الەم • 07 قىركۇيەك، 2020

كوسوۆو مەن سەربيا تاتۋلاسۋعا بەت بۇردى

32 رەت كورسەتىلدى

سەربيا مەن كوسوۆو ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەلىستى. اق ۇيدە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ قاتىسۋى­مەن وتكەن ۇشجاقتى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە بەلگراد پەن پريشتينا بيلىگى تاتۋلاسۋعا ىقىلاس تانىتتى.

 

ۆاشينگتوندا وتكەن كەلىسسوز­دەرگە د.ترامپتان بولەك سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچ پەن كوسوۆونىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اۆدۋللا حوتي قاتىستى. جيىن بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەلەر تالقىلانىپ، شەشىمىن تاپتى.

بىرىنشىدەن، سەربيا مەن كوسوۆو ەكو­نوميكالىق قارىم-قا­تى­ناس­تى نىعايتۋعا كەلىستى. دەگەن­مەن ا.ۆۋچيچ ەكونوميكا­لىق بايلانىستى جاقسار­تۋ ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي دۇر­داراز­دىقتىڭ جويىلعانىن بىلدىر­مەيتىنىن اتاپ ءوتتى. وقىرمانعا ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن وسى جەردە ءسال شەگىنىس جاساساق. كەزىندە كوسوۆو دا، سەربيا دا يۋگوسلاۆيا فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى. كوسوۆو ول كەزدە سەربيانىڭ قۇرا­مىنداعى اۆتونوميالىق ايماق مارتەبەسىنە يە-تۇعىن.

وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى وڭىردە قاقتىعىس تۋىنداپ، يۋگوسلاۆيا فەدەراتسياسى تارادى. وسىلايشا بالقان تۇبەگى ءتۇرلى قاقتىعىستىڭ وشاعىنا اينالىپ، ايماقتاعى ساياسي جاع­دايلار سان مارتە قۇبىلدى. وسى­نداي كەزەڭدە سەربيا بي­لى­گى كوسوۆونى ءوز اۋماعى دەپ ما­لىم­­دەگەن-ءدى. بىراق كوسوۆودا نەگى­زىنەن مۇسىلمان الباندار تۇرا­تىندىقتان، سەربتەرمەن اراداعى ۇلت­ارالىق  جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. اقىرىندا قاقتىعىسقا حا­لىقارالىق قوعامداستىق ارالاسىپ،  كوسوۆوعا ناتو اسكەرىن كىرگىزدى. بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسياسى ءالى كۇنگە دەيىن وسى وڭىردە قىزمەت ەتەدى.

كوسوۆو 1999 جىلدان سەربيا­عا باعىنۋدان باس تارتسا، 2008 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ونى بۇۇ-عا مۇشە 192 ەلدىڭ 112-ءسى تاۋەلسىز ەل دەپ تانىسا، 69 ەل رەسمي تۇردە مويىنداعان جوق. ولاردىڭ قاتارىندا سەربيا دا بار. راس، كەيىننەن 15 مەملەكەت ءوز پىكىرىن وزگەرتتى. مىنە، كوسوۆو ەگەمەندىگىن جاريالاعانىمەن ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان تۇيت­كىلدەر جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى – سەربيامەن اراداعى قارىم-قاتىناس.

اق ۇيدە وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزى دا وسىندا. بۇعان دەيىن بالقان تۇبەگىندە كورشى جاتقان ەكى ەلدىڭ اراسىن جالعايتىن بىردە-ءبىر اۆتو جول نە تەمىر جول جوق بولاتىن. كەلىسىمگە سايكەس، ەندىگى جەردە اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلماق. سونداي-اق كوسوۆو بالقان تۇبەگى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ۆيزاسىز ايماققا ەنبەك. قازىرگى تاڭدا بۇل باستاماعا سەربيا، البانيا جانە سولتۇستىك ماكەدونيا قول قويعان. الداعى ۋاقىتتا كەلىسىمگە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا ەنۋدى كوزدەيدى.

ەكىنشىدەن، پريشتينا ءبىر جىلعا دەيىن حالىقارالىق ۇيىم­دارعا كىرۋگە ءوتىنىش بەرمەۋ­گە مىندەتتەمە الدى. ال بەلگراد بيلىگى وسى مەرزىم ارالىعىندا باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن تانۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءتيىس.

