جەڭىل اتلەتيكانىڭ بارلىق تۇرىنەن باسەكەلەر وتە تارتىستى جانە قىزىقتى وتەتىنىنە كۇمانىمىز جوق. ارقايسىسىنىڭ ءوز جانكۇيەرى بار. وسى جارىستى تاماشالۋعا قۇشتارلىق تانىتاتىن كورەرمەندەر سانى ونداعان ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. ال ەگەر سولاردىڭ اراسىنان تەك بىرەۋىن عانا, ياعني ەڭ كەرەمەتىن تاڭداۋ قاجەت بولسا, وندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى 100 مەترگە جۇگىرۋ سايىسىنا تۇسەتىنى ءسوزسىز. قىسقا قاشىقتىققا جۇگىرۋ بارىسىندا جەر-جاھانداعى ەڭ جۇيرىك ادام انىقتالادى. ەندى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ اۋانىن سول ارناعا قاراي بۇرساق.
جاڭا داۋىردەگى وليمپيا ويىندارىنىڭ الاۋى العاش رەت 1896 جىلى افينادا تۇتانسا, 100 مەترگە جۇگىرۋ سايىسى سول كەزدەن بەرى وسى جارىستىڭ باعدارلاماسىنا ەنگەن. تۇڭعىش چەمپيون رەتىندە اقش سپورتشىسى توم بەركتىڭ ەسىمى اتالادى. 21 جاستاعى بوستون قالاسىنىڭ تۋماسى ەڭ قىسقا قاشىقتىقتى 12 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتتى. سول كەزدىڭ وزىندە ول ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءادىس-تاسىلمەن ەرەكشەلەندى. جارىستى توم بويىن تىم تومەن ءتۇسىرىپ الىپ باستايتىن. كەيىننەن اقش سپورتشىسى بۇل ءتاسىلدى مىسىق تۇقىمداس اڭداردان ۇيرەنگەنىن ايتتى. الىستان «ولجانى» بايقاعاندا جىرتقىشتاردىڭ ەڭكەيىپ كەلىپ, ابدەن جاقىنداعاندا عانا اتىلاتىنىن العا تارتتى. بۇگىنگى تاڭدا جەلاياقتاردىڭ دەنى ءدال وسى ءتاسىلدى پايدالانادى. ەجەلگى ەللادا ەلىندە گەرمانيالىق فريتس گوفمان ەكىنشى ورىندى يەلەنسە, امەريكالىق فرەنسيس لەين مەن ماجارستاندىق الويز سوكولدىڭ ناتيجەلەرى بىردەي بولعاندىقتان, ەكەۋى دە ءۇشىنشى ساتىعا جايعاستى.
حح عاسىردا وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ ناتيجەسىنە توقتالاتىن بولساق, ەڭ قىسقا قاشىقتىققا جۇگىرۋدە باس جۇلدەنىڭ دەنىن اقش قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەلەرى يەمدەندى. اتاپ ايتساق, ءار جىلدارى فرەنك دجارۆيس (1900), چارلز ارچيبالد حان (1904), رالف كرەيگ (1912), چارلز پاددوك (1920), توماس ەدۆارد تولان (1932), دجەسسي وۋەنس (1936), حارريسون ديللارد (1948), ليندي رەميدجينو (1952), بوببي دجو مورروۋ (1956), بوب حەيەس (1964), دجيم حاينس (1968) جانە كارل ليۋيس (1984, 1988) سىندى ساڭلاقتار شاشالارىنا شاڭ جۇقتىرمادى. ۇلىبريتانيانىڭ ۇلاندارى ءۇش رەت تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. ولار – گارولد ابراحامس (1924), اللان ۋەللس (1980) جانە لينفورد كريستي (1992). پەرسي ۋيليامس (1928) پەن دونوۆان بەيليدىڭ (1996) ارقاسىندا كانادانىڭ ءانۇرانى ەكى مارتە شىرقالدى. سونداي-اق وار وكىلى رەدجي ۋوكەر (1908), گەرمانيالىق ارمين حاري (1960), كسرو-نىڭ ۇزدىگى ۆالەري بورزوۆ (1972) جانە ترينيدادتىق حەيسلي كروۋفورد (1976) ءبىر-ءبىر رەتتەن ءدال سونداي قۇرمەتكە بولەندى.
