ۇيرەنە الساق ۇلگىسى كوپ
جەزقازعان قالاسىنداعى №8 قازاق گيمنازياسىنان تۇلەپ ۇشقاننان سوڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن تاڭدادىم. ىرگەلى ءبىلىم ورداسىندا جاپونيا ەلىنىڭ تاريحى, ساياساتى, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ەكى جىل وقىدىم. ودان ءارى قاراي ءبىلىمىمدى جاپونيادا جالعاستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىردىم. جاپونيانى ءوز كوزىمەن كورۋ ءاربىر جاپونتانۋشىنىڭ ارمانى عوي. ەكىنشى كۋرستى بىتىرگەننەن سوڭ, باعىمدى, بابىمدى سىنايىن دەپ حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا ءتيىستى قۇجاتتارىمدى وتكىزىپ, ەمتيحان تاپسىردىم. ناتيجەسىندە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى اتاندىم.
قازىر توكيو قالاسىنداعى توكاي ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيمىن. 3-ءشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. وقۋ ءۇردىسىنىڭ بارلىعى جاپون تىلىندە وتەدى. ماماندىعىم قورشاعان ورتانى قورعاۋ دەپ اتالادى. وسى سالادا جاپون حالقىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ.
سەبەبى, جاپونيادا تابيعاتتى ەرەكشە ايالايدى. وزىق تەحنولوگيا ەلى تابيعاتپەن ۇندەستىكتى تابا بىلگەن. توكيو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەگاپوليستىڭ ءبىرى.
ۇيرەنە الساق ۇلگىسى كوپ
جەزقازعان قالاسىنداعى №8 قازاق گيمنازياسىنان تۇلەپ ۇشقاننان سوڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن تاڭدادىم. ىرگەلى ءبىلىم ورداسىندا جاپونيا ەلىنىڭ تاريحى, ساياساتى, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ەكى جىل وقىدىم. ودان ءارى قاراي ءبىلىمىمدى جاپونيادا جالعاستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىردىم. جاپونيانى ءوز كوزىمەن كورۋ ءاربىر جاپونتانۋشىنىڭ ارمانى عوي. ەكىنشى كۋرستى بىتىرگەننەن سوڭ, باعىمدى, بابىمدى سىنايىن دەپ حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنا ءتيىستى قۇجاتتارىمدى وتكىزىپ, ەمتيحان تاپسىردىم. ناتيجەسىندە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى اتاندىم.
قازىر توكيو قالاسىنداعى توكاي ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيمىن. 3-ءشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. وقۋ ءۇردىسىنىڭ بارلىعى جاپون تىلىندە وتەدى. ماماندىعىم قورشاعان ورتانى قورعاۋ دەپ اتالادى. وسى سالادا جاپون حالقىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ.
سەبەبى, جاپونيادا تابيعاتتى ەرەكشە ايالايدى. وزىق تەحنولوگيا ەلى تابيعاتپەن ۇندەستىكتى تابا بىلگەن. توكيو الەمدەگى ەڭ ۇلكەن مەگاپوليستىڭ ءبىرى. قازاقستان حالقىنىڭ سانىمەن بىردەي حالقى بار بۇل قالانىڭ اۋاسى تازا, كوشەلەرى دە كەلىستى. ەكى ميلليونداي حالقى بار الماتىنى كوك ءتۇتىن مەن ۋلى گاز كومكەرىپ تۇرعانى مەنى ويعا قالدىرا بەرەدى.
