مەلبۋرن. كەيىنگى وتكەن ءۇش ايدا اۋسترالياداعى ۆيكتوريا شتاتىنىڭ ورتالىعى, بەس ميلليونعا جۋىق ادام مەكەندەيتىن بۇل مەگاپوليس الەمدەگى ەڭ قاتاڭ لوكداۋننىڭ ءبىرىن باستان وتكەردى. ۇيدەن دالاعا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الۋعا, ءدارى-دارمەككە, بىرەۋدى كۇتۋ, ەكى ساعاتتىق بويجازۋمەن اينالىسۋعا نەمەسە ۇيدەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس كەزدە عانا جۇمىسقا بارۋعا رۇقسات ەتىلدى. ۇيدەن 5 شاقىرىم قاشىققا بارۋ نەمەسە مەگاپوليستىڭ شەكاراسىنان شىعۋعا تىيىم سالىندى. وسى ەرەجەنى بۇزعاندارعا پوليتسيا اۋىر ايىپپۇل سالدى.
ۆيكتوريا بيلىگى لوكداۋندى 5 شىلدەدە, 6,7 ملن حالقى بار شتاتتا ءبىر كۇندە 191 جاڭا ناۋقاس تىركەلگەندە ەنگىزدى. بۇل پاندەميا باستالعالى بەرگى كۇندەلىكتى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى ەدى. ىندەت 30 شىلدەدە كۇشىنە ەنىپ, ءبىر كۇندە 723 جاڭا ناۋقاس انىقتالدى. وسىدان كەيىن عانا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى ازايدى. ال 4 قازاندا ەكى اپتالىق ورتاشا كورسەتكىش 12-گە دەيىن ءتۇستى.
وسى ماقالا جازىلىپ جاتقاندا ۆيكتوريا شتاتىندا 20 مىڭنان استام ادام COVID-19-بەن اۋىرىپ, 800-گە جۋىعى قايتىس بولعان ەدى. اۋستراليانىڭ باسقا شتاتتارىنداعى ناۋقاستار سانى 7 مىڭنان از, باقيلىقتار سانى جۇزگە جەتپەيدى. بۇل كوپ ۇزاماي اۋستراليا دا ۆيرۋستى جەڭە الادى دەگەن ءۇمىتتى وياتتى. ويتكەنى كورشى جاڭا زەلانديا وسىعان ءسال قالعان-دى.
ەشقانداي ۇلكەن ساياسي پارتيالار لوكداۋنعا قارسى كەلگەن جوق. ۇيىمداستىرىلعان قارسىلىق شەرۋىنە از ادام قاتىستى. ونىڭ سەبەبى پوليتسيا نارازىلارعا ايىپپۇل سالىناتىنىن ەسكەرتۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. الاڭعا شىققاندارعا ايىپپۇل سالىندى دا. ءارى شەرۋ ۇيدەن شىعۋعا بەرىلگەن رۇقساتتىڭ قاتارىندا جوق.
ءالسىز تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن وتە جۇقپالى ۆيرۋسپەن بەتپە-بەت كەلگەندە «ەركىندىك» دەگەن ابستراكتى ۇعىمدى ايقايلاعان ۆيكتوريالىقتار ساناۋلى عانا. ءارى ولاردىڭ باسىم بولىگى قاتەر تونبەيتىن جاستار بولاتىن. كوپشىلىك لوكداۋن قاجەت دەگەن پىكىردى ۇستاندى, ويتكەنى ول ادام ءومىرىن ساقتاپ قالادى. جاڭا ناۋقاستاردىڭ انىقتالۋى مەن ولگەندەر سانىنىڭ بىرتىندەپ ازايۋى ادامداردى COVID-19 ۆيرۋسىنان لوكداۋننىڭ قورعايتىنىن كورسەتتى.
بىراق بۇل جالپى جاعدايدىڭ ءبىر بولىگى عانا. ۇلىبريتانيادا وتكەن ايدا 32 عالىم پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسوننىڭ اتىنا حات جازىپ, لوكداۋننىڭ كەرى اسەرى وراسان ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, كارانتيننىڭ زالالى ونىڭ پايداسىنان اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. عالىمدار ۇلىبريتانياداعى قاتەرلى ىسىك ورتالىعىنىڭ ەسەپتەۋلەرىن كەلتىرەدى. سوعان سايكەس, لوكداۋن سالدارىنان ەكى ميلليونعا جۋىق ادام سكرينينگتەن, تەستىدەن جانە ەمدەۋدەن وتە الماعان. سونىڭ سالدارىنان 60 مىڭ ادام قايتىس بولۋى مۇمكىن. ال قازىرگى تاڭدا ۇلىبريتانيادا COVID-19-دان قايتىس بولعاندار سانى 42 مىڭنان استى.
قاتەرلى ىسىك – لوكداۋن سالدارىنان كوبەيۋى مۇمكىن ءولىم وقيعالارىنىڭ ءبىر سەبەبى عانا. بۇدان باسقالارى دا جەتەرلىك. دەگەنمەن لوكداۋن ەنگىزىلمەگەندە كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ, باقيعا اتتانعاندار سانى قازىرگى كورسەتكىشتەن اناعۇرلىم ارتىق شىعۋى مۇمكىن ەدى. بۇدان بولەك, لوكداۋن ادام ءومىرىن ساقتاۋىنىڭ باسقا دا جولدارى بار. ماسەلەن, اۋستراليادا وسىنداي قادام اسەرىنەن ماۋسىمدىق تۇماۋدان كەلەتىن ءولىم-ءجىتىم جويىلعان سەكىلدى. كەيىنگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا بىلتىرعى سول ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا 400-گە جۋىق ادام ءومىرى ساقتالدى.
ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميسى ولگا ياكۋشەۆا باستاعان زەرتتەۋشىلەر توبى 2020 جىلى اقش-تىڭ پاندەمياعا بايلانىستى قابىلداعان ساياسي شەشىمدەرىنەن كەيىن اجال تىرناعىنان قۇتىلعان ادامداردىڭ جالپى سانىن ەسەپتەپ كورۋگە تالپىنعان. توپتىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋداعى وسىنداي شارالار كەمى 913 762-دەن 2 045 322-گە دەيىنگى ارالىقتاعى ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالعان. بىراق كارانتيندىك شارالاردىڭ جاناما اسەرىنەن كەمى 84 مىڭنان 514 800-گە دەيىنگى تۇرعىندار بۇل ومىرمەن قوشتاسقان. وسىلايشا سوڭعى كورسەتكىش اجالدان قۇتقارىلعان ادامدار سانى 398 962-دەن 1 962 322 ارالىعىن قامتيتىنىن ەسەپتەپ شىعاردى. بۇل وتە ۇلكەن اۋقىم ەكەنى تۇسىنىكتى. بىراق لوكداۋننىڭ وڭ اسەرىن انىق اڭعارتادى.
ياكۋشەۆا مەن ونىڭ ارىپتەستەرى ەتيكالىق ماسەلەلەردى قوزعاماي, ناقتى قانشا ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىن نەمەسە قايتىس بولاتىنىن ەسەپتەپ شىقتى. بۇل لوكداۋن سالدارىنىڭ قۇنى مەن ونىڭ پايداسىن ەسەپتەۋدە كەزدەسەتىن وزەكتى ءۇش پروبلەمادان قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بىرىنشىدەن, ناقتى ەسەپتى جۇرگىزۋ باقيعا اتتانعان 20, 30, 40 نە 90 ادامنىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋ ەمەس. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي, ءبىز ادام ءومىرىن عانا ەمەس, قانشا تۇرعىننىڭ قالعان ءومىرىنىڭ جىلىن ەسەپتەۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, جىل باسىندا مايكل پلانت ەكەۋمىز اتاپ وتكەنىمىزدەي, لوكداۋننىڭ تۇرمىس ساپاسىنا اسەرى دە ماڭىزعا يە. لوكداۋن جاپپاي جۇمىسسىزدىققا اكەلىپ, ومىرگە رازىلىقتى ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. ءومىر ساپاسىن انىقتاۋ مەن ساناۋدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, لوكداۋننىڭ ناقتى قۇنى مەن پايداسىن ەسەپتەۋ بارىسىندا ودان باس تارتا المايمىز.
ۇشىنشىدەن, بالكىم ەڭ ماڭىزدىسى دا وسى, لوكداۋننىڭ جايشىلىقتا دا وزدەرىنىڭ جانە وتباسىنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن تابۋعا قينالىپ جۇرگەن ادامدارعا اسەرىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر سۇرەتىن تۇرعىندارى كوپ مەملەكەتتەردىڭ بيلىگى لوكداۋننان باس تارتۋىنا ەلەۋلى سەبەپ بار. الايدا دامىعان ەلدەر دە وزدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنداعى داعدارىس باسقا مەملەكەتتەردەگى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا دا اسەر ەتەتىنىن ۇمىتپاۋى ءتيىس.
بيىلعا دەيىن كەدەيشىلىك دەڭگەيى 20 جىل بويى تۇراقتى ازايىپ كەلە جاتقان ەدى. ەندى, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 37 ملن ادامعا كوبەيدى. وسىنىڭ قانشاسى ۆيرۋستان ەمەس, لوكداۋن سالدارىنان تۋىنداعانىن ايتۋ قيىن. دەگەنمەن لوكداۋننىڭ اسەرى وراسان ەكەنى انىق.
بۇۇ بالالار قورىنىڭ باس ديرەكتورى گەنريەتتا فوردىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا ءورشىپ تۇرعاندا 192 ەلدەگى مەكتەپتەر جابىلىپ, 1,6 ملرد وقۋشى سىنىپتاعى ساباققا بارا الماي قالدى. كوپشىلىك ءۇشىن قاشىقتان وقىتۋعا مۇمكىندىك جوق. كەمىندە 24 ملن بالا مەكتەپتى ءبىرجولا تاستاپ كەتەتىنى بولجانعان. كوپتەگەن قىزدار ءۇشىن بۇل كارەرالىق جولمەن ءوسۋدىڭ ورنىنا ەرتە تۇرمىسقا شىعۋعا اكەلۋى ىقتيمال. تاياۋدا The New York Times باسىلىمى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى مەن لوكداۋن سالدارىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق قيىندىق تابىسى تومەن ەلدەردەگى بالالاردى قارا جۇمىسقا جەگۋدى ارتتىرىپ جىبەرگەنىن جازدى.
لوكداۋن كوپتەگەن مەملەكەتتەگى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالعانىنا قاراماستان, بۇل بيلىك ءۇشىن ءتيىمدى قادام ەكەنىن كورسەتۋگە جەتكىلىكسىز.
پيتەر سينگەر,
پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوتەحنيكا پروفەسسورى, The Life You Can Save قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.
ول – «جانۋارلاردى قۇتقارۋ», «پراكتيكالىق ەتيكا», «سەن قۇتقارا الاتىن ءومىر», «نەلىكتەن ۆەگان؟» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
