2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ ماكروەكونوميكالىق جاعدايلارى
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۇراقتى ماكروەكونوميكالىق احۋال مەن ەكونوميكانىڭ بىرقالىپتى ءوسۋ قارقىنى جاعدايلارىندا جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنى 2019 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىسىندە «ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان پوزيتسياسىنىڭ 60-ورىنعا دەيىن جاقسارعانى راستايدى.
بۇعان قاراماستان, ەكونوميكانىڭ وڭدەۋشى سالالارىن دامىتۋ بويىنشا جەتكىلىكتى دارەجەدە ءتيىمدى جۇرگىزىلمەگەن ساياسات قازاقستاننىڭ مۇنايعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ۇردىسىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەسەپتى كەزەڭدە ەكونوميكا قۇرىلىمىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بايقالعان جوق. وعان سەبەپ – وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتى, يمپورتتى الماستىرۋ جانە ىشكى نارىقتى قانىقتىرۋ ەمەس, شيكىزات ەكسپورتىنا باعدارلانعان ەكونوميكالىق دامۋ مودەلى. بۇل باعىتتا يننوۆاتسيالىق دامۋ نەگىزىندە ەكى مودەلدى سينتەزدەۋ قاجەت.
10 جىل ۋاقىت كەزەڭىندە وڭدەۋشى سەكتوردىڭ ۇلەسى 11%-دان اسپاي وتىر, سول مەزگىلدە تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى 14,4%-عا دەيىن ءوستى. ەكسپورت قۇرىلىمىندا مينەرالدىق ونىمدەر ۇلەسى 70%-دان استى.
بۇل تولەم بالانسى جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى جانە مۇناي باعاسى تومەندەگەن جاعدايدا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى تاۋەكەلىن تۋىنداتىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جانە فيسكالدىق تۇراقتىلىعىنا اسەرىن تيگىزەدى.
ادەتتەگىدەي, ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىن دامىتۋ بويىنشا تۇسىنىك جوق. سالالاردى دامىتۋ بولجامدارى ءبىر سالانىڭ ەكىنشى سالاعا ءوزارا ىقپال ەتۋى ەسكەرىلمەي جاسالعان, بۇل ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى سالالىق قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇكىل ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ كەشەندى سيپاتىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءىجو كولەمدەرىن ۇلعايتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرۋگە قابىلەتتى ءوسۋ درايۆەرلەرى ايقىندالماعان.
ەكونوميكانىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ جانە ونى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى جانداندىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك سەكتور ۇلەسىن تومەندەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
اسىرەسە بۇل بيىلعى جىل جاعدايلارىندا وزەكتى بولىپ وتىر, سەبەبى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى «ەكسپورتتان ارتاراپتاندىرىلماعان كىرىستەرى بار» مۇناي جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن جاعىمسىز بولجام جاساۋدا.
2019 جىلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ اقشالاي شىعىستارىنىڭ قۇرىلىمىندا ولاردىڭ ۇلەسىنىڭ 49,9%-عا دەيىن وسۋىنە اكەلدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 10% شەگىندە. ءىس جۇزىندە كىرىستەردى ء«ىشىپ-جەۋ» جانە ەكونوميكانى ىلگەرىلەتىپ دامىتۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە وزدەرىنىڭ جيناق دەڭگەيلەرىن ارتتىرۋعا حالىقتىڭ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋى بايقالادى.
ناتيجەسىندە, تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋ كوپ جاعدايدا حالىققا كرەديت بەرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. 2019 جىلى تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەردىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ نومينالدىق كىرىستەرىنىڭ وسىمىنەن 14,8%-عا ەداۋىر باسىم بولىپ وتىر.
بۇل رەتتە وسىلاي قالىپتاسقان تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە باعدارلانعان سالالاردىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە دامىماۋىنا بايلانىستى يمپورتقا سۇرانىستىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ال تىم كوپ كرەديت الۋ الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە العىشارت جاسايدى.
بۇرىنعىسىنشا, جاڭا باسىمدىقتاردى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى ۇلتتىق قور بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ونىڭ اكتيۆتەرىن پايدالانۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەردى ساقتاۋ سالىقتىق تۇسىمدەردى جۇمىلدىرۋ جانە مۇنايعا قاتىستى ەمەس كىرىستەردى ۇلعايتۋ ارقىلى ەمەس, شەكتى كورسەتكىشتى ناقتى قول جەتكىزىلگەن مانمەن بەلگىلەۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن.
وسى باعىتتاعى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ تۇبەگەيلى جانە جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق قور ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جيناقتاۋلاردى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس.
مەملەكەت تاراپىنان ەداۋىر قولداۋعا قاراماستان, سوڭعى 5 جىلدا ەل ەكونوميكاسىندا بانك سەكتورى ءرولىنىڭ تومەندەگەنى بايقالادى. ونىڭ اكتيۆتەرى ءىجو-گە شاققاندا 39,6%-عا دەيىن (2015 جىلى – 61,4%), ءىجو-گە شاققاندا ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ نەسيەلىك قورجىنى 21,8%-عا دەيىن (2015 جىلى – 37,9%) تومەندەگەن. پروبلەمالىق قارىزداردىڭ ءوسۋى جالعاسۋدا.