جاپونياعا بارىسىمەن الدىمەن تىلدىك كۋرستا وقىدىم. مەندە تىلدىك بازا بار ەدى. بىراق تەحنيكالىق ماماندىقتى تاڭداعاندىقتان, تەرمينولوگيا, ت.س.س يگەرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ەمتيحانعا دايىندادى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى العاشقى ەكى جىل, جالپى ءبىلىم بەرۋ نەگىزىندە ءوتتى. قورشاعان ورتا, ونىڭ قازىرگى پروبلەمالارى, جاپونيا جانە باسقا ەلدەردەگى جاعداي تۋرالى اقپارات بەرىلدى. ەكولوگيا وتە كەڭ ۇعىم بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ كافەدرادا بىرنەشە زەرتحانا بار. وندا كليماتتىڭ وزگەرۋى, جالپى, جاھاندىق جىلۋ ءۇردىسى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار, اۋا, سۋ, جەر لاستانۋى, اگرونوميا, گەنەتيكا, بيوحيميا; ەكولوگيالىق تاربيە سياقتى سان ءتۇرلى سالا زەرتتەلەدى. مەن قازاقستاندا قولدانىسقا يە بولا الاتىنداي باعىتتى تاڭداعىم كەلدى. ءسويتىپ, قازىر بالامالى ەنەرگيا تۇرلەرى مەن قالدىقتاردى وڭدەۋ سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ ءجۇرمىن. مىسالى, جاپونيادا تۇرعىن ۇيلەردىڭ شاتىرىندا كۇن ساۋلەسىن ەنەرگيا كوزىنە اينالدىراتىن پانەلدەر ورناتىلعان. ءار وتباسى وزىنە قاجەتتى ەنەرگيانىڭ كوزىن ءوندىرىپ, قالعانىن ۇكىمەتكە ساتۋ مۇمكىندىگى بار. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وندا ۇلكەن تابيعي اپات بولدى. ەلدە ەنەرگيا تاپشىلىعى پروبلەماعا اينالدى. سوندىقتان بالامالى ەنەرگيا ەڭ دۇرىس جول بولىپ سانالا باستادى. بۇل ءتاسىل بويىنشا كومىرقىشقىل گازى بولىنبەيدى. جاھاندىق جىلۋ ۇردىسىنە جول بەرىلمەيدى, اۋا لاستانبايدى.
سونىمەن قاتار, ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەن نارسە تۇرمىستىق قالدىقتى سۇرىپتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسى. ءار وتباسى كۇندەلىكتى تۇرمىستا شىققان قالدىق, قوقىستى وزدەرى سۇرىپتايدى. ول جاناتىن, جانبايتىن, قايتا وڭدەۋگە كەلەتىن, تاعى باسقا تۇرلەرگە ءبولىنىپ, ءار قوقىس بەلگىلەنگەن كۇنى سىرتقا شىعارىلادى. مىسالى, دۇيسەنبى – جانبايتىن قوقىس تاستايتىن كۇن. بۇل كۇنى ءسىز ۇيىڭىزدەن تەك پلاستيكتەن جاسالعان زاتتاردى تاستاي الاسىز. ال, باسقا قاعاز, تاعام قالدىقتارىن سىرتقا شىعارا المايسىز. قوقىس بىرىڭعاي پلاستيك بولعاندىقتان, ونى بىردەن وڭدەۋگە بولادى دەگەن ءسوز. ەڭ ماڭىزدىسى, قاراپايىم حالىق وسىعان بەيىمدەلگەن. ازاماتتار قوقىستى سۇرىپتاپ تاستاۋ كەرەك ەكەندىگىن بىلەدى ءارى تالاپتى بۇلجىتپاي ورىندايدى. ال بىزدە, وكىنىشكە قاراي, سۇرىپتاۋ تۇگىلى, قوقىستى جاشىگىنە تاستاۋ بىلاي تۇرسىن, قاعا بەرىسكە لاقتىرا سالۋعا بەيىم تۇرامىز.
جاپونيادا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە ەرەكشە. جاپوندار تەوريادان گورى تاجىريبەگە كوپ كوڭىل بولەدى. بارلىعىن ءىس جۇزىندە ىستەپ, ءوز كوزىڭمەن كورگەنىڭ جادىڭدا جاقسى ساقتالادى. قابىلداۋعا وڭاي, تۇسىنىكتى. ءتۇرلى ەكسپەريمەنتتەر بولادى. ساباق دەپ اۋديتوريادا قامالىپ وتىرمايسىڭ. تاۋعا دا شىعاسىڭ, تەڭىز جاعالاۋىنا دا باراسىڭ. ءسويتىپ, سونداعى تىرشىلىكپەن جاقىنىراق تانىساسىڭ. مىسالى, حوككايدو دەگەن سولتۇستىك ارالعا اپاردى. بارلىعىن ۋنيۆەرسيتەت ۇيىمداستىردى. سول ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىمەن, تابيعاتىمەن تانىسىپ, ايماقتا قانداي ەكولوگيالىق پروبلەما بار, ونى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى جوبالار دايىندادىق. وقۋ ءۇردىسى ءارى قىزىقتى, ءارى پايدالى.
