اكادەميك ارقالاعان امانات

عالىمنىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى مەن اتقارعان قىزمەتتەرى, عىلىمي جۇمىستارى مەن ۇستازدىق ۇلاعاتى تۋرالى ماقالانى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

حح عاسىرداعى عىلىم مەن ءبىلىم, ءتىل مەن ادەبيەت, مادەنيەت پەن تاريح سالالا­رىن­دا ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىمال بول­عان ا.بايتۇرسىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ, ح.دوس­مۇ­حا­مەد ۇلى, م.اۋەزوۆ, ت.شو­نانوۆ سىندى عالىم­داردىڭ ءىزباسار­لارى رەتىندە, ولاردىڭ يگى دە ونەگەلى ىستەرىن جالعاستىرۋ بارىسىندا ءبىر توپ ءتىل ماماندارى: ءى.كەڭەسباەۆ, ن.ساۋ­رانباەۆ, س.امانجولوۆ, م.بالاقاەۆ, ع.مۇ­ساباەۆ, ا.ىسقاقوۆتار كەلىپ قو­سىلدى. سولاردىڭ ءبىر بەلگىسى ن.ساۋ­رانباەۆ بولعانى كوپكە بەل­گىلى. «تۋما تالانت, دارىندى عالىم ن.ساۋ­رانباەۆتىڭ عىلىمي-ۇستازدىق قىز­مەتىنىڭ شا­رىقتاپ دامۋ كەزەڭى ونىڭ 22 جاسىنان باستاۋ الادى», دەپ جاز­دى بەلگىلى شاكىرتى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.قۇرىش­جانوۆ.

قازاق عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ ور­لەپ ءوسۋ, وركەندەۋ كەزەڭىندە, اسى­رەسە ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاس مامان­داردىڭ تاپشى بولىپ تۇرعان شا­عىندا مەملەكەتىمىز بەن ۇكىمەت ن.ساۋ­رانباەۆقا زور ءۇمىت ارتىپ, وعان كۇردەلى مىندەتتەر جۇك­تەيدى. عىلىمدى دامىتۋ بارى­سىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتى شيراق تا العىر, ىسكەرلىگى, بىلىم­دارلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ ەرەكشەلەنگەن جاس عالىم 28 جاسىنان-اق ۇزەڭ­گىلەس, قىزمەتتەس بولعان ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءى.كەڭەس­باەۆ, س.امانجولوۆ, ءا.مارعۇلان, م.با­لاقاەۆ, ع.مۇساباەۆ, ا.ىسقاقوۆ, ع.بە­گاليەۆ, ج.دوسقاراەۆ, س.جيەن­باەۆتارمەن بىرلەسە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى.

«تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دە­گەندەي, 1940 جىلى ول «قازاق تىلىن­دەگى كو­سەمشەلەردىڭ سەمانتيكاسى مەن فۋنك­تسيا­سى» دەگەن ەڭبەكتى ورىس تىلىن­دە جازىپ بىتىرگەن سوڭ لە­نين­گراد قالا­سىنداعى ن.يا.مارر اتىنداعى ءتىل مەن ويلاۋ ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديس­سەرتاتسيا قورعاپ, فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى دەگەن عىلىمي دارەجەگە يە بولدى. بۇل ەڭبەگى «قازاق تىلىندەگى كوسەمشەلەر» دەگەن اتپەن 1940 جىلى جارىق كورگەنى بار. وسى­دان ءۇش جىل وتكەن سوڭ عالىم, 1943 جى­لى جوعارىدا اتالعان ينستيتۋتتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەسىندە «قازاق تىلىندەگى قۇرمالاس سويلەمدەر جۇيەسى» دەگەن تاقىرىپتا ورىس تىلىندە جازىلعان ەڭبەگى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, قازاق عالىمدارىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت 33 جاسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن العانى بارشاعا ءمالىم. 1948 جىلى بۇل ەڭبەگى جەكە كىتاپ بولىپ باسپادان شىقتى.