جەكە سەكتورعا كرەديت بەرۋ كولەمدەرىنىڭ تومەن بولۋىنا, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ءۇشىن قارجى رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى «قارجى جۇيەسى» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستان دەف جبي رەيتينگىسىندە 104-ورىنعا تومەندەگەن. بانكتەردىڭ سەنىمدىلىگى بۇرىنعىسىنشا تومەن دەڭگەيدە باعالانىپ وتىر – 121-ورىن (2018 جىلى – 120).
بيزنەستى قولجەتىمدى جانە «ۇزىن اقشامەن» قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا مەملەكەت پەن بانكتەردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت. ەكونوميكانىڭ باسىم جانە پەرسپەكتيۆالى سالالارىندا (ماسەلەن, اگروونەركاسىپتىك كەشەندە) ساقتاندىرۋ سەكتورىن دامىتۋ قاجەت.
جوبالىق باسقارۋدى ەنگىزۋگە بىرىڭعاي ءتاسىلدىڭ بولماۋى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جانە ىشكى سۇرانىس سەرپىنىنە ولاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار تۇرىندە مەملەكەتتىك قاراجات ۇلەسىنىڭ تومەندەۋ سەرپىنى بايقالادى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بورىش دەڭگەيى قاۋىپسىز شەكتەردە قالىپ وتىر. الايدا جىل سايىنعى ءوسۋ ۇردىسىنە يە, بۇل وعان قىزمەت كورسەتۋگە جانە وتەۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. مۇندا بۇرىن الىنعان مىندەتتەمەلەردى وتەۋ كوزدەرىنىڭ ايقىندىعى جانە ناقتى كورىنىسى قاجەت.
2019 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋ
2019 جىلى «2019-2021 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ ورىندالۋى ءتورت ناقتىلاۋ مەن سەگىز رەت جۇرگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ەسكەرە وتىرىپ, جوسپارلانعان شەكتەردە قامتاماسىز ەتىلدى:
- رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر جوسپارعا شاققاندا 100,5%-عا ورىندالدى;
- كىرىستەر 100,4% دەڭگەيىندە قالىپتاستى;
- شىعىستار مەن شىعىندار 99,9%-عا ورىندالدى;
- تاپشىلىق 1 296,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل جوسپارلى كورسەتكىشتەن 68,4 ملرد تەڭگەگە تومەن.
100%-عا دەرلىك اتقارىلعانىنا قاراماستان, 2019 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە بولىنگەن, ءتيىمسىز پايدالانىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ سوماسى 2018 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن ءۇش ەسە اسىپ, 427,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 30%-عا ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن قالىپتاسقان (3,1 ترلن تەڭگە). اتالعان كورسەتكىش سوڭعى جىلدارى كولەمى بويىنشا ەكىنشى (ەڭ كوپ سوما 2017 جىلى بايقالدى – 4,4 ترلن تەڭگە) بولىپ تۇر.
شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت تۇسىمدەرىنىڭ نومينالدى وسۋىنە قاراماستان, ولاردىڭ ءىجو-گە قاتىناسى بويىنشا تومەندەگەنى بايقالادى, بۇل ەكونوميكانىڭ ءوسۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ جانە سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ كەلىسىلمەگەندىگىن ايعاقتايدى. بۇل جەتكىلىكسىز دارەجەدەگى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ مەن كولەڭكەلى سەكتوردىڭ بولۋى سالدارىنان بولىپ وتىر.
ءبىر مەزگىلدە ءتۇرلى سۋبسيديالار مەن سالىق جەڭىلدىكتەرىن ۇسىنۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتكىلىكتى تۇردە ايقىن بولماۋى بايقالادى. تۇراقتى نەگىزدە جانە سالالىق بولىنىستە ولاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن تالداۋ جۇزەگە اسىرىلمايدى. وعان سەبەپ – سالىق ەسەپتىلىگىنىڭ فورمالدىلىعى جانە اقپاراتتاندىرىلماۋى.
بيزنەسكە مەملەكەتتىك كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرىنىڭ ايقىندىعىن, ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونى قايتا قاراۋ ارقىلى فيسكالدىق ساياساتتى رەفورمالاۋ, ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ كۇشىن جويۋ جانە ولاردى جۇيەلەندىرۋ, كولەڭكەلى ەكونوميكامەن جانە سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدان باس تارتۋشىلارمەن دايەكتى كۇرەس جۇرگىزۋ ارقىلى سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.
ساپالى مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سالىق ەسەپتىلىگىنىڭ نىسانىنا سوما مەن قول جەتكىزىلگەن اسەردى كورسەتە وتىرىپ, سالىق تولەۋشىلەردىڭ سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن باسقا دا ارتىقشىلىقتاردى كورسەتۋى بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار جەتەكشىلىك ەتەتىن سالالار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋعا باستاماشىلىق جاساعان مەملەكەتتىك ورگاندارعا ولاردى ەنگىزۋدەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بويىنشا نىسانالى ينديكاتورلاردى ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا بەكىتكەن ورىندى.
بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى بويىنشا جوسپاردى تولەمدەردى اۆانستاۋ نەمەسە «قاتە» سالىقتىق تۇسىمدەر: كتس, ققس, ال وڭىرلەردە جتس جانە الەۋمەتتىك سالىق ەسەبىنەن ورىنداۋ پراكتيكاسى جالعاسقان. وسىلايشا اعىمداعى قارجى جىلىنىڭ «جىرتىعى» الداعى كەزەڭنىڭ بيۋدجەتىنە ەداۋىر جۇكتەمەمەن «جامالۋدا».
بۇل بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ ناقتى جاعدايىن بۇرمالايدى جانە جەكەلەگەن جاعدايلاردا ولاردى كەلەسى كەزەڭنىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قايتارۋدىڭ قاجەتتىلىگىمەن كۇردەلەنە تۇسەدى.
2019 جىل ىشىندە بەرەسىنىڭ 126,4 ملرد تەڭگەگە تومەندەۋى, بۇرىنعىداي, سالىق تولەۋشىلەردى بانكروت دەپ تانۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن – تومەندەۋ سوماسىنىڭ شامامەن 52,9%-ى. اتالعان كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ۇلعايعان (2017 جىلى – 48,9%, 2018 جىلى – 40,6%).
بۇل سالىق تولەۋشىلەردىڭ بانكروتتىق جولمەن سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدان كەتۋىنە مۇمكىندىكتەردىڭ ۇلعايعانىن ايعاقتايتىن, الاڭدارلىق جاعداي.
2018 جىلمەن سالىستىرعاندا كامەرالدىق باقىلاۋ ناتيجەلىلىگىنىڭ ابسوليۋتتىك كورسەتكىشتەرىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك جۇكتەمەنىڭ ۇلعايعانى بايقالادى. حابارلامالار سانى مەن بۇزۋشىلىقتار سوماسى 2 ەسەدەن استام وسسە دە, بۇزۋشىلىقتاردىڭ راستالعان سوماسى 9,8%-عا تومەندەگەن.
تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ارنالعان رەزەرۆتەر كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدە دە ورىن العان. كەدەندىك باقىلاۋ كەزىندە تبج-نى قولدانۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ قوسىمشا رەزەرۆتەرىن ىزدەستىرۋگە ىقپال ەتكەن بىرقاتار پروبلەمالار مەن جۇيەلى كەمشىلىكتەر انىقتالدى. بۇل سالىقتاردى جيناۋ كورسەتكىشتەرىن ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا جىبەرىپ الىنعان مۇمكىندىكتەر تاۋەكەلدەرىن ارتتىرادى.
ماسەلەن, 2019 جىلعى تبج ۇسىنىمدارى بويىنشا تاعايىندالعان كەدەندىك جەتە تەكسەرۋلەر ناتيجەلىلىگىنىڭ قول جەتكىزىلگەن ەكى مارتە ارتۋىنا قاراماستان (49%), ءىس جۇزىندە زالالدىڭ بولماشى عانا مولشەرى بار (157,6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) بۇزۋشىلىقتار ستاتيستيكاسىنىڭ ۇلعايعانى بايقالادى. سونىڭ سالدارىنان, رەسۋرستاردى وڭتايلى پايدالانۋ قاعيداتى قامتاماسىز ەتىلمەيدى.
2019 جىلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن شىعىستاردىڭ ۇلەسى (دامۋ بيۋدجەتى, كۇردەلى شىعىندار, سۋبسيديالاۋ جانە كرەديت بەرۋ سياقتى) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىندە نەبارى 13,6%-دى قۇرايدى. اتالعان شىعىستاردىڭ سوڭعى بەس جىلداعى سەرپىنى وسۋگە قاراي تۇراقتى بەتالىس بايقالماي, ەلەۋسىز اۋىتقۋدى كورسەتىپ وتىر. الايدا ءدال وسى شىعىستار ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋگە, ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋعا جانە سالىق سالىناتىن بازانىڭ ۇلعايۋىنا العىشارت جاساي وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى مەن ساپاسىنا ىقپال ەتۋگە قابىلەتتى.
بارلىق شىعىستاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى كۇتىپ-ۇستاۋعا ارنالعان شىعىستاردى, ەتق جانە باسقا دا اعىمداعى شىعىستاردى قوسا العاندا وزگە شىعىستار الىپ وتىر, ول سوڭعى بەس جىلدا 54,7%-عا وسكەن. 2019 جىلى بۇل باعىتقا 7 046,4 ملرد تەڭگە بولىنگەن نەمەسە شىعىستاردىڭ جالپى كولەمىنە شاققاندا 55,4%.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە اعىمداعى شىعىستاردىڭ ءوسۋىنىڭ ەداۋىر قارقىنى جانە دامۋ بيۋدجەتىنەن باسىم بولۋى مۇنايعا باعانىڭ تسيكلدىك تومەندەۋى جاعدايىندا كۇردەلەنگەن ماكروەكونوميكالىق تەڭگەرىمسىزدىكتى ودان ءارى كۇشەيتە تۇسەدى. بۇل – مەملەكەتتىك كىرىستەر مەن شىعىستار بالانسىنىڭ ورنىقتىلىعىنا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە ەلەۋلى تاۋەكەل بولىپ تابىلادى.