بالكىم, قازىرگى كەزدە جوعارىدا اتالعان سپورتشىلاردىڭ كوبىنىڭ ەسىمىن جانكۇيەرلەر ۇمىتىپ تا قالعان بولار. ارينە وعان ەش تاڭدانبايمىز. ويتكەنى ارادا كوپتەگەن جىل ءوتتى. بۇرىنعى مىقتىلاردىڭ ورنىن كەيىنگى تولقىن باستى. كەيبىرەۋى باقيلىق بولدى, كەيبىرەۋى ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن كوپشىلىك نازارىنان تىس قالدى. ءار ءداۋىردىڭ ءوز دۇلدۇلدەرى, ءوز جۇلدىزدارى بار دەگەندەي... دەسەك تە ەلدىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى دەيتىن ەكى ازامات بار. ولار – دجەسسي وۋەنس پەن كارل ليۋيس. ەندى وسى جەڭىل اتلەتتەر جايىندا ءبىراز ماعلۇمات بەرە كەتەيىك.
دجەسسي وۋەنس اقش-تىڭ الاباما شتاتىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالاۋسا كەزىنەن جوقشىلىق پەن تارشىلىقتىڭ ازابىن مولىنان تارتقانى بىلاي تۇرسىن, ناسىلدىك تۇرعىدان دا كوپ تەپەرىش كوردى. سوعان قاراماستان, ول سپورتتىق سايىستاردا ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن مويىنداتىپ, كوپتەگەن بايراقتى باسەكەدە جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. 1936 جىلى بەرليندە وتكەن وليمپيادادا 23 جاستاعى دجەسسي ءتورت بىردەي باس جۇلدەنى ولجالاپ, تاڭداي قاعارلىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. ول ەستافەتالىق سايىستا, ۇزىندىققا سەكىرۋدە, 100 جانە 200 مەترگە جۇگىرۋدە الدىنا جان سالمادى. كەيبىر جارىستاردا الەمدىك رەكوردتى دا جاڭارتتى. بەرليندەگى دودانىڭ ناعىز قاھارمانى ءدال وسى وۋەنس ەدى. سول باسەكەلەردىڭ بارلىعىن ادولف گيتلەردىڭ ءوزى تاماشالادى. ال فيۋرەردىڭ تەك ەۆرەيلەردى عانا ەمەس, «اري تەكتىلەر» قاتارىنا جاتپايتىنداردىڭ بارلىعىن جەك كورگەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى قارا ءناسىلدى جىگىتتىڭ وزگەلەردەن قارا ءۇزىپ كەتۋى ونىڭ شامىنا ءتيدى. قانى باسىنا شاپقان گيتلەر دجەسسي وۋەنستى قۇتتىقتاۋدان باس تارتىپ, ستاديوننان كەتىپ قالعان دەسەدى.
وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جانە توقسانىنشى جىلدارىنىڭ شوقجۇلدىزى كارل ليۋيس تە الاباما شتاتىنىڭ تۋماسى. ۇلكەن سپورتقا ول بەرلين وليمپياداسىنىڭ قاھارمانى دجەسسي وۋەنسكە ەلىكتەپ كەلدى. ەكەۋىنىڭ اكەسى اجىراماس دوس بولعان كورىنەدى. 1984 جىلى ليۋيس لوس-اندجەلەس وليمپياداسىندا الدىنا جان سالمادى. ارادا ءتورت جىل وتكەن سوڭ عالامدىق دودا سەۋلدە ۇيىمداستىرىلدى. سول جارىستا اقش سپورتشىسىنان كوپ قالىپ قويعان كارل ەكىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. باس جۇلدە بەن دجونسونعا بۇيىردى. كانادالىق جەلاياق 9,79 سەكۋندتىق ناتيجەگە قول جەتكىزدى. بۇل – الەمدىك رەكورد! ءليۋيستىڭ كورسەتكىشى – 9,92. تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى دجونسونعا تامسانا قول سوقتى. الايدا ارادا بىرەر كۇن وتكەننەن كەيىن ۇيەڭكى جاپىراقتىلار ەلى وكىلىنىڭ دوپينگ قولدانعانى انىقتالىپ, ونىڭ ابىرويى ايرانداي توگىلدى. وسىلايشا, التىن مەدال امەريكالىق جەلاياقتىڭ كەۋدەسىندە جارقىرادى. « ۇلى كارل» اتانعان ونىڭ ەسىمى تاريحتا قالدى. ءوزىنىڭ سپورتتىق عۇمىرىندا ول 100 جانە 200 مەترلىك قاشىقتىققا جۇگىرۋ, 4ح100 ەستافەتالىق سايىس جانە ۇزىندىققا سەكىرۋدى قوسا العاندا, وليمپيا ويىندارى (9 التىن+1 كۇمىس) مەن الەم چەمپيوناتتارىندا (8 التىن+1 كۇمىس+1 قولا) ون-ون مەدالدان ولجالادى.
حح عاسىرداعى العاشقى ەكى وليمپيادادا امەريكالىق موريس گرين (2000 جىل, سيدنەي) مەن دجاستين گەتلين (2004 جىل, افينا) توپ جاردى. ءسويتىپ گرەكيانىڭ استاناسىندا اقش-تىڭ سپرينتەرلەرى سوڭعى رەت اتوي سالدى. ودان كەيىن ولار التىن تۇعىردى ۋسەين بولتقا باسى ءبۇتىن بوساتىپ بەردى. سوڭعى ءۇش ءدۇبىرلى دودا يامايكا شوقجۇلدىزىنىڭ جارقىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. 2008 جىلى بەيجىڭدەگى ويىنداردا بولت الەمدىك رەكوردتى جاڭارتتى – 9,69 سەكۋند. 2012 جىلى لوندوندا وليمپيادالىق رەكوردقا وزگەرىس ەنگىزدى – 9,63 سەكۋند. ريو-دە-جانەيروداعى ناتيجەسى – 9,81 سەكۋند.
بۇگىنگى تاڭدا قىسقا قاشىقتىققا جۇگىرۋدە ۋسەين بولتقا تەڭ كەلەر ەشكىم جوق. وزگە جۇيرىكتەر ونىڭ شاڭىنا دا ىلەسە الماي ءجۇر. قازىرگى كەزدەگى الەمدىك رەكورد تا ءدال وسى سپورتشىعا تيەسىلى – 9,58 سەكۋند. ال 100 بەن 200 مەترگە جۇگىرۋ جانە ەستافەتالىق سايىستاردى قوسا الساق, بولتتىڭ تابىسى تىپتەن تولاعاي ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ونىڭ 8 دۇركىن وليمپيادا جانە 11 دۇركىن الەم چەمپيونى دەگەن دارداي اتاعى بار.
وليمپيا ويىندارىنىڭ تاريحىندا ەڭ قىسقا, ياعني 100 مەترلىك قاشىقتىققا جۇگىرۋ سايىسىندا نەبارى 8 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى التىن السا, 18 ەلدىڭ ورەندەرىنە عانا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن. ال قالعاندارىنىڭ قورجىنى بوس قايتقان.
الەم چەمپيوناتى جايىندا اڭگىمەلەيتىن بولساق, ول 1983 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. سول كەزدەن بەرى ايتۋلى جارىستىڭ جالاۋى 17 مارتە جەلبىرەدى. 100 مەترگە جۇگىرۋ سايىسىندا باس جۇلدەنىڭ دەنىن اقش قۇراما كومانداسىنىڭ مۇشەلەرى يەلەندى. امەريكالىقتار 10 مارتە جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. يامايكانىڭ تۇلەكتەرى ءتورت رەت تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. ۇلىبريتانيا, كانادا جانە سەنت-كيتستە ءبىر-ءبىر التىننان بار. جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەردەن بولەك, ترينيداد پەن توباگو جانە باگام ارالدارى عانا جۇلدەلى ورىنداردى ەنشىلەدى. باقانداي 37 جىل ىشىندە بار-جوعى جەتى ەلدىڭ سپرينتەرلەرى دۇنيەجۇزىلىك دودادا ولجاعا كەنەلگەن ەكەن. وسى جايتتىڭ ءوزى-اق ازىرگە جوعارىدا اتالعان كوماندالارمەن ەشكىمنىڭ ۇزەڭگى قاعىستىرا المايتىنىن اڭعارتسا كەرەك.
جەكەلەگەن جەلياقتارعا كەلەتىن بولساق, امەريكالىق كارل ليۋيس (1983, 1987, 1991) پەن موريس گرين (1997, 1999, 2001) جانە يامايكالىق ۋسەين بولتتىڭ (2009, 2003, 2015) وزگەلەردەن شوقتىعى بيىك تۋر. اتتارى اڭىزعا اينالعان ايتۋلى ازاماتتار ءۇش رەتتەن شاشالارىنا شاڭ جۇقتىرمادى. اقش-تىڭ تاعى ءبىر جۇلدىزى دجاستين گەتلين (2005, 2017) ەكى مارتە دارا شىقتى. ال ۇلىبريتانيالىق لينفورد كريستي (1993), امەريكالىق دونوۆان بەيلي (1995), كيم كوللينز (2003), تايسون گەي (2007), كريستيان كوۋلمان (2019) جانە يامايكالىق يوحان بلەيك (2017) ءبىر-ءبىر رەتتەن چەمپيوندىق ءتاجدى يەمدەندى.
سوڭعى الەم چەمپيوناتى بىلتىر كاتاردىڭ باس شاھارى – دوحادا ءوتتى. قىسقا قاشىقتىققا جۇگىرۋدە اقش-تىڭ ەكى جەلاياعى – 28 جاستاعى كريستيان كوۋلمان (ۋاقىتى – 9,76 سەكۋند) مەن 37 جاستاعى دجاستين گەتلين (9,89) ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىنداردى ءوزارا ءبولىستى. ءۇشىنشى ساتىعا 24 جاستاعى كانادالىق اندرە دە گراسس (9,90) تابان تىرەدى.