تالانتتى دا تاعىلىمى زور عا­لىم نىعمەت ساۋرانباەۆ قايرات-جىگەر, كۇش-قۋاتىن, تابيعي قابىلەتى مەن بارشا ءبىلىمىن سۇيىكتى ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن ءبىلىمىن, عاسىرلار بويى حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان باي مادەنيەتىن, ۇلتتىق ءتىلىن كوركەيتىپ دامىتۋعا باعىشتادى.

ول ءوزىنىڭ تولىق ماندەگى فيلولوگ ەكەندىگىن, ياعني ادەبيەتشى جانە ءتىل ما­مانى ء(تىلشى) ەكەندىگىن قۇندى دا ءمان­دى, اسا ماڭىزدى ەڭبەكتەرى ارقىلى كورسەتە ءبىلدى. وعان دالەل – بىرىنشىدەن, ادەبيەتشى رەتىندە ونىڭ جاس كەزىندەگى اقىندىعى ءمالىم بولسا, ەكىنشىدەن, اباي, جامبىل شىعارمالارىن زەرتتەۋى, ولاردىڭ تاڭدامالى ەڭبەكتەرىن جا­رىققا شىعارىپ, جاۋاپتى رەداكتورى بولۋى, سونداي-اق حالىق اۋىز ادە­بيەتىن زەرتتەۋگە ىنتالا­نىپ, وتە­گەن باتىر, مۇرىن جىراۋ تۋرالى كولەم­دى ماقالالار جازىپ, «قى­رىم­نىڭ قىرىق باتىرى» تۋرالى ىزدەنىسكە بەت بۇرۋى, بولاشاق­تا ادە­بيەت سالاسىندا اتقارماق ءىس-جوس­پارى­نىڭ جاسالۋى تولىق ايعاق.

ءتىلشى – ءتىل مامانى رەتىندە ن.ساۋ­­ران­باەۆ ۇلتتىق الىپپە مەن ەم­لەنى جۇيەلەۋ, بىرىز­­دىلەندىرۋ ورفو­­­گرافيالىق نورما مەن ەملە قيىن­­دىق­تارى جايىندا زەرتتەۋلەر جا­ساعان ۇلت جاناشىرى بولعانى جونىندە ءوز زا­مان­داستارىنىڭ پىكىر­لەرى مەن قولىنان شىققان ەڭبەكتەرى تولىق كۋا.

عالىمنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ فونەتيكا, مورفولوگيا, سينتاكسيس, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, تەرمينولوگيا, ءتىل تاريحى, ادەبي ءتىل, ديالەكتولوگيا, تىلدەردىڭ قا­رىم-قاتىناسى ءتارىزدى كۇردەلى سالالارى بويىن­شا عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر جاز­عان وزىق ويلى عالىم رەتىندە تانىلىپ, ايتار­لىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن ەڭبەكتەرى تىزىمىنەن انىق كورەمىز.

عالىم-ۇستازدىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسى بو­يىنشا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن پەد­ۋچيليششەلەردىڭ ستۋدەنتتەرىنە ار­نال­عان وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدا­رى, مەتو­ديكالىق باعدارلامالار مەن جاڭا باعىتتاعى مەتودولوگياسى, ادىستەمەسى ونىڭ ادىسكەر ەكەنىن ايقىنداپ, وقۋ ىسىندە ءمالىم بولعانى كوپكە ايان.

اكادەميك ن.ساۋرانباەۆ عى­لىمدى بىلىم­مەن ۇشتاستىرا, جال­عاستىرا ءبىلىپ, ۇلت ماماندارىن باۋ­لىپ تار­بيەلەۋ ماقساتىندا: قا­زاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە, اباي اتىنداعى پەدا­گوگيكالىق ينس­تيتۋتتا, قىزدار پەدا­گوگيكالىق ينس­تيتۋتىندا نەگىزگى قىز­مەتى­نەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ ءدارىس بەرىپ, مىڭ­داعان شاكىرتتەرگە ءبىلىم ءنا­رىن شاشىپ, ايتارلىقتاي ۇلەس قوس­­قان ۇستاز. ول عىلىمنىڭ قارا شا­ڭىرا­عىن كوتەرىسۋدە: ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءا.مار­عۇلان, ءى.كەڭەسباەۆ, ا.جۇبانوۆ سىن­دى عالىمدارمەن بىرگە بولعان ۇزەڭ­گىلەس قۇرىلتاي­شى, قوعامدىق عىلىمدى زەرتتەۋدى ۇيىم­داستىرۋشى باسشى, حا­لىقتار دوستىعىن دىتتەگەن سارابدال قاي­راتكەر, بارشا بولمىس تىرلىگىمەن بىتە قايناسقان قايتپاس قايسار ينتەرناتسيوناليست.

زاڭعار عالىم ن.ساۋران­باەۆتىڭ تۋىپ-وسكەن ەل-جۇرتى قازاق تاري­حىندا ەسىمدەرى بەلگىلى اتاقتى تۇل­عالار شىققان تاراز ءوڭىرى. ول 1910 جىلدىڭ جاز ايىندا قورداي اۋدانىنىڭ شار­باقتى اۋىلىندا كەدەي شارۋا ساۋ­رانبايدىڭ وتبا­سىندا ومىرگە كەل­گەن. سوڭعى ءبىر دەرەككە جۇگىنسەك: «ساۋ­رانباي قارت قازاقتىڭ توبە ءبيى – تولە ءبي­دىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەن» (گ.ما­مىر­بەكوۆا. ن.ساۋرانباەۆ­تىڭ با­لالىق شاعى// ۇلى دالا تۇلعالارى: اكا­دەميك ن.ت.ساۋرانباەۆ. ا. 2014, 7 ب.)

نىعمەت ءتىنالى ۇلى بۇرىنعى قا­سىق اۋى­لىن­داعى ورتا مەكتەپتە وقىپ, تىڭ­عىلىقتى ءبىلىم الىپ جۇر­گەن كەزىندە-اق, تالاپتى ءارى زەيىندى وقۋشى رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ءوزى قول­دان جاساپ العان قالاقتاي دومبىرانى تارتىپ, ءان سالۋعا اۋەس تە قۇمار بولىپتى. بۇل تۋرالى ەلى­نىڭ ازاماتى م.توقبەرگەنوۆتىڭ ء«بى­لىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا (1973, №5): «نىعمەت جاس­تايىنان ونەرگە, اقىن­دىققا جانى جاقىن بولدى. ءتىپتى ون جاسىندا دومبىرا جاساپ الىپ, ۇلكەن شارشى توپتىڭ الدىندا ۇنەمى توگىلدىرىپ ءان سالاتىن. نىعىمەتتىڭ ان­شىلىگىنە سۇيىنگەن جۇرتى ونى جاسىنان باستاپ-اق «ولەڭشى بالا» اتاپ كەتكەن دەگەندى وقيمىز.

سول وڭىردەگى بەدەلدى دە بەلگىلى ەل اعا­لا­رىمەن دە ءتىل تابىسا ءجۇرىپ, اتاق­تى ادام تىلەمىس ەسپول ۇلىمەن دە سىيلاس بولعان ەكەن. جاس اقىن نىعمەت ءوزى­نىڭ ءبىر جازباسىندا: «تىلەمىس وتە شە­شەن, ءوزى سىقاقشىل اقىن بولعان ادام. بۇرىن بي بولعان, قازاق تاريحىن جۇي­رىك بىلگەن. مۇ­سىلمانشا 10-12 جاسىمدا جيىن-تويدا ولەڭ ايتىپ ءجۇرىپ تالاي رەت كورگەنمىن. ۇيىندە بولىپ, تالاي ءان سالعانمىن. تىلەمىس ول كەزدە قار­تايعان ەدى, بىراق بۇرىنعى ەرلىگى, سە­رىلىگى, شەشەندىگى, سىقاقشىلدىعى قال­ماعان ەدى» دەيدى عىلىم اكادەمياسى ار­حيۆىندەگى ءوزىنىڭ ارحيۆىندە.