ەسەپ كوميتەتى بيۋدجەتتىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ورنىقتىلىعى قۇجاتىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن قاراۋ قاجەتتىلىگىنە قايتالاپ نازار اۋدارادى.
ەسەپتى كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وڭىرلەرگە بولىنگەن ترانسفەرتتەر كولەمدەرىنىڭ ەداۋىر ۇلعايعانى بايقالادى, بۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ بارلىق شىعىستارىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى. الىنعان نىسانالى ترانسفەرتتەر 99,1%-عا ورىندالعان.
جەرگىلىكتى دەڭگەيدە اتقارىلماۋ 16,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 80%-ى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇنەمى, بۇل جەكەلەگەن جاعدايلاردا اسىرا وتىرىپ جوسپارلاۋ سالدارى بولىپ تابىلادى.
نىسانالى ترانسفەرتتەردىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ادەتتەگىدەي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىنىڭ ۇزاق جۇرگىزىلۋى, شارتتاردىڭ ۋاقتىلى جاسالماۋى, جۇمىس جۇرگىزۋ كەستەسىنەن قالىپ قويۋ, ساپاسىز ازىرلەنگەن جوبالىق شەشىمدەر بولىپ تابىلادى.
اتالعان سەبەپتەر ناشار جوبالىق باسقارۋمەن قاتار حالىق ءۇشىن قاجەتتى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزدى وبەكتىلەردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ سوزىلۋىنا اكەپ سوعادى. ناتيجەسىندە, باستالعان جوبالار بويىنشا جۇمىس بەلگىلەنبەگەن مەرزىمگە توقتاتىلادى نەمەسە ولار بويىنشا كەيىن قۇرىلىستىڭ قىمباتتاۋىمەن تۇزەتۋلەر جاسالادى.
جاو-لاردىڭ الدىن الا دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە بارلىعى 43 اياقتالماعان وبەكتى (جالپى قۇنى 51,8 ملرد تەڭگە) بار. جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن وزەكتى ەمەس جسق-نى تۇزەتۋگە جانە (نەمەسە) قىمباتتاۋ قۇنىن وتەۋگە وڭىرلەردە قاراجات جوق. جانە بۇل وسىنداي جوبالارعا 34 ملرد تەڭگە كولەمىندە ەداۋىر قاراجات جۇمسالعان ۋاقىتتا.
قورىتىندىسىندا حالىق ءۇشىن قاجەتتى جوبالار بىرنەشە جىلدار بويى اياقتالمايدى (10 جىلدان استام – 1 جوبا, 5-تەن 10 جىلعا دەيىن – 23 جوبا, 5 جىلعا دەيىن – 19 جوبا), الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرگە قول جەتكىزىلمەيدى, قوعامدىق يگىلىكتەرگە قولجەتىمدىلىك بويىنشا وڭىرلەر اراسىنداعى سايكەسسىزدىكتى كۇشەيتەدى.
اتالعان فاكتىلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭ كوپ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرى بار جوبالاردى باسىمىراق قارجىلاندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا قايشى كەلەدى.
وسى ماسەلەنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىلادى:
– وڭىرلەردە باستالىپ, بىراق اياقتالماعان وبەكتىلەرگە ولاردىڭ قاجەتتىلىگى جانە جوبالىق شەشىمدەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىگى تۇرعىسىنان تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ, اياقتالماعان وبەكتىلەر بولعان جاعدايدا جاڭا جوبالارعا بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ پراكتيكاسىنا تىيىم سالۋ;
– كەلەسى ۇشجىلدىققا ارنالعان بيۋدجەت جوباسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە اعىمداعى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنە قاراماستان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اياقتالماعان جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىن قاراستىرۋ;
– قوعامدىق يگىلىكتەرگە حالىقتىڭ تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءاربىر سالا مەن ەلدى مەكەن بولىنىسىندە ءوڭىردىڭ جاعدايى جونىندەگى بىرىڭعاي پاسپورتتار ازىرلەۋ, بۇل رەتتە اتالعان پاسپورتتاردى ەسكەرۋمەن بيۋدجەتتەردى جوسپارلاۋ قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
ەسەپتى جىلى ۇكىمەت باعدارلامالىق قۇجاتتارعا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ جوعارى تۇرعان قۇجاتتارىنىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىن كاسكادتاۋ مانىنە ولاردى وزەكتى ەتتى.
الايدا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن جانە ولاردى الۋشىلاردى مونيتورينگىلەۋ جانە سۇيەمەلدەۋ بويىنشا وپەراتورلاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ناقتى ولشەمشارتتارىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس ءالى باستاپقى كەزەڭدە.
وسى قورىتىندىنىڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋى 2019 جىلى اياقتالعان 7 مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىنە جەدەل تالداۋ جاسالدى:
1. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى;
2. وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى;
3. «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى;
4. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى;
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ
2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى;
6. قازاقستان رەسپۋبليكاسىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ
2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى;
7. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى.
باعالاۋ ەسەپ كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەگەن «ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ ەكونوميكالىق اسەرىن باعالاۋدىڭ ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق مودەلىن» (ەمم) پايدالانۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى.
بۇل سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى جانە قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ىقپال ەتۋ دارەجەسىن ايقىنداي وتىرىپ, قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەردىڭ باعدارلامانىڭ ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتۋىن تاجىريبەلى جولمەن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جالپى, ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, تالدانعان باعدارلامالارعا جۇمسالعان قاراجات ەداۋىر ءوسۋ الەۋەتىمەن الىنعان ورتاشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەردى ايعاقتايدى.
ولاردان قايتارىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا كەدەرگى بولعان نەگىزگى فاكتورلار رەتىندە مىنالار اتاپ ءوتىلدى:
1. مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا كۇندەلىكتى قىزمەتتى سيپاتتايتىن اعىمداعى ءىس-شارالارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ جوسپارلانۋى. بۇل جوبالاردى جوعارى قوسىلعان قۇنمەن ەكونوميكانىڭ بازالىق جانە سەرپىندى باعىتتارىنا گەنەراتسيالاۋعا ىقپال ەتپەيدى;
2. كوپتەگەن تۇزەتۋلەر جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدا ساباقتاستىقتىڭ بولماۋى اتالادى. سول ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما فورمالدى قۇجات قانا بولىپ, سالانى باسقارۋعا تەك ءىشىنارا عانا باعىتتالعان;
3. دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ دۇرىس بولىنبەۋى, بۇل قارجى رەسۋرستارىنىڭ شەكتەۋلىلىگى جاعدايىندا بيۋدجەتتىك مۇمكىندىكتەرگە قاراي نىسانالى ينديكاتورلاردىڭ ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنىڭ جوسپارلى ماندەرىنىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوقتىرادى;
4. ينديكاتورلار رەتىندە ەلدىڭ نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ ء(ىجو-ءنىڭ ءوسۋى, جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەندەۋى, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنىڭ, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ءوسۋى) بەكىتىلۋى, ولارعا باعدارلامالىق قۇجاتتان تۋىندامايتىن سىرتقى فاكتورلار دا, ىشكى فاكتورلار دا ىقپال ەتە الادى. سونىڭ سالدارىنان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ اسەرى ناقتى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ناقتى قوسقان ۇلەسى ەسەپكە الىنباي, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ ءوسۋى جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋى بويىنشا باعالانادى.
وسىلايشا بيۋدجەتتىڭ باعدارلامالىق-نىسانالى باعدارى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلمەيدى, ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرگە قول جەتكىزىلمەيدى.
بۇل 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىنىڭ ماندەرىنەن جەكەلەگەن باعدارلامالار بويىنشا وتكەن جىلداردا بايقالعان قالىپ قويۋلارعا بايلانىستى جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزبەۋ تاۋەكەلدەرىن ايعاقتاپ وتىر.
جالپى, ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, تالداۋ جاسالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ مىناداي ناتيجەلەر الۋعا مۇمكىندىك بەردى:
- مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ 1 تەڭگەسى ورتاشا ەسەپپەن 1,1 تەڭگە مولشەرىندە ءونىم شىعارۋعا اسەر ەتتى (0,16 تەڭگەدەن 3,63 تەڭگەگە دەيىن);
- نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ 1 تەڭگەسى ورتاشا ەسەپپەن 0,9 تەڭگە مولشەرىندە ءونىم شىعارۋعا اسەر ەتتى (0,62 تەڭگەدەن 1,16 تەڭگەگە دەيىن);
- نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ 1 تەڭگەسى ورتاشا ەسەپپەن بيۋدجەتكە 0,06 تەڭگە مولشەرىندە سالىقتىق تولەمدەر اكەلدى (0,05 تەڭگەدەن 0,08 تەڭگەگە دەيىن);
- 1 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا ورتاشا ەسەپپەن 37,5 ملن تەڭگە قاراجات قاجەت بولدى (7,2 ملن تەڭگەدەن 99 ملن تەڭگەگە دەيىن);
- بيۋدجەتكە جىل سايىن جتس تۇرىندە ورتاشا ەسەپپەن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمدەرىنىڭ 19,3%-ى قايتارىلادى (1,57 %-تەن 37%-كە دەيىن).
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ پايدالانىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
ەسەپتى كەزەڭدە ۇكىمەت مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ولاردى قاراجاتتى فورمالدى تۇردە يگەرۋدەن الشاقتاپ, ەڭ ۇزدىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە ىنتالاندىرۋ بولىگىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار جۇرگىزدى.
2019 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى ۇكىمەت ستراتەگيالىق باعىتتارعا سايكەس مەملەكەتتىك شىعىستار بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتارىمدى كورسەتە وتىرىپ دايىنداعان. الايدا بۇل باعالاۋ ءالى دە قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ءار تەڭگەسىنىڭ اسەرىن تالداۋدى كورسەتپەيدى.
سالالىق اسپەكتىلەر ەسكەرىلگەن قاجەتتى ادىستەمە وسى ۋاقىتقا دەيىن بەكىتىلمەگەن. وسى باعىتتا باستاپقى كەزەڭدە دامۋ بيۋدجەتى, كۇردەلى شىعىستار, سۋبسيديالاۋ جانە كرەديتتەۋ (شارتتى تۇردە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن شىعىستار) بولىنىسىندە ستاتيستيكا قالىپتاستىراتىن ساندىق-ساپالىق كورسەتكىشتەردى ەسكەرە وتىرىپ, جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىن باعالاۋ ۇسىنىلدى. وسىنداي شىعىستاردىڭ 2019 جىلعى كولەمى 1,7 ترلن تەڭگەنى نەمەسە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 13,6%-ىن قۇرادى. ەسەپ كوميتەتى وسى قورىتىندىنى دايىنداۋ كەزىندە اتالعان ءتاسىلدى سىناپ كوردى.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ دەڭگەيىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى بولۋىنا قاراماستان, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزبەۋدىڭ (تىكەلەي – 9,3%, تۇپكىلىك – 15,8%) ساقتالىپ وتىرعانىن كورسەتتى, 2018 جىلدىڭ دەڭگەيىنە شاققاندا سايكەسىنشە 3,2 پ.ت.-عا جانە 8,6 پ.ت.-عا وسكەن.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ وزىندە ءالى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ اعىمداعى قىزمەتىن سيپاتتايتىن ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنىڭ سانى ايتارلىقتاي كوپ.
ءوز كەزەگىندە, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ەكونوميكاعا ىقپال ەتەتىن ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى ولارعا قول جەتكىزۋگە جۇمسالعان بيۋدجەت قاراجاتىمەن ءوزارا بايلانىستىرىلىپ بولجانبايدى. بۇل بيۋدجەت جۇيەسىن مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ ناتيجەلىلىگى مەن تيىمدىلىگىنە قايتا باعدارلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇعان سەبەپ – ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن ازىرلەۋ كەزەڭىندەگى كەمشىلىكتەر.
بۇعان قوسا, ءارتۇرلى اكىمشىلەردىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىندا بىردەي كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن, ال بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسىنىڭ وبەكتيۆتى باعاسىن قالىپتاستىرۋ كەزىندەگى تاعى ءبىر كەدەرگى بولىپ تابىلادى. ەسەپ كوميتەتى وسىعان بىرنەشە رەت نازار اۋدارعان.
ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتۋى ءتيىس شىعىستارداعى جاڭا قورلاردى جاڭارتۋعا, جاڭا وبەكتىلەر مەن وندىرىستەردى قۇرۋعا ارنالعان شىعىنداردىڭ ۇلەسى بولماشى عانا ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون, ياعني 42,2%. ال ولاردى كوپ جاعدايدا وڭىرلەردەگى سۇرانىستى پىسىقتاماي, باسىمدىقسىز ىرىكتەۋ جۇيەلەردىڭ توزۋى, وندىرىستەردى كەڭەيتۋ, يمپورتقا تاۋەلدىلىك, كەپىلدەندىرىلگەن يگىلىكتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىك سياقتى جۇيەلى پروبلەمالاردى شەشۋدە ءتيىستى ناتيجەنىڭ بولماۋىنا اكەپ سوقتىرادى.
وسى باعىتتا ەسەپ كوميتەتى بۇرىن بەرگەن مىناداي ۇسىنىمداردى قاراۋعا قايتا ورالعان ءجون:
1. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي ۇيلەستىرۋىمەن جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ارنالعان بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋدى اياقتاۋ;
2. ستراتەگيالىق جوسپارلاردا ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ىقپال ەتۋدى قامتاماسىز ەتە المايتىن كورسەتكىشتەردى قالىپتاستىرۋ پراكتيكاسىن بولدىرماۋ. ولاردىڭ ورنىنا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ناقتى تىزبەسىن كوزدەپ, ينۆەستيتسيالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قاراي قول جەتكىزىلۋى جوسپارلاناتىن ەكونوميكالىق, بيۋدجەتتىك جانە الەۋمەتتىك اسەردى كورسەتۋ. بۇل اسەر ولشەنەتىن جانە باعالاناتىن بولۋى ءتيىس.
كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى اكتيۆتەرىنىڭ باسقارىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگى ساقتالعان. 2007-2009 جىلدار ارالىعىندا حولدينگتەرگە 7,5 ترلن تەڭگە كولەمىندە ۇلتتىق رەسۋرستار باعىتتالعان, بۇل ەلدىڭ 7 دامۋ بيۋدجەتىنە تەڭ.