جاپونيا دامىعان ەل. ءبىز دامۋشى ەلمىز. ەكونوميكادان باستاپ, الەۋمەتتىك, عىلىم, تەحنولوگيا سالالارىندا باياۋلاپ قالعانىمىز كوزگە بىردەن تۇسەدى. جاپونيادا بارلىعى ادام ءۇشىن جاسالعان. «تىرشىلىكتىڭ ءبارى – ادامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە ىڭعايلى بولۋ كەرەك» دەيدى. بۇل كەرەمەت ەمەس پە؟!
بارلىعى قاراپايىم زاتتاردان باستالاتىندىقتان, سول كۇندەلىكتى ۇعىمدارعا توقتالعىم كەلەدى. كوپشىلىك جەردە كەزەكتە تۇرعاندا ەشكىم «كىم سوڭى, الدىڭدا, ارتىڭدا كىم بار, مەن ونى كوردىم, كورمەدىم» دەگەن ارتىق ءسوز, ايقاي-شۋ شىعارىپ, ءبىرىن-ءبىرى يتەرمەلەمەيدى. ۇندەمەي عانا كەلىپ, سوڭىنا تۇرا سالادى. قىزمەت كورسەتۋ ءىسى وتە جوعارى دەڭگەيدە. بارلىعى سىپايى, ءتارتىپتى. تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن بارىن سالادى. ريزا بولماي قايتۋ مۇمكىن ەمەس. ال بىزدە وكىنىشكە وراي, بىزدە «ءۇي» دەگەن تۇسىنىك جوق. ەڭ الدىمەن, جاپوندارشا ايتساق, قازاق ەلى ول ءبىزدىڭ ءۇي. ءسىز ۇيدە كەز كەلگەن جەرگە تۇكىرىپ, قوقىستى تاستاپ, ماڭايىڭىزداعىلارمەن ۇرىسىپ جۇرمەيسىز عوي؟!
جاپونتانۋشى بولامىن دەپ, جاپوندار تۋرالى بىلەمىن دەپ ويلايتىنمىن. جاپونياعا كەلگەندە, باسقا عالامشارعا كەلگەندەي بولدىم.
ولاردىڭ ويلاۋى دا باسقاشا. توپتىق, ۇجىمدىق ويلاۋعا نەگىزدەلگەن. ولار ءاردايىم وزىنەن گورى ەلدىڭ مۇددەسىن جوعارى قويادى. «مەن» دەپ ءوزىن باستى رولگە قويمايدى. كوزبوياۋشىلىق تا جوق. مىسالى, ساباق بارىسىندا توپتىق جۇمىس بولادى. كىم توپ باسشىسى دەپ پروفەسسور سۇراسا, ەشكىم مەن دەپ قول كوتەرمەيدى. ەشكىم ليدەر مەن بولامىن دەپ تالپىنبايدى. بارلىعى بىردەي بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
جاپوندار ەڭبەكقور حالىق. ءاربىر ءىستى باسىنان اياعىنا دەيىن ۇساق-تۇيەگىن ەسكەرىپ جاسايدى. الدىن الا بارلىعىن جوسپارمەن جاسايدى. كۇن تارتىپتەرى وتە قاربالاس وتەدى. ءبىر تىنىم تاپپايدى. ۇنەمى قوزعالىس ۇستىندە. ساباققا بارادى, ودان كەيىن قوسىمشا ۇيىرمەسى بار, تاعى دا جۇمىس ىستەيدى. جاپون ستۋدەنتتەرى اراسىندا قوسىمشا جۇمىس ىستەۋ كەڭ تاراعان. ولاردا بارلىق وقۋ اقىلى تۇردە. سوندىقتان ءوزىنىڭ جەكە مۇقتاجدارىنا قارجىنى وزدەرى تابۋعا تىرىسادى. قاشان سۇراساڭ دا, قولدارى بوس ەمەس. جاپوندىق دوستارىڭمەن ءبىر جەرگە جينالۋ ءۇشىن ءبىر اي بۇرىن جوسپار كىتاپشاسىنا جازىلۋىڭ كەرەك. مۇعالىم قانداي دا ءبىر حابارلاما ايتاتىن بولسا, بارلىعى سومكەلەرىنەن ءبىر-ءبىر جازبا كىتاپشاسىن الىپ, سوعان جازىپ قويادى.
بىزگە ولاردان ەڭبەكقورلىق, ءاربىر ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, ءتارتىپ دەگەن قاسيەتتەردى ۇيرەنۋگە بولاتىن شىعار. ءتارتىپ دەمەكشى, جاپونيا الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ەلدىڭ ءبىرى. مۇندا ءسىز مەترودا ۇيىقتاپ قالساڭىز دا بولادى. ەشكىم ءسىزدىڭ ۇيالى تەلەفونىڭىزدى, ءاميانىڭىزدى ۇرلاپ الىپ كەتپەيدى. كەرىسىنشە, جوعالعان زاتىڭىز ءوزى-اق ءسىزدى «تاۋىپ الادى». ءاربىر قوعامدىق جەردە جوعالعان زاتتار ورتالىعى بولادى. ءسىز بايقاماي ءتۇسىرىپ الساڭىز, ونى ءبىر جاپوندىق كىسى تاۋىپ السا, سول جەرگە وتكىزەدى. ءوزىم ءبىر رەت ۇيالى تەلەفونىمدى جوعالتىپ الدىم. اكەلىپ بەردى. دوسىم ءاميانىن جوعالتقان. ول دا قايتارىپ الدى. ىشىندەگى اقشاسى دا, قۇجاتتارى دا ورنىندا. ال بىزدە قالتاڭنان قاعىپ كەتەدى.
ءار ەلگە ءتان ەرەكشەلىك, ونىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسقان جەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەن. قازاقستان ۇلان-بايتاق. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ بويىندا كەڭ دالانىڭ دارحاندىعى بار. ءبىز – قوناقجاي, اشىق, كوڭىلىمىز كەڭ حالىقپىز. ال جاپوندار وقشاۋلانعان ارالدىڭ حالقى. سوندىقتان تۇيىق, اشىق ەمەس. وزگەلەرمەن ءتىل تابىسۋى دا قيىن. ءوزىڭ بارىپ تانىسىپ, ءبىلىسىپ, سۇراستىرماساڭ, ولار ساعان جاقىنداي بەرمەيدى.
جاپونياعا كەلىپ العاش كەزدەسكەن پروبلەما ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى بولادى. تەحنيكالىق پروگرەسس ورتاسىندا وسكەن ادامدار ءبىر-بىرىمەن تەك ۇيالى تەلەفون حابارلامالارى, ينتەرنەت ارقىلى عانا ارالاسادى. تانىمايتىن ادامدار كوشەدە ءبىر-بىرىمەن سويلەسپەيدى.
باسىمنان ءبىر وقيعا وتكەن بولاتىن. ءبىر رەت قالا ىشىنەن بايلانىس بولىمشەسىن ىزدەدىم. توكيودا ءاربىر كوشەدە كارتا, نۇسقاۋلار بولادى. بىراق مەن اداسىپ كەتىپپىن. جاپونيادا ءسىز بىرەۋدەن ءبىر نارسە سۇراساڭىز, ول ادامنىڭ ۋاقىتىن الىپ, كەدەرگى جاسايسىز دەلىنەدى. سەبەبى, سۇراعان ادامعا كومەكتەسۋ مىندەت, ول جاۋاپكەرشىلىك. سوندىقتان قولى بوس دەپ سانالاتىن ۇلكەن اتا-اجەلەردەن سۇراعانىڭ ءجون. ءبىر اپادان «بايلانىس بولىمشەسى قايدا, ەكەن؟» دەپ سۇراپ ەدىم, ول كىسى قۋانىپ كەتتى دە, مەنى ەرتىپ اپارامىن دەيدى. ال مەن جوق, ايتساڭىز بولدى, ءوزىم تاۋىپ الامىن دەگەنىمە قاراماستان كوش جەرگە مەنىمەن بىرگە ەرىپ باردى. جول بويى اڭگىمە دە قوزعادى. «قازىرگى جاستار ەشكىممەن سويلەسپەيدى», دەپ مۇڭىن دا شاعىپ, سىر اقتاردى. ۇلكەن كىسىنىڭ سويلەسەر سەرىگى دە جوق پا دەپ قالدىم.
جاپون جاستارى دامىعان ەلدە تۋىپ-وسكەن سوڭ با, وزدەرىنىڭ قولىنداعى التىننىڭ قادىرىن بىلمەيتىن سياقتى. ولار دايىن اسقا تىك قاسىق بولىپ تۋعان ۇرپاقتاي كورىنەدى. كەرىسىنشە, الدىڭعى تولقىنى قازىرگى جاپونيانى جاساعاندار. قازىرگى جاستاردىڭ بويىنداعى نەمقۇرايلىلىقتى تۇسىنە المادىم. ءبىر جاقسىلىقتىڭ ءبىر كەمشىلىگى وسى بولار. ولار ەشتەڭەگە قىزىقپايدى. ءتىپتى, شەتەلگە شىعۋعا ۇمتىلمايدى. جاپونيادان باسقا الەمدە قاۋىپتى, قورقىنىشتى دەيدى.
كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ جاستار ۇنەمى ىزدەنىس, ۇمتىلىس ۇستىندە دەپ ويلايمىن. ءوز ورتاما بايلانىستى ايتسام, دوستارىم ەل, جەر كورگىسى كەلەدى. جان-جاقتى بولعىسى كەلەدى. مەن وقىعىسى كەلەتىن, تالابى مەن تالانتى بار ادام شەتەلدە ءبىلىم العىسى كەلسە, ءوز ماقساتىنا جەتە الاتىنىنا سەنەمىن. سەبەبى, ونداي مۇمكىندىك مەملەكەت تاراپىنان قاراستىرىلعان. سونىڭ دالەلى «بولاشاق» ستيپەندياسى. جيىرما جىل ارالىعىندا بۇل باعدارلاما ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ ايتقان «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى» جاستاردىڭ ارماندارىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. تەك, ەڭ باستىسى, وقىپ-توقىعانىڭدى ەل يگىلىگىنە قولدانۋىڭ كەرەك.
شەتەلدىڭ اتى شەتەل. ول جاقتاعى ادامداردىڭ ويلاۋى, تۇسىنىگى باسقاشا. سەن ءۇشىن جانى اشىپ, ەشكىم ىشكەن اسىن جەرگە قويمايدى. سەن قانشالىقتى ولاردىڭ ءتىلىن, ءدىلىن مەڭگەرسەڭ دە, ولار سەنى ءوزىم دەپ قابىلدامايدى. سوندىقتان شەتەلگە شىعىپ, ول ەلدى يدەيالداپ الۋ دا قاجەت ەمەس.
ءبىزدىڭ ەل بىزدەن باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە شەتەلدىكتەر كەلىپ ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقانىمەن, ولار ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ دامۋىن ءبارى بىردەي قالايدى دەپ ويلامايمىن. بۇل جاپونيادا وقىپ ءجۇرىپ, تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تۇسىنگەنىم, ناق تۇيگەنىم. جاپونيادا العان ءبىلىمىم, العان تاجىريبەم ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە, مەملەكەتىمىزدىڭ الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە دامۋ جولىنا ەرتەڭ پايداسى تيسە دەگەن ءبىر ارمان بار كوكەيىمدە.
ساۋلە جولداياقوۆا,
جاپونياداعى توكاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى.