سول ءبىر كەزدەردە «ولەڭشى بالا» نىعمەت ءدۇبىرلى توي-دۋمانداردا ءوز جانىنان ولەڭ شىعارىپ, قالىڭ جۇرت­تى اۋزىنا قاراتىپ, تامساندىرىپ تا تاڭداندىرىپ جۇرەدى. كەي كەزدەردە بايگەگە يە بولىپ, جەڭىپ العان جورعا اتىنا ءمىنىپ قايتاتىن كۇيگە دە جەتەدى. سول كەزدەرى «ولەڭشى بالا» كەنەن اتاسىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, قامقورلىعىنا يە بولىپ, ۇنەمى بىر­گە بولىپ, ەل ارالايدى. كەنەكەڭ بول­سا نىعمەتتى جامبىل اتا الدى­نا دا اپارادى. داڭقتى اقىن اتا دا «ولەڭشى بالانىڭ» ولەڭدەرىن تىڭ­داپ, اق باتاسىن بەرەدى.

كەنەكەڭنىڭ قاسىندا ۇنەمى بىرگە ءجۇرىپ, اتالىق قامقورلىعىنا رازى بول­عانىن بىلدىرگەندەگى نىعمەت ءتىنالى­ ۇلى­نىڭ كەنەن اتا تۋرالى ولەڭى عىلىم اكادەمياسىنداعى ءار­حيۆى – اكادەميك ن. ساۋرانباەۆ ار­حيۆىندە بارىن كوردىك. ونىڭ قىس­قاشا نۇسقاسى:

«ايبارلى, اسقار بەلىم, قۋات كەنىم,

شارىقتادى كۇش الىپ, سەنەن ەلىم

ءوزىڭ – كۇش, جارىق – ساۋلەڭ,

كوركىڭ – باقىت,

رۋحىڭمەن جاڭاردى سوۆەت ەلىم.

جارىعىم سەن دە اسپاندا, مەن اسقاردا,

بالاپان ەم, بىتكەندە سەن اسپانعا

قۇرىش بىلەكتى, جاۋ جۇرەك بالا بۇركىت,

بوپ ءوستىم, سەنەن تۇسكەن نۇر استىندا».

جامبىل مەن كەنەن اتالارى نىع­­مەتكە وسى ونەرىن شىڭداي بەرۋ تۋرالى اتالىق اقىل-كەڭەستەرىن بەرگەنمەن, ونەرلى دە ورەلى جاستىڭ وي-ارمانى ءبىلىم الىپ, انا ءتىلىن ارداق تۇتىپ, ءتىل مامانى بولۋدى شىن جۇرەگىمەن قالايدى. ءسويتىپ, 15 جاسىنان ءبىلىم قۋىپ الماتىعا كەلەدى دە 1925-1928 جىلدارى قازكرو وقۋ-اعارتۋ ينس­تيتۋتىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ 1928-1932 جىلدارى قازكرو حالىق-اعارتۋ ينستيتۋتىن وتە جاقسى وقىپ, ماماندىعى بو­يىنشا ديپلوم العان سوڭ قازكرو وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ ينسپەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى.

قىزىل ارميا قاتارىنا شاقى­رىل­عان ول 1933-1934 جىلدارى 24 ات­قىشتار ديۆيزياسى, 71 ات­قىشتار پول­كىنىڭ كۋرسانتى رە­تىن­دە اسكەري بورى­شىن ۆينيتسا قالا­سىندا وتەي ءجۇرىپ, 1935 جى­لى لەنينگراد (قازىرگى سانكت-پەتەر­بۋرگ) قالاسىنىڭ ا.ي.گەر­تسەن اتىن­داعى مەملەكەتتىك پەداگوگي­كالىق ينستيتۋتتىڭ فيلولوگيا فا­كۋل­تە­تىنە سىرتتاي وقيتىن ستۋدەنت بو­لىپ قابىلدانادى. 1935 جىلى ن.ساۋ­­رانباەۆ وسى ينستيتۋتتىڭ 1 جانە 2 كۋرستارىنا قاتار ەمتيحان تاپ­سىرىپ, ونىڭ 3 كۋرس ستۋدەنتى بولادى. سول جىلى رسفسر وقۋ-اعارتۋ كوميس­سا­رياتىنىڭ جانىنداعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ لە­نينگرادتاعى بو­لىمشەسىنە بارىپ اسپيرانتۋراعا قا­بىلدانادى. ول اسپيرانتۋرا پروگرامماسىن وتە جاق­سى اياقتاپ, 1938 جىلى قازاقستان وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ قاراماعىنا قىز­مەتكە قابىلدانا­دى. سول جىلدىڭ ەكىن­شى جارتىسىندا ۇيىمداستىرىلعان وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ مەكتەپتەر جو­نىندەگى عى­لىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋ­تىنىڭ عىلىمي جۇ­مىستار جونىن­دە­گى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بو­لىپ, 28 جاستاعى ن.ساۋرانباەۆ بە­كى­تىلەدى دە 1941 جىلعا دەيىن ەڭبەك­تەنەدى.

1941-1946 جىلدارى كسرو عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ قازاق فيليا­لىن­دا العاش قۇ­رىلعان ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينس­تيتۋ­تىنىڭ ديرەك­تورى بولىپ ن.ساۋرانباەۆ تا­عا­­يىندالادى دا جاس مامان كوپتەگەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنەدى. البەتتە جاڭادان قۇ­رىل­عان, ءىس-شاراسى قا­ۋىرت تا مول عىلىمي-زەرت­­تەۋ ينستي­تۋتىنىڭ قىرۋار جۇمىسىن تەز ارادا جانداندىرىپ, جولعا قويۋ, ءبىر قالىپقا كەلتىرۋ وڭاي شارۋا بول­ماعانى كىمگە دە بولسا ايان. «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەگەن عوي حالىق دا­نالىعى. عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمى­سىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا م.اۋەزوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.امان­جولوۆ, ءا.مارعۇلان, م.عاب­دۋللين, ع.مۇساباەۆ, ە.سمايىلوۆ ت.ب. عالىمداردى قىزمەتكە تارتىپ, ىزگى ىستەردى بىرگە دە بىرلەسە ىستەۋگە بەل بايلاپ كىرىسۋدىڭ ناتيجەسى زور بولىپ, وڭدى ىستەر اتقارىلدى. ينس­تيتۋت قىز­مەتكەرلەرى مەن ونىڭ دي­رەكتورى تاراپىنان وسى كەزدە اتقا­رىلعان اسا ءىرى دە كۇردەلى جۇمىس – ۇلى ابايدىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە جاپپاي كىرىسىپ كەتكەن قاۋىرت ءىس ەدى.

ن.ساۋرانباەۆتىڭ وسى كەزدە قا­لامىنان تۋعان «اباي جاڭا كور­كەم ادەبيەتتىڭ اتاسى» كولەمدى دە ما­ڭىزدى ءارى سونى ماقالاسى «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» گازەتىندە (1945 ج. 8 ساۋىردە) جارىق كورەدى. ول وب­لىس­تىق گازەتتەردە: «سوتسياليستىك قۇرىلىس (1945 ج. 8 اپر.)», «لەنين تۋى», «وڭتۇستىك قازاقستان (1945 ج. 8 اپر.)», «بولشەۆيكتىك جول» گازەت­تە­رىندە باسىلىپ شىقتى. «اباي وسنوۆو­پولجنيك نوۆوي كازاحسكوي ليتە­راتۋرى» دەگەن ماقالاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشى جۋرنالىندا, «كازاحسكي كلاسسيك» ما­قالاسى «ليتەراتۋرنايا گازەتا (1945, 11 اۆگ.)», «وسنوۆوپولجنيك نو­ۆوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى» (ك 100 لەتيۋ سو دنيا روجدەنيا ابايا) «كا­زاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە (1945, 25 مارتا), «لەنينسكايا زناميا» (1945, 14 اپرەليا) سياقتى ماقا­لالارىنىڭ گازەتتەردە جاريالانۋى – سول كەزدە اسپاننان التىن تۇسكەندەي بولعانى ءسوزسىز.

تەلعوجا جانۇزاق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور