كەشە استانادا ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىنىڭ ۇزدىك ەسكيز-يدەياسى حالىقارالىق ارحيتەكتۋرالىق كونكۋرسىنىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى.
كەشە استانادا ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىنىڭ ۇزدىك ەسكيز-يدەياسى حالىقارالىق ارحيتەكتۋرالىق كونكۋرسىنىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى.
امەريكالىق جوبا جەڭىمپاز اتاندى. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان ءبىر اپتاداي بۇرىن, ياعني 16 قازاندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس ءوتىپ, وندا كورمە كەشەنىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەسكيزى ماقۇلدانعان بولاتىن. ال كەشەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا بايگەدە ءباسى بيىك بولىپ, باعى جانعان Adrian Smith+Gordon Gill Architecture كومپانياسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەسكيزى تانىستىرىلدى. Adrian Smith+Gordon Gill Architecture كومپانياسىنىڭ ساۋلەتشىلەرى ەكسپو نىساندارىنىڭ ورنالاسۋى جانە اۋدانى بويىنشا الدىن الا مالىمەتتەردى ۇسىنىپ, ەسكيز-جوبادا ورنالاسقان كورمە اۋماعىنداعى نەگىزگى پاۆيلونداردى جەكە-جەكە اڭگىمەلەدى.
ەكسپو وتەتىن الاڭنىڭ جالپى اۋماعى – 173,4 گەكتاردى قۇرايتىنى بۇعان دەيىن دە ايتىلعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە 25 گەكتارى كورمە كەشەنىنىڭ وزىنە تيەسىلى بولسا, 148 گەكتار اۋماقتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, الەۋمەتتىك-مادەني, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, ساياباقتار, گۇلزارلار, جولدار ورنالاسادى. كورمە پاۆيلوندارىنىڭ بولجامدى اۋدانى – 118620, ال قىزمەت كورسەتۋ ايماقتارى – 95 400 شارشى مەتردى قۇرايدى دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي الاڭى – 586 465 شارشى مەتر. ەكسپو قالاشىعىن قۇرۋ ەسىل اۋدانىندا, قابانباي باتىر, حۋسەين بەن تالال, ورىنبور جانە رىسقۇلوۆ كوشەلەرى مەن داڭعىلدارىنىڭ توعىسىندا ورنالاسادى دەپ جوسپارلانعان.
قازاقستان پاۆيلونى كيىز ۇيگە ۇقسايدى. كەشە تانىستىرىلعان ارحيتەكتۋرالىق ەسكيزدە كوزگە ەرەكشە تۇسكەنى ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان شار تەكتەس ايرىقشا نىسان بولدى. بۇل – ەكسپو قالاشىعىنداعى قازاقستان پاۆيلونى. ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ باستى سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن ءىشى بىرنەشە قاباتتان تۇراتىن, شار تەكتەس نىساننىڭ اۋدانى 24000 شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. پاۆيلون ديزاينى «زاماناۋي كيىز ۇيگە» ۇقساس جاسالعان. بۇل جوبا ءداستۇرلى قازاق ارحيتەكتۋراسىنىڭ جاھاندىق وركەنيەتكە ۇلاسقان زاماناۋي كەلبەتىن پاش ەتەدى دەيدى ساراپشىلار. بۇل ەسكيز-جوبانىڭ اۆتورى – ادريان سميت باستاعان اقش ساۋلەتشىلەرى توبى. امەريكالىق اۆتورلار وزدەرىنىڭ نەگىزگى ويىن ءداستۇرلى كيىز ءۇيدىڭ وتباسى كولەمىنە اۋقىمدالعان كىشىرەك تۇجىرىمداماسىن بۇكىل قوعام كولەمىنە جاۋاپ بەرەتىن ۇلكەن زاماناۋي كيىز ۇيگە ۇلاستىرا وتىرىپ بەرۋگە تىرىسىپتى. اۆتورلاردىڭ كوزقاراسى بويىنشا, وسى ەسكيز-جوبا قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىن «ءۇشىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» جانە «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» پرينتسيپتەرىمەن بايلانىستىرادى.
قازاقستان ەلتاڭباسى نەگىزىندەگى زاماناۋي كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى اسپان اياسىنداعى كۇمبەز رەتىندە اينالاعا ساۋلە شاشادى. اۆتورلار يدەياسى بويىنشا, اتالعان شار تەكتەس نىسان – ءۇشىنشى ونەركاسىپتىك ءداۋىردىڭ ءبىرىنشى قالاسى. اتالمىش ەسكيز-يدەيانىڭ نەگىزگى تۇجىرىمداماسى بويىنشا بۇل بولاشاق قالالاردىڭ ۇلگىسى بولۋمەن قاتار, ول جاڭعىرتىلعان ەلەكتر قۋاتىن دامىتۋ جانە تاراتۋ ورتالىعى بولماق. ال بۇل زاماناۋي تەحنولوگيالاردى اشاتىن زەرتحانالار بولاشاق ۇرپاق يگىلىگىنە اينالماق.
ەسكيزدەن ودان ءارى ءوز ورىندارىن تاپقان نىساندار «ەنەرگيا الەمى», «تىرشىلىك ءۇشىن ەنەرگيا», «قولجەتىمدى ەنەرگيا», «مەنىڭ بولاشاق ەنەرگيام» تاقىرىپتىق پاۆيلوندارىنىڭ اۋماعى ناقتى قۇرىلىستا شامامەن اربىرەۋى 4000 شارشى مەتردەن, جالپى اۋماعى 16000 شارشى مەتردى الادى ەكەن.
ەكسپو-2017 كورمەسىنە جۇزدەن استام قاتىسۋشى ەلدەر ءوز پاۆيلوندارىن ۇسىنباق. ونداي حالىقارالىق پاۆيلونداردىڭ اربىرەۋىنە 95000 شارشى مەتردەن ورىن تيەدى دەپ جوسپارلانۋدا. ال ونەر ورتالىعى 14 000 شارشى مەتر اۋماقتا ورنالاسادى. ارحيتەكتۋرالىق سىزبادان ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر ەرەكشە نىسان – ونەر ورتالىعى. بۇل – ەكسپو-2017 مادەني ويىن-ساۋىق باعدارلاماسى ءۇشىن ارنايى جاسالاتىن الاڭ. ورتالىق بارلىق جاستاعى كەلۋشىلەر ءۇشىن ىڭعايلى, اشىق, امبەباپ كەڭىستىكتە بولادى. ودان كەيىن كورپوراتيۆتىك پاۆيلوندار بار. بۇل دەگەنىمىز – كورمە دەمەۋشىلەرى مەن سەرىكتەستەرىنىڭ كوممەرتسيالىق پاۆيلوندارى, ونىڭ اۋدانى 9 000 شارشى مەتردى قۇرايدى. تاعى ءبىر توقتالاتىنىمىز – ۇزدىك تاجىريبەلەر ايماعى (Energy Best Practices Area). بۇل جەردە بالامالى ەنەرگيانى قولدانۋدىڭ ۇزدىك مىسالدارى ۇسىنىلادى. ول 3 500 شارشى مەتر اۋداندا ورنالاسادى دەپ كوزدەلۋدە. ودان وزگە اۋماعى 42000 شارشى مەتردى الىپ جاتاتىن كونگرەسس-ورتالىق, ياعني كونگرەستەر, كونفەرەنتسيالار جانە فورۋمدار وتكىزۋگە ارنالعان ايماق بولماق. كورمەگە جاناساتىن اۋماقتا – ەكسپو نىساندارىنداعى ساياباقتار (ونىڭ كولەمى – 72 000 شارشى مەتر), ەكسپو قالاشىقتاعى ساياباقتار (ونىڭ كولەمى – 313 000 شارشى مەتر), جاسىل بۋفەر (ونىڭ اۋماعى 175 000 شارشى مەتر), ورنالاسادى. وعان قوسا 10 مىڭ ورىنعا ارنالعان كولىك تۇراعى تاعى بار.
ارحيتەكتۋرالىق كونكۋرس جەڭىمپازدارىنىڭ جوباسى بويىنشا ەكسپو كورمەسىنىڭ كەلۋشىلەرى تۇتىناتىن قۋاتتىڭ كوبىسى جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىنادى. ال عيماراتتاردا كۇن ءجانە جەل ەنەرگياسىن قولداناتىن ەنەرگيا قوندىرعىلارىن ورناتۋ ۇسىنىلادى.
جوبا قۇنى ازىرشە بەلگىسىز. جەڭىمپازدى جاريالاعان كەشەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ كوميسسارى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءراپىل جوشىباەۆ, «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى تالعات ەرمەگياەۆ جانە شەتەلدىك قوناقتار – ايگىلى امەريكالىق ەكونوميست, «ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى دجەرەمي ريفكين جانە جەڭىمپاز Adrian Smith+Gordon Gill Architecture كومپانياسىنىڭ سەرىكتەسى روبەرت فورەست قاتىسقان بولاتىن.
ەكسپو-2017 شاراسىنىڭ ەسكيز-جوباسىنىڭ بايقاۋىنا 105 ۇمiتكەر-كومپانيا قاتىستى. بايقاۋدىڭ تەحنيكالىق كەڭەسi ەڭ ۇزدiك 10 جوبانى iرiكتەپ الدى. ونىڭ iشiنەن قازىلار القاسى شەشىمىمەن امەريكالىق كومپانيا Adrian Smith+Gordon Gill Architecture جەڭiمپاز دەپ تانىلدى. اتالعان ارحيتەكتورلىق كومپانيا دۋبايداعى الەمنiڭ ەڭ بيiك عيماراتى – بۋرج حاليفانىڭ جوباسىن جاساعان. قازiرگi ۋاقىتتا بۇل كومپانيا قىتايدا جاسىل تەحنولوگيالارعا نەگiزدەلگەن تۇرعىن ۇيلەردi سالۋدا. سوندىقتان تەحنيكالىق جانە ساۋلەتتiك جاعىنان وزىق دەپ تانىلعان, دەپ اتاپ ءوتتi ءوز سوزىندە ت.ەرمەگياەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ول الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە عيماراتتار مەن «جاسىل» تەحنولوگيانى قولدانىپ كەشەندەر سالۋدا تاجىريبەسى مول كومپانيا. ال جەڭىمپاز جوبانىڭ جالپى قۇنى تۋرالى مالىمەت ازىرشە جوقتىڭ قاسى. بۇل تۋرالى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا «استانا ەكسپو-2017»ۇك» اق-تىڭ باسشىسى «جوبا قۇنى تۋرالى ءبىز ازىرگە ەشتەڭە ايتا المايمىز. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جۇمىسىن باستادى. مەنىڭ ويىمشا, الدىمىزداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جوبانىڭ قۇنى بەلگىلى بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ت.ەرمەگياەۆ اتاپ وتكەندەي, ەكسپو-2017 الاڭى ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بەس تىرەگىن ىسكە اسىراتىن ورىنعا اينالادى. سونداي-اق, ول كورمەنىڭ قۇرىلىس نىساندارىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى دا اقپاراتتارمەن ءبولىستى.
قازiرگi ۋاقىتتا كورمە كەشەنiنiڭ تiركەۋ قۇجاتتاماسىن بiز مەملەكەتتiك ورگاندارعا جولدادىق. مەن بىلەتىن اقپارات بويىنشا, ول پرەزيدەنت اكiمشiلiگiندە قارالۋدا. ودان كەيiن, 29 قازاندا مەملەكەتتiك كوميسسيانىڭ ماقۇلداۋىنا جiبەرiلەدi. بۇدان سوڭ بiز ونى حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنا تانىستىراتىن بولامىز. ەكسپو كورمە كەشەنiن سالىپ بiتiرۋگە ۇلگەرەمiز. 2016 جىلى قۇرىلىستى اياقتاۋعا تيiسپiز. كورمەنiڭ باستالۋىنا جارتى جىل قالعاندا ونى iسكە قوسىپ, سىناقتان وتكiزۋiمiز قاجەت, دەدى ت.ەرمەگياەۆ.
قۇرىلىسقا ۋاقىت جەتەدى. ال التى اي قىسى بار ءبىزدىڭ استانادا قۇرىلىس جۇمىستارىنا ايتارلىقتاي كەدەرگىلەر دە تۋىنداۋى مۇمكىن. وسى رەتتە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆتى جۋرناليستەر قاۋىمى اڭگىمەگە تارتىپ, پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
مۇنداي جوعارى دەڭگەيلى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا, ارينە, قيىندىقتار كەزدەسەدى, الايدا ونىڭ شەشىلۋ جولدارى بار. پروبلەمانىڭ ءبىرى قىس مەزگىلى بولىپ وتىر. قىستا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولمايدى, سونداي-اق پاۆيلونداردىڭ ىشىندە نە ورنالاسادى – ءبىز سونى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا ەنەرگيانى قالاي ۇنەمدەۋگە بولاتىنى تۋراسىندا ءبىر وقيعا ايتاتىنداي, قانداي دا ءبىر جابدىق قويۋىمىز قاجەت. ەكى تاقىرىپتىق پاۆيلون بار, ولار – ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى جانە كومىرتەگى زيانىن تومەندەتۋ جايىندا. ماسەلە, وسى ەكى تاقىرىپتىڭ قايسىسىن جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىناتىنىمىزدا بولىپ وتىر. قازاقستان قالاي جانە قانداي سالانى كورسەتەتىن بولادى؟ وسىنىڭ ءبارىن ويلاستىرىپ, كورسەتۋگە ءبىزدىڭ 4 جىل ۋاقىتىمىز بار, دەيدى ن.قاپپاروۆ.
كونكۋرستىڭ تەحنيكالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.ريفكيننىڭ ءمالىمدەۋىنشە, Adrian Smith+Gordon Gill Architecture جوباسى تۇراقتى دامۋ جانە ارحيتەكتۋرالىق-كوركەمدىك كورىنىس تۇرعىسىنان دا, ونى «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىن وتكىزگەننەن كەيىن ودان ءارى قولدانۋ تۇرعىسىنان دا ەڭ ءتيىمدى بولىپ تابىلادى. بۇل پىكىردى «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باس ساۋلەتشىسى ايدار مارات تا قۇپتاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, كورمەدەن كەيىن ەكسپو-2017 كەشەنىنىڭ عيماراتتارىن پايدالانۋعا بەرۋمەن بايلانىستى ماقساتتار بىزدە وتە كوپ. بۇل عيماراتتارعا مينيسترلىكتەر, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر بولىگى, زەرتحانالار, ارنايى زەرتتەۋ ورىندارى كوشۋى مۇمكىن. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارعا ارنالعان باسپانا, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر وسىندا ورنالاساتىن بولادى. كەشەن وزىندىك ءبىر يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق پارككە اينالۋى قاجەت, دەدى ايدار مارات.
جوبا ارتىقشىلىقتارى كورمەنى وتكىزگەننەن كەيىن بارلىق نىسانداردى وزگەرتۋگە, بولشەكتەۋگە نەمەسە ءپروفيلىن وزگەرتۋگە بولاتىنىندا, ياعني عيماراتتاردى بۇزۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى, نەگىزگى جوسپار مەن عيماراتتار ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتى ديزاين قاعيدالارىن قولدانۋمەن جوبالاندى. ەكسپو-2017 نىساندارىنىڭ ايقىن ارحيتەكتۋرالىق بەينەسى بىرەگەي بولىپ تابىلادى جانە ول قازاقستان ءۇشىن زور ارتىقشىلىققا يە, ەڭ باستىسى, جوبا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە, بۇكىل الەم ءۇشىن دە مۇرا رەتىندە قالادى.
شار تۇرىندەگى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن عيمارات بولادى. كورمە كەشەنىنىڭ ەسكيز-جوباسىن جاساعان Adrian Smith+Gordon Gill Architecture كومپانياسىنىڭ سەرىكتەسى ر.فورەست ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىنىڭ ورتالىق عيماراتى الەمدە سفەرا (شار) ءتۇرىندەگى ەڭ ۇلكەن عيمارات بولادى دەپ باعالاپ وتىر. ءۇش قاباتتى عيماراتتىڭ ديامەترى 150 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. «بۇل تابيعاتتا ەڭ كوپ تارالعان فورما, ونىڭ ماتەريالدىق ءبولىنىسى ءتيىمدى ءارى قۇرىلىمدىق تيىمدىلىگى دە جوعارى» دەيدى ساۋلەتشى. قازاقستاندىق پاۆيلوننىڭ ەسكيزى تابيعاتتان ۇلگى الۋعا ءارى بولاشاق ەكولوگيالىق ديزايندى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ۇسىنعان پاۆيلون ەكسپو-2017 كورمەسى اياقتالعاننان كەيىن دە ەلىمىزدىڭ جاڭا يدەيالار مەن جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسى رەتىندە قالا بەرمەك.
ال دجەرەمي ريفكين اتالعان شار تەكتەس قازاقستان پاۆيلونى, ەكسپو-2017 بيوسفەرالىق ورتالىعىن «ەلباسى» دەپ اتاۋعا ۇسىنىس جاسادى.
بيوسفەرا ەكسپو-نىڭ ورتالىعى بولادى, مەن بۇل بيوسفەرانى نازارباەۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىمەن اتاۋدى ۇسىندىم. ءسىزدەردە «ەلباسى» دەگەن تەرمين قالىپتاسقان, بۇل سفەرا ەلباسىنىڭ قۇرمەتىنە اتالۋى مۇمكىن. ول جاڭا ادامزات ءناسىلىنىڭ سيمۆولىنا اينالادى دەۋگە نەگىز بار, مۇندا بارلىق ادامزات بىرىگەتىن قاۋىمداستىق پايدا بولادى جانە ءبىز الەمدەگى وسى عالامشاردا ءبىر-ءبىرىمىزبەن ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرەمىز – ول بولاشاققا عاجايىپ ساياحات بولار ەدى, دەدى د.ريفكين.
وسىلايشا استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ نەگىزگى ساۋلەتى انىقتالدى. جەتى رەت ويلانىپ, ءبىر رەت كەسىلگەن كورمەنىڭ «كويلەگى» ءپىشىلىپ, ناقتى نوبايى بەلگىلى بولدى. كوز الدىمىزعا كورىنىسى شىقتى. ەندى ونى جوعارىدا اتالعان جەڭىمپاز كومپانيامەن بىرلەسە وتىرىپ, ويداعىداي تۇرعىدا ورنالاستىرىپ, قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قالدى.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلىنە اينالۋ جولىندا تالاي بەلەستەردى باعىندىردى. ال ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ – بەدەلىمىزدى اسقاقتاتار تاعى ءبىر وسىنداي ۇلكەن شارا بولماق. ارينە, تورتكۇل دۇنيە كوز تىككەن حالىقارالىق شارانى ابىرويمەن وتكىزۋ ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش, بيىك بەلەس ەكەنى ءسوزسىز. ەندەشە, وسى ۇلى شارانى ۇيالماي وتكىزەر كۇنگە جەتكەنشە اسىقپىز.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