سونىمەن قاتار مامىلەگە كەلگەن رەسمي بەلگراد پەن پريشتينا بيلىگى اقش-تىڭ بىرقاتار ء«وتىنىشىن» ورىنداماق. اتاپ ايتساق، Huawei كومپانياسى ۇسىناتىن 5G تەحنولوگياسىن پايدالانباۋ، «حەزبوللانى» تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانۋ جانە سەكسۋالدى ازشىلىقتى قىلمىستىق قۋدالاۋ تۋرالى زاڭنان باس تارتۋ.

ۇشىنشىدەن، كەلىسىم اياسىندا سەربيا تاراپى تەل-اۆيۆ­تەگى ەلشىلىگىن يەرۋساليمگە كوشىر­مەك. كوسوۆو دا اتالعان شاھاردا ديپلوماتيالىق ميسسياسىن اشۋ­عا كەلىستى. مۇنىڭ ەسەسىنە يزرا­يل تاراپى كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايدى.

بالقان تۇبەگىندەگى ەكى ەلدىڭ يەرۋساليمنەن ەلشىلىك اشۋى يزرايل ءۇشىن جەڭىسپەن تەڭ. بۇعان دەيىن اقش تاراپى ءوز ەلشىلىگىن وسى قالاعا اۋىستىرىپ، حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سىنىنا ۇشىراعان ەدى. ويتكەنى بۇۇ يەرۋساليمدى پالەستينا مەن يزرايلگە تەڭ دارەجەدە تيەسىلى دەپ ەسەپتەيدى. ال اق ءۇيدىڭ سول ارەكەتى بۇعان قارسى كەلگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا دا ساي كەلمەيدى.

وسى وقيعادان كەيىن پىكىر بىلدىرگەن يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ سەربيا ديپلوماتيالىق ميسسياسىن يەرۋساليمگە كوشىرگەن العاشقى ەۋروپالىق مەملەكەت دەپ مالىمدەدى. ەكى ەلدىڭ ەلشى­لىكتەرى كەلەر جىلعى شىلدەگە دەيىن قونىس اۋدارماق.

«دوسىم، سەربيا پرەزيدەنتىن يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى دەپ تانىپ، ەلشىلىگىن سوندا كوشىرۋ جونىندەگى شەشىمى­نە العىس ايتقىم كەلەدى. سون­داي-اق وسى جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە اتسالىسقان دوسىم پرەزيدەنت ترامپقا دا راحمەت»، دەدى ب.نەتانياحۋ.

پالەستينا باسشىلارى اق ءۇيدىڭ مالىمدەمەسىنە رەنجۋلى. ولار­دىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل قا­دام ارقىلى د.ترامپ پالەس­تينانى پايدالانىپ، حالىق الدىندا ابىروي جيناپ، الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋدى كوزدەيدى.

«پالەستينا پرەزيدەنت ترامپت­ىڭ سايلاۋالدى ناۋقا­نى­نىڭ قۇربانىنا اينالدى. ونىڭ كومانداسى كەز كەلگەن قادامعا دايىن. ونى قايتا سايلاۋ ءۇشىن الەمگە كەسىرىن تيگىزەتىن ارەكەتكە بارادى. بۇل بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى مەن يز­رايل اراسىنداعى كەلىسىم سەكىلدى تاياۋ شىعىس ءۇشىن جاسالما­عان»، دەپ جازدى «پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنىڭ» باسشىسى ساەب ەرەكات تۋيتتەردەگى پاراق­شاسىندا.

پالەستينالىقتاردىڭ رەن­جۋى­نىڭ ءجونى بار. بىرىنشىدەن، يە­رۋسا­ليم­نىڭ مارتەبەسى تۇپكى­لىك­­تى شەشىلگەن جوق. بۇۇ دا، ەۋرو­پالىق وداق تا شاھار­دى ءبولىسۋدى ەۆرەيلەر مەن پالەستي­نا­­لىق­تار ءوزارا شەشۋى ءتيىس دەپ ەسەپ­تەيدى. ال وعان دەيىن ەش مەم­لەكەتتىڭ وندا ەلشىلىك اشۋعا قۇقى جوق.

ايتسە دە، اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 2017 جىلى ۆاشينگتون ەكىگە بولىنگەن يەرۋساليمدى يزرايل استاناسى دەپ تانيتىنىن جانە اقش ەلشىلىگىن تەل-اۆيۆتەن وسى قالاعا كوشىرەتىنىن جاريا­لاعان. ءبىر جىلدان كەيىن اق ءۇي بيلىگى ءوز ماقساتىنا جەتىپ، ديپ­لوماتيالىق ميسسياسى يەرۋ­ساليمگە قونىس اۋداردى.

ەكىنشىدەن، تاياۋدا عانا يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىس­كەن-ءدى. بۇل كەلىسسوزدەرگە دە رەسمي ۆا­شينگتون ۇيىتقى بولدى. ءباا – يزرايلمەن ديپلوماتيالىق كەلىسىم جاساسقان اراب الەمىندەگى ءۇشىنشى مەملەكەت. پالەستينا بي­لىگى امىرلىكتەردىڭ بۇل قادا­مىن ساتقىندىققا تەڭەگەنى ەسىمىزدە.

«حاماس» ۇيىمى يزرايل مەن ءباا كەلىسىمىن قولدامايتىنىن، بۇل قادام پالەستينا حالقى­نىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىنىن جەتكىزدى. «بۇل كەلىسىم پالەستينا ماسەلەسىن مۇلدەم شەشپەيدى، كەرىسىنشە سيونيستەرگە قولايلى. بۇل كەلىسىم ءيزرايلدىڭ باسىپ الۋىن جالعاستىرا بەرۋىن جانە پالەستينا حالقىنىڭ قۇقىعىن مويىنداماۋىن، ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلى­مىزگە قاستاندىق جاساي بەرۋىن جالعاستىرۋعا اسەر ەتەدى»، دەگەن ەدى «حاماس» وكىلى.

ۇشىنشىدەن، تاياۋدا يز­رايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعا­لاۋىن اننەكسيا جاساۋ جونىندەگى جوسپارىن جاريالاعان. اننەك­سيا ەل تىزگىنىن بيىلعى سايلاۋدا ارەڭ قولىنا ۇستاعان بەنيامين نەتانياحۋدىڭ باستى «كوزىرى».

يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التى كۇندىك سوعىستا» باسىپ العان. سودان بەرى مۇن­دا ەۆ­رەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ  ارەكەتى بەلسەندى جۇر­گىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماق­تاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭ­عا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە، بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبە­گەيلى  شەشىلگەن جوق.

دونالد ترامپتىڭ اراز ەلدەر­دى تاتۋلاستىرىپ، اراعايىن تانىتۋعا ۇمتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى مىنادا. الداعى قاراشا ايىندا اقش-تا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. كوروناۆيرۋس ىن­دەتىن دەر كەزىندە اۋىزدىقتاي الماعاندىقتان، كەيىنگى كەزدە حالىق اراسىندا د.ترامپتىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. سوندىق­تان ول ابىرويىن قايتارۋدىڭ بۇكىل مۇمكىندىگىن قاراستىرماق. ەۆرەيلەر مەن ارابتاردى تاتۋ­لاس­­تىرۋ، سەربتەر مەن الباندار­­­عا اراعايىن بولۋ ارقىلى اقش پرەزيدەنتى ءوزىن مامىلەگەر رەتىندە كورسەتەدى. بۇعان دەيىن اق ءۇي باسشىسىنىڭ سولتۇستىك كورەيا­مەن كەلىسىمى ءساتسىز اياقتا­لىپ، يرانمەن ودان ءارى ارازداسىپ قالعانى بەلگىلى. ەندەشە، د.ترامپ «ەكى جەپ بيگە شىعۋدى» كوزدەيتىنى انىق. ياعني مامىلەگەر اتانادى ءارى الداعى سايلاۋدا ابىروي جينايدى.

اق ۇيدەگى جاڭالىقتان كەيىن تۇركيا تاراپى سەربيانىڭ ەلشى­لىگىن كوشىرۋ تۋرالى شە­شىمىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

ء«بىز بۇكىل مەملەكەتتى وسىعان قاتىستى بۇۇ-نىڭ قارارىنا سۇيەنىپ، يەرۋساليمنىڭ تاريحي جانە قۇقىقتىق مارتەبەسىن قۇرمەتتەۋگە، يزرايل-پالەس­تينا قاقتىعىسىنا قاتىستى قابىل­دانعان قاراردى ودان ءارى قيىن­داتا تۇسەتىن قادامداردان باس تارتۋعا شاقىرامىز»، دەلىن­گەن تۇركيا سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.

قورىتا ايتقاندا، كوسوۆو مەن سەربيانىڭ ەكونوميكالىق مامىلەگە كەلۋى بالقان تۇبە­گىندەگى شيەلەنىستى شەشۋگە ىقپال ەتكەنىمەن، كەلىسىمنىڭ كەي تۇستارى ونسىز دا تاياۋ شىعىستا ءورشىپ تۇرعان جانجالدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

تسيرك - الەم نازارىندا

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار