولدانىلدى. بۇل ەلەمەنتتى ساراپشىلار بانكنوت وندىرىسىندە توڭكەرىس جاساعان ەلەمەنت دەپ ەسەپتەيدى. بانكنوت كەيىننەن الەمنىڭ 120-دان استام بانكتەرىندە ۇلگى رەتىندە قويىلدى جانە باتىس ەۋروپا ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ول بانكنوت ىسىندە قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا الەمدىك ستاندارتىن بەلگىلەپ بەردى. بانكنوتىمىزداعى Spark ەلەمەنتى ەڭ ۇزدىك قورعانىش ەلەمەنتى رەتىندە تانىلدى. ول ىڭعايلى ءارى قاجەت. ال ءبىزدىڭ بانكنوتىمىزدى 2008 جىلى IACA ۇيىمى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قورعالعان بانكنوت دەپ تانىدى. بۇگىنگى كۇنى Spark بىرنەشە ونداعان ەلدەردىڭ بانكنوتتارىندا قولدانىلادى: ول ەۋرودا, دوللاردا, شۆەيتساريا فرانكىسىندە بار. ال ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى نارسە – بوياۋ ءوندىرۋشى ويلاپ تابا الماعان قاسيەتتەرىن اشۋ بولدى جانە ءبىز ونى ىسكە اسىرا الدىق.
ءدال وسىنداي جاعداي Optics قورعانىش ەلەمەنتىنە قاتىستى ورىن الدى, ءبىز ونى وسىعان ۇقساس جوبادا ازىرلەدىك. ەڭ العاش رەت Optics قورعانىش ءجىبى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ ون مىڭدىق كۋپيۋراسىندا پايدا بولدى. ال قازىر بۇكىل الەمدە كەڭىنەن قولدانىلۋدا.
جوعارى ليگاعا جول
– وقىرمانداردىڭ نازارىنا سالا كەتەيىن, بۇل رەتتە كۋپيۋرا حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعىنىڭ (International Bank Note Society - IBNS) كونكۋرسىندا «جىلدىڭ ۇزدىك بانكنوتى» رەتىندە تانىلدى. بۇل «وسكار» سياقتى – تەك بانكنوتتار ءۇشىن! سونداي-اق, IBNS بيىل دا سول سەرياداعى جاڭا بەس مىڭدىق قازاقستاندىق بانكنوتتى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك, ەڭ ادەمى رەتىندە اتادى. مۇنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن W – تابىس.
– جالپى العاندا, بۇل ءوزارا ءتيىمدى جاعداي. ارىپتەستەرگە باستاما كۇيىندە رەسىمدەلگەن يدەيانى جاپپاي وندىرىسكە جەتكىزۋ قاجەت. ولار ءۇشىن شەشۋشى ءسات, جانە بۇكىل جەر شارى ءۇشىن وزەكتى ءارى قاجەتتى بولاتىن ءونىمنىڭ ساپاسى ماڭىزدى. ال ءبىز (سالانى جاڭا مەڭگەرىپ جاتقاندار) ءۇشىن بۇل داستۇرلەرى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالانىڭ جوعارى ليگاسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– سوعان قاراماستان, بانكنوتتاردى قولدان جاساعان, قولدان جاساۋدا جانە قولدان جاساي بەرەدى... سوندا وسىنداي كۇش-جىگەر نە ءۇشىن قاجەت؟
– ارينە, قولدان جاسايدى. ەڭ العاشقى اقشا بەلگىلەرىنەن باستاپ. بىراق قازىر بۇل قولدان جاساۋ كوبىنەسە – شالا قولونەر. يميتاتسياعا قول جەتكىزۋگە بولادى, الايدا, «تالشىق» دەڭگەيىندە كوشىرۋ تەحنيكاسىمەن نەمەسە پرينتەرمەن ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان جاڭالىقتاردى شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. Spark بوياۋىنىڭ ءوزى عارىش تەحنولوگيالارى ءۇشىن ازىرلەنگەن بولاتىن جانە ونىڭ بوياۋ اۋىستىرۋ قاسيەتىن اقشانى قولدان جاساۋشىلار ءالى كۇنگە دەيىن قايتالاي الماي وتىر. بۇل رەتتە بوياۋدىڭ قاسيەتتەرى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وتە ىڭعايلى: ولار بىردەن كوزگە كورىنەدى, بۇل قولدان جاسالعان اقشانى تۇپنۇسقاسىنان ايىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قولدان جاسالعان اقشانىڭ شامالى بولىگى – پوليگرافيالىق قولدان جاسالعان اقشا. بىراق ادەتتە مۇنداي «كوركەمدىك» ونەردىڭ ارتىندا شالا قولونەرشىلەر تۇرمايدى. تاريحقا جۇگىنسەك, مۇنداي قولدان جاسالعان اقشا – سوعىستىڭ قۇرالى ىسپەتتەس...
– ءسىز الەمدىك وندىرۋشىلەرمەن ءارىپتەستىكتىڭ ءۇش دەڭگەيى تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز...
– ەكىنشى كەزەڭ – ەسكەرتكىش جانە مەرەيتويلىق بانكنوتتاردى شىعارۋ. سوڭعى جىلدارى ولاردى تۇراقتى تۇردە شىعارۋ ىسكە اسىرىلۋدا. ادەتتە, مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن ۇلتتىق بانك تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جىلىنا ءبىر بانكنوت شىعارىلادى. ديزاين تۇرعىسىنان الساق, بۇل ەڭ ءبىر قىزىقتى ءونىمنىڭ ءتۇرى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تەك نۋميزماتتار عانا ەمەس, بۇكىل حالىق تا وسىنداي بانكنوتتاردىڭ ارقاسىندا ءوز ەلى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەردى بىلە الادى.
بانكنوتتاردىڭ ءبىرىنشى قاتارى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتى الەمگە تانىستىرىپ, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن كورسەتتى. ودان كەيىن شىعارىلعان, يسلام كونفەرەنتسياسىنا, ەقىۇ-عا, ازياداعا ارنالعان ەسكەرتكىش بانكنوتتار بويىنشا ەلىمىزدىڭ بۇكىل الەممەن ىقپالداسا وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك ءمانى بار ءىس-شارالارعا قاتىسا وتىرىپ نەمەسە ولاردى وتكىزە وتىرىپ, ءاربىر دامۋ كەزەڭىندەگى قادامدارىن باعالاۋعا بولاتىن ەدى. بۇل تەك ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزعا عانا ءتان جاعداي ەمەس. مۇنداي اقشاعا سۇرانىس بار ەكەنى قۇپيا ەمەس: كوپ جاعدايدا ولار نۋميزماتتاردىڭ كوللەكتسيالارىندا شوعىرلانادى نەمەسە جەكە مۇراعاتتاردا اسا قاستەرلى زاتتار رەتىندە ساقتالادى.
ءبىز ءۇشىن مۇنداي جۇمىس جاڭا تەحنولوگيالىق باعىتتار بويىنشا العا قادام باسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سىناق بانكنوتتارىندا وڭدەلگەننىڭ ءبارى وندىرىسكە كەتەدى. ادەتتە, ەسكەرتكىش بانكنوتتاردىڭ تارالىمى 10-40 ملن. دانا قۇرايدى, وقيعانىڭ نەمەسە تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراي. بۇل تارالىمدار بويىنشا ءبىز كۋپيۋرالاردىڭ اينالىمداعى جولىن جانە قانداي ەلەمەنتتەردى كەلەسى دەڭگەي – اينالىستاعى سەريالارعا كوشىرۋگە بولاتىنىن تارازىلايمىز.
– كەيدە ەسكەرتكىش بانكنوتتار بىرەگەي بولادى, ال كەيبىر جاعدايلاردا ەسكى قاتار نەگىزىندە قالىپتاسادى. بۇل نەگە بايلانىستى؟
– ءبارى ەميسسيا مىندەتتەرىنە بايلانىستى. ادەتتە, قولدانىستاعى قاتاردىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق وقيعالارعا ارنالعان بانكنوتتار شىعارىلادى. بۇل تۇرعىدا شىعىندار دا ازىراق, ونىڭ ىشىندە جاڭا ەلەمەنتتەردى سىناقتان وتكىزۋگە دە. بىرەگەي ەسكەرتكىش بانكنوت – ماڭىزدى قادام ءارى سىناق, سەبەبى ءبىز ولاردا سىناۋ ساتىسىندا قولدانعان ازىرلەمەلەردى پايدالانامىز. ناتيجەسى وڭ بولعان جاعدايدا جاڭا اينالىستاعى اقشانى شىعارا وتىرىپ, ءبىز ولاردى قولدانا الامىز.
مۋزانىڭ كومەگىمەن
– مەڭدىباي, ءسىز ءبىرىنشى قاتاردى ازىرلەۋگە قاتىستىڭىز. 20 جىلدان كەيىن شىعارماشىلىق ويلارىڭىزدى تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرگە بەيىمدەۋ جەڭىلدەۋ بولدى ما؟
– شىعارماشىلىق ۇردىستە ەشنارسە وزگەرگەن جوق: جاڭا نارسە ويلاپ تابۋ قاي كەزدە دە قيىن. يدەيانىڭ پايدا بولۋ ءۇردىسى دە وزگەرگەن جوق: ول كوپ ىزدەنۋدى, كوپ وقۋدى تالاپ ەتەدى. الايدا, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەڭىلىرەك بولعانى راس. الايدا, مەن بۇرىنعىداي قولمەن جۇمىس ىستەيمىن. مىسالى, «كوك قۇس» لوزاننا ءدامحانالارىنىڭ بىرىندە سالفەتكادا پايدا بولدى. ءبىز ارىپتەستەرىمىزبەن الداعى جوبانى تالقىلاپ جاتتىق, سول كەزدە ويىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قاعاز تابا المادىم. سول كەزدە ءبارىمىز ءوز يدەيالارىمىز بەن سيمۆولداردى قاعاز سالفەتكاعا سالا باستادىق. ارينە, دامحاناعا سالفەتكاسى ءۇشىن اقشا تولەدىك. قازىر ول سالفەتكا شۆەيتساريا فرانكىسى ءۇشىن بۇكىل قاعازدى شىعاراتىن Landquart كومپانياسىنىڭ مۇراجايىندا ساقتاۋلى.
– ءسىز قازاقستاندىق تەڭگەگە ايتارلىقتاي يدەيا الىپ كەلدىڭىز. مىسالى, تىگىنەن ورنالاستىرۋ. وكىنگەن جوقسىز با؟
– يدەيا ۇنادى. قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن بانكنوت جاساۋشىلارى ونى بەلسەندى تۇردە قولدانۋدا. جۋىردا رف ورتالىق بانكى وليمپيادا قارساڭىندا بەينەلەرى تىگىنەن ورنالاسقان كۋپيۋرانى شىعاردى! مەنىڭ ويىمشا, اقشانى پراكتيكادا قولدانۋدا بۇل ىڭعايلى بولدى. اتاپ ايتقاندا, اقشانى تىگىنەن بەرەتىن بانكوماتتار ءۇشىن. ديزاينەرلەرگە ءوز كومپوزيتسياسىن تىگىنەن ورنالاستىرۋ ىڭعايلى. تىگىنەن جانە كولدەنەڭىنەن ورنالاستىرعان بەينەلەردى ۇيلەستىرۋ كوپ شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرەدى جانە بۇل قورعانىش ەلەمەنتتەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن وتە ىڭعايلى.
– جاڭا سىناق بانكنوتتا پەريزاتتىڭ بەينەسى كورىنەدى. بۇل پورترەتتەر قايتىپ كەلەدى دەگەن تۇسپال ما؟
– بۇل تەك ايعاقتى كورسەتۋ: بۇتاق پا, پورترەت پە, بىزگە نە بەينەلەنەتىنى ماڭىزدى ەمەس. بۇل تەك جەڭىلدىكپەن جۇزەگە اسىرىلاتىن تەحنيكالىق مىندەت.
«…نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن – سول... سۇيەمىن»
– تەڭگە قاتارى وزگەرەدى دەپ ايتقالى كوپ بولدى…
– اينالىمدا ءۇش نومينال بار, ەندىگى كەزەك 1000, 500 جانە 200 تەڭگەلىك نومينالداردا. ولار اينالىسقا جۇيەلى تۇردە شىعارىلاتىن بولادى.
– بۇل قاتاردىڭ يدەياسى قانداي؟
– …الەم وزگەرۋدە. ەلىمىز وزگەرىپ, دامۋ, ەسەيۋ ۇستىندە. جول باسىندا وزەكتى بولعان جاعدايلار بۇگىندە وزەكتىلىگىن جويدى. باسقا اقيقات, باسقا نىشاندار پايدا بولدى. ماقساتتار وزگەرىپ جاتىر. ۇرپاق وزگەرۋدە. ادامنىڭ ءوزى دە وزگەرىپ جاتىر. الايدا, ماڭگىلىك قۇندىلىقتار دا بار. وتان ۇعىمى ەشقاشان وزگەرمەيدى. قارا شاڭىراق ارقاشان شاڭىراق بولىپ قالادى. انا انا بولىپ, بالالار بالا بولىپ قالادى. جاڭا سەرياداعى بانكنوتتارمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەرتەرەكتە جازىلعان مىنا ولەڭ جولدارىن ۇنەمى ەسكە تۇسىرەتىنمىن:
«كۇلدەي كۇڭگىرت شاشى بار,
توقسان بەستە جاسى بار,
كوز دەگەنىڭ – سۇپ-سۇر كور.
تاسپيق ساناپ بۇگىلىپ,
جەرگە قاراپ ءۇڭىلىپ,
كورشە اۋىر كۇرسىنەر,
مەنىڭ ءبىر قارت انام بار,
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن –
سول انامدى سۇيەمىن.
ساعىمى سايران قۇرادى,
بورانى ۇلىپ تۇرادى,
قىس – اق كەبىن, جاز – سارى.
ورمانى جوق, شۋى جوق,
تاۋى دا جوق, سۋى جوق,
ماڭگى ولىك ساحاراسى.
سارىارقا دەگەن جەرىم بار,
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن –
سول ارقامدى سۇيەمىن!»
– اقشا دەگەنىمىز اسا پراكتيكالىق, «ساۋداگەرلىك» ماتەريا, ال ءسىز وعان جانىڭىزدى, جۇرەگىڭىزدى بەرەسىز…
– قايسىسى بۇيرەكتەن, قايسىسى جۇرەكتەن شىعاتىنىن انىقتاۋ قيىن عوي. بۇل اتموسفەرادا بولعان كەزدە ماتەريانىڭ تەرەڭىنە بويلاي وي قوزعايسىڭ. بۇل مۇلدەم باسقا سەزىم...
بۇل عارىش سياقتى. وسى ميلليمەتر مەن ميكروندا ءبىز تولىققاندى كوركەم تۋىندى جاسايمىز. ونىڭ مولشەرى شامالى بولسا دا. سەنىڭ ەلىڭنىڭ بەلگىسىندەي بولاتىن تۋىندىمەن كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس ىستەگەن كەزدە ءوزىڭ دە بولاشاق بانكنوتتى اقشا بەلگىسى رەتىندە ەمەس, وتانىڭنىڭ ءبىر نىشانى رەتىندە سەزىنەسىڭ. بالكىم, وتانداستارىمنىڭ بىرەۋى جاڭا بانكنوتتى قولىنا الىپ, وعان قاراعان كەزدە ماعجان جۇماباەۆتىڭ مىناداي ولەڭ جولدارىن ەسىنە الار:
كەڭ دالا, كورەسىڭ عوي, انا جاتقان,
جىبەكتەي جاسىل شوپتەر بەتىن جاپقان,
اسقار تاۋ, بالدان ءتاتتى سۋلارى بار
انە, سول انام ەدى مەنى تاپقان.
ءبىز ادەيى ىستەگەن جوقپىز!
– كەيبىر ادامدار بانكنوت قاتارىن وسىلايشا ءجيى اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىز قاعاز, بوياۋ وندىرۋشىلەردىڭ تىزگىنىندە كەتەمىز...
– بۇل بارىپ تۇرعان اقىماقتىق. تويوتا ءوز فارالارىن شارشىدان دوڭگەلەك نىسانعا ولاردىڭ ولشەمى جاقسىراق بولعاننان ەمەس, ونداي نىساندى جەتكىزۋشىلەر زورلاپ مىندەتتەگەننەن كەيىن اۋىستىردى دەگەن تۇجىرىم سياقتى.
– بارلىق بالالارىڭىزدى بىردەي جاقسى كورەتىنىڭىزدى تۇسىنەمىن... الايدا, قايسىسىن ەرەكشە جاقسى كورەسىز؟
– بارىس بەينەلەنگەن ون مىڭدىق كۋپيۋرانى, ول 2007 جىلى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بانكنوت رەتىندە IACA-نىڭ كاسىبي ماراپاتىنا يە بولدى. مەنىڭ ول تۋرالى پىكىرىم تاڭداۋعا بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىمەن, ودان كەيىن كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ پىكىرىمەن دە سايكەس كەلگەنىنە قۋانىشتىمىن. ماعان قويۋ قىزىل شاراپ تۇستەس ەسكى 5 مىڭدىق بانكنوتتار دا ۇنايتىن.
جاڭا بانكنوتتاردان 2 مىڭدىق بانكنوتتار ۇنايدى. مەن ونى ... جاس قىز سياقتى: نازىك ءارى پاك دەپ ايتار ەدىم. ءتۇسى دە ايرىقشا. كوپتەگەن ديزاينەرلەر تەك كومپيۋتەر ىستەي الاتىن بەينەلەردى شابلون تۇرىندە جاسايدى. ال مەنىڭ باسپاحانالىق تاجىريبەم ۇلكەن بولعاندىقتان, بانكنوتپەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە, ءوزىم قولمەن ويىپ ىستەيمىن, وفورتتار جاسايمىن, كسيلوگرافيانى, لينوگراۆيۋرالاردى قولدانامىن. كۇنى بويى ءۇستى-باسىم بوياۋدا بولادى. وسىلايشا, اپتالاپ – ايلاپ. بۇل مۇلدەم باسقا شىعارماشىلىق ءۇردىس. جانە ماشينادان قاعازعا تۇسىرگەن كەزدە... بۇل وزگە سەزىم: مەن ءوزىم بەينەبىر باسىپ شىعاراتىن نىسانعا اينالعانداي بولامىن!
وكىنىشكە قاراي, بۇل تاسىلدەردى بىلەتىندەر از. مەن ونى باسقا زاماننىڭ ادامى بولعاننان كەيىن قولدانامىن. سوندىقتان دا ءحىح جانە حح-عاسىرلاردى ءححى-ءشى عاسىرمەن ۇيلەستىرەمىن. سونىمەن قاتار, يوگانن گۋتتەنبەرگتىڭ زامانىنان ءبىزدىڭ ىسىمىزدە ەشنارسە وزگەرگەن جوق دەپ ەسەپتەيمىن! ال بۇل تۋرالى باسپاحانادا ايتقان كەزدە مەنى باسىندا ەشكىم تۇسىنبەيدى. ولار بوياۋدى قالايشا قوسارلاپ قولدانۋعا بولادى دەپ ايتادى: بۇل وقۋلىقتاردا جوق نارسە عوي! مەن ولارعا وسىلاي ىستەۋگە بولادى جانە ول قاجەت دەپ ايتقان كەزدە, ولاردىڭ زارەسى قاشادى. ال ناتيجەسىن كورىپ, ونىڭ قالاي جاسالعانىن تۇسىنگەن كەزدە شەبەرلىك تۇرعىسىنان كەلەسى ساتىعا كوتەرىلەدى.
سوندىقتان بىزدە بانكنوتتاردىڭ تۇستەرى دە وزگە بولىپ شىعادى. مىسالى, جاڭا بەس مىڭدىق بانكنوت. ءبىز ول تۋرالى كوپ داۋلاستىق: «ميمينوداعى» جاعداي سياقتى: «قانداي كولەردى بويايمىز؟ – ۇناماي ما – ءوزىڭ ال دا بويا!». ءناتيجەسىندە ءبارى ويداعىداي بولدى. مەن ءبىزدىڭ ىزدەنىسىمىز بەن ناتيجەمىز IBNS سىيلىعىمەن اتاپ وتىلگەنىنە تاڭعالسام دا, وتە قۋانىشتىمىن. ەكى جىل قاتارىنان ءبىر ەلدىڭ, ءبىر سەريانىڭ بانكنوتتارىنا كاسىبي مامانداردىڭ ينتەرنەت-داۋىس بەرۋىنىڭ جەڭىمپازى بولۋ – ءبىزدىڭ ىسىمىزدەگى مۇمكىن ەمەس جاعداي.
– الەمدى تاڭعالدىردىڭىز!
– ءبىز ادەيى ىستەگەن جوقپىز: ءبىز بومبا نەمەسە سەنساتسيا ەمەس, اقشانى جاسايمىز! الايدا, قازىر كونفەرەنتسيالاردا بارلىعى دا قازاقتار تاعى دا ءبىر نارسە باسىپ شىعارادى دەپ كۇتەدى!
– 20 مىڭدىق بانكنوت تۋرالى سۇراعىم-اق كەلىپ تۇر…
– جاۋاپ بەرمەيمىن. ءبارىنىڭ ۋاقىتى بار. الايدا, مىناداي نارسەنى اتاپ وتەيىن: «كوك قۇس» – ءبىز ءوزىمىزدىڭ 20 جىلدىعىمىزدا كوتەرىلەتىن بانكنوت ءوندىرىسىنىڭ جوعارى ساتىسى. جانە ول ارقىلى ءبىزدىڭ قانداي جولمەن وتكەنىمىز تۇسىنىكتى بولادى.
– كاسىبي ماماندار ءبىزدىڭ بانكنوتتارىمىزدىڭ باسىنان باستاپ جوعارى مەجە العانىن ايتادى: ءبىرىنشى, جاقسى جاسالعان قازاقستاندىق تەڭگە قاتارى ءۇشىن «حارريسون جانە ۇلدارى» فابريكاسىن اعىلشىن كورولەۆاسى التىن بەلگىمەن ماراپاتتادى. ال قازاقستاندىق سۋرەتشىلەردىڭ توبى بۇل بەلگىگە ىلىكتى مە؟
– جوق. بۇل ساپالى تۇردە ورىندالعان شەتەلدىك تاپسىرىس ءۇشىن فابريكاعا بەرىلگەن ماراپات بولدى. ول كەزدە فابريكا شاعىن عانا كومپانيا بولاتىن. ال كەيىننەن بۇكىل الەمگە ايگىلى بولدى.
– بىرەۋلەر ءسىز تۋرالى: قانداي باقىتتى ادام, وزىنە قانشا اقشانىڭ سۋرەتىن سالا الادى دەپ ويلايتىن شىعار...
– جالاقىدان ارتىق سالا المايسىڭ! ال قالعانى – مەنىكى ەمەس.
– بانكنوتتىڭ ءسىزدىڭ جەكە تۋىندىڭىز بولۋدان قالىپ, اقشاعا اينالعانىن قانداي ساتتە تۇسىنەسىز!؟
– ونىمەن ەسەپ ايىرىسقان كەزدە عانا!
– سۋرەتتەرىڭىزدى سالىپ, كورمەلەرگە قويىپ ءجۇرسىز بە؟
– وسى كۇندەرى ۇلتتىق بانكتە مەنىڭ بۇرىنعى جانە جاڭا جۇمىستارىمنىڭ كورمەسى اشىلدى. ەكىنشى كورمەم لوندوندا – ديزاين مۇراجايىندا اشىلىپ جاتىر. سول جەردە جەلتوقساندا بىزگە 2012 جىلعى الەمنىڭ ەڭ ادەمى بانكنوتى ءۇشىن IBNS ماراپاتىن تاپسىرادى. ءۇشىنشى كورمەم قازىر ميۋنحەندە اشىلادى, وندا بانكنوتتار جانە بوياۋ سۋرەتتەرىم كورمەگە قويىلادى.
– قازىر ءسىز قاي ۇلگىدە جۇمىس ىستەپ جاتىرسىز – سۇراعىم سۋرەتتەرىڭىز تۋرالى؟
– باعىتىمدى وبەكتى مەن كوڭىل كۇيىمە قاراي تاڭدايمىن. ءتۇس كەرەك بولسا فوۆيزمگە (فرانتسۋزشا les fauves – جابايى اڭدار, بوياۋدىڭ «جابايى» اسەرى ءۇشىن باعىتتى دا سولاي اتادى) جۇگىنەمىن. ەگەر قىرلى زاتتاردى سالسام, كۋبيزمگە كەتىپ قالامىن. ال كەيدە سوتسرەاليزمگە دەگەن نوستالگيا پايدا بولادى. ونداي كەزدە مەن سول زامانعا ورالامىن. نەگە ورالماسقا؟ بۇل سەزىمىمدى, كوڭىل كۇيىمدى بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