بۇل رەتتە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جالپىۇلتتىق ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋعا قاراجاتتى باعىتتاۋىن مونيتورينگىلەۋ ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلمايدى. بۇعان سەبەپ – مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ناقتى ءرولى مەن ورنىنىڭ بولماۋى. سونىڭ سالدارىنان حولدينگتەر مەن ولاردىڭ ەنشىلەس كومپانيالارىنىڭ دامۋ ستراتەگيالارىندا ءتۇيىندى ۇلتتىق ينديكاتورلار تولىق كولەمدە دەكومپوزيتسيالانباعان.
سول ارقىلى قارجى رەسۋرستارىنا بايلانىستىرۋ ارقىلى ارقايسىسىنىڭ جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدەگى ءرولىن ايقىنداي وتىرىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا بيزنەستى قولداۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ كوپتەگەن سۋبەكتىلەرى ءۇشىن كىرىس كوزىنە اينالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك قولداۋ باعىتتالعان كاسىپكەر كرەديت قاراجاتىن جوعارىلاتىلعان مولشەرلەمەلەرمەن (ورتاشا ەسەپپەن 6-دان 9%-عا دەيىن, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسىنە بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ كەزىندە - 1%-دان از) الادى.
وڭ ۇردىسكە قاراماستان, حولدينگتەر قاراجاتىنىڭ كوپ بولىگىن (ورتاشا ەسەپپەن 80%) باسەكەلەس ەمەس تاسىلمەن ورنالاستىرۋ جالعاسۋدا, ال جەكەلەگەن كومپانيالاردا توپىشىلىك ساتىپ الۋدىڭ ۇلەسى 70%-عا (سونىڭ ىشىندە تەحنولوگيالىق بايلانىستى ساتىپ الۋ) جەتەدى.
وسىعان بايلانىستى, بارلىق راسىمدەردى ورتالىقتاندىرىلعان پلاتفورمادا جۇرگىزە وتىرىپ, ساتىپ الۋ تۋرالى بىرىڭعاي زاڭ قابىلداۋ قاجەت.
كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ديۆيدەندتىك ساياساتىندا جۇيەلى كەمشىلىكتەر ورىن العان. مەملەكەتكە تولەنەتىن ديۆيدەندتەر كولەمى الىنعان تازا كىرىسپەن مولشەرلەس ەمەس, سوڭعى بەس جىلدا – 6,6%. بۇل وسىنداي سۋبەكتىلەردىڭ شىعىندىلىعىنىڭ وسۋىمەن جانە ديۆيدەندتەر تولەۋدەگى كەيىنگە شەگەرۋلەرمەن بايلانىستى.
حولدينگتەر بويىنشا (اتاپ ايتقاندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تا) ديۆيدەندتەر پروتسەنتىنىڭ تومەن بولۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەيىندى ەمەس وبەكتىلەردى قارجىلاندىرۋعا, كوپ جاعدايدا جوعارى باعامەن قارجىلاندىرۋعا اكتسيونەردىڭ پايداسىنا وزگە دە بولۋلەرمەن بايلانىستى.
اكتسيونەرگە وزگە دە بولۋلەردى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جوبالارعا بولۋلەردى بارىنشا ازايتىپ, ديۆيدەندتەردىڭ مىندەتتى مولشەرلەرى مەن ولاردى تولەۋ مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ قاجەت.
جەكەلەگەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەل بيۋدجەتىنە الدىڭعى قارجى جىلى ءۇشىن جىل سايىنعى ديۆيدەندتەردى تەك جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اۋدارۋى پراكتيكاسى كوپ جىلدار بويى جالعاسىپ كەلەدى.
ينفلياتسيا دەڭگەيىن ەسكەرسەك, ديۆيدەندتەر اۋدارۋدى ۇزاققا سوزۋ بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قالىپتاستىرۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. پارلامەنتتە بيۋدجەت تۇزەتىلگەن جاعدايدا اتالعان ديۆيدەندتەر بيۋدجەت قاراجاتىن قايتا بولۋگە قاتىسپايدى, بۇل وزەكتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالار مەن ءىس-شارالارعا قاراجات ىزدەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
سونداي-اق جۇرگىزىلگەن تالداۋ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى اراسىندا فۋنكتسيالار مەن رەتتەۋ سالالارىنىڭ قايتالاناتىنىن كورسەتتى. 2019 جىلى تەك ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋمەن عانا حولدينگتەر مەن ۇلتتىق بانكتىڭ 5 وسىنداي ۇيىمى اينالىسقان. ۇكىمەت قاجەتتى ترانسفورماتسيانى جانە باسەكەنى دامىتۋ ءۇشىن كەدەرگىلەردىڭ الىپ تاستالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ قىزمەتىنە سىندارلى تالداۋ جۇرگىزۋى قاجەت.
مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك جوبالارىن ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگىن تالداۋ
مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ پايىمى مەن ساياساتى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىمەن بايلانىستى تالاپ ەتەدى. جاو ءۇشىن وسىنداي جوبالاردى دامىتۋ بويىنشا نىسانالى باعدارلاردىڭ بولماۋى ساپاسى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرگە زالالىن تيگىزگەن جوبالار سانىنىڭ وسۋىنە اكەلدى.
ءمجا-ءنىڭ جوبانى ىسكە اسىرۋدان الىناتىن الەۋمەتتىك ناتيجەنى ەنگىزە وتىرىپ, «ادامدارعا ارنالعان قۇندىلىقتاردى» قامتاماسىز ەتۋگە باعدارلانعان حالىقارالىق قاعيداتتاردى يمپلەمەنتاتسيالاۋ قاجەت.
ءمجا جوبالارى بويىنشا جاو بەكىتەتىن مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر ليميتتەرى وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن جانە ورىنداردا جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ بار-جوعىن ەسكەرمەيدى. مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ كۇشى باعىتتالۋى ءتيىس باسىم سالالار ايقىندالماعان. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار قىزمەتتەرگە تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وڭىرلىك باسىمدىق جانە ولاردىڭ جيىنتىق اسەرى بۇكىل ەل اۋقىمىندا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا ەكىجاقتى مىندەتتەمەلەردى قابىلداۋ ءۇشىن باستى تالاپ بولۋى ءتيىس.
ءمجا جوبالارى سانىنىڭ ۇلعايۋى تارتىلاتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمدەرىمەن تەڭ كەلمەيتىن مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ وسۋىنە اكەلەدى. جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ 1 تەڭگەسىن تارتۋعا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ 1,4 تەڭگەسى جۇمسالادى (اۋديت جۇرگىزۋ ساتىندە 2,1 تەڭگە). رەسپۋبليكالىق جوبالار بويىنشا بۇل كورسەتكىش 2,4 تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل ولاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
جاسالاتىن ءمجا شارتتارىندا مەملەكەت پەن جەكەشە ارىپتەستەر اراسىندا مىندەتتەردى, كەپىلدىكتەردى, تاۋەكەلدەردى ءبولۋ تەڭگەرىلمەگەن جانە كوپ جاعدايدا تولىعىمەن مەملەكەتكە ارتىلعان. بۇل جەكەشە ارىپتەستەردىڭ ىسكە اسىرىلاتىن جوبانىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋىن ىنتالاندىرمايدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە ءمجا جوبالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەندەتۋ قاجەت. ءمجا بويىنشا مىندەتتەمەلەردىڭ ىقپالى ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا باعالانۋى ءتيىس. ءمجا-ءنىڭ ءاربىر جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسى جاريا ەتىلىپ وتىرۋى ءتيىس.
نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازادا ولقىلىقتار مەن ءمجا سالاسىنداعى زاڭناما مەن بيۋدجەت زاڭناماسى اراسىندا شىعىنداردى وتەۋ كوزدەرى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ايقىنداۋ بولىگىندە اركەلكى وقىلۋ ورىن العان.
ءمجا جوبالارى بويىنشا قابىلدانعان مىندەتتەمەلەر بويىنشا انىق ەسەپ پەن ەسەپتىلىك جوق. ءمجا جوبالارى بازاسى دەرەكتەرىنىڭ جاو-لاردىڭ (جەكەلەگەن جوبالار بويىنشا – 10%-عا دەيىن) جانە قارجى مينيسترلىگىنىڭ (17%-عا دەيىن) اقپاراتىمەن سايكەس كەلمەۋى بايقالادى. بۇل اتالعان سالاداعى تاۋەكەلدەردى ساپالى تالداۋعا جانە بولجامداۋعا ىقپال ەتپەيدى.
نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋى جانە ءتيىستى قولجەتىمدى قىزمەتتەرمەن حالىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن ارتتىرۋ بويىنشا ءمجا مىندەتتەرى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءتيىمدى ىسكە اسىرىلماي وتىر. كوپ جاعدايدا, جوبالاردىڭ 75%-ى جاڭا وبەكتىلەر مەن وندىرىستەردى قۇرماي-اق نەمەسە قولدانىستاعىلاردى جاڭعىرتۋسىز ىسكە اسىرىلادى.
جاڭا تاۋاشالاردى دامىتۋ ءۇشىن ءمجا قۇرالدارىنىڭ تارتىمدىلىعىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا قور نارىعىن دامىتۋ, سونداي-اق ەدب كرەديت بەرگەن كەزدە ءمجا جوبالارىن كەپىلدىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قولدانىلاتىن قارجى قۇرالدارىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلادى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىگىن باعالاۋ
ەسەپ كوميتەتى 2020 جىلدان باستاپ العاش رەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىگىنە (رب شقە) اۋديت جۇرگىزۋگە كىرىستى. ءاۋديتتىڭ نەگىزگى ماقساتى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت دەڭگەيىندە شوعىرلاندىرىلعان مەملەكەتتىڭ ەسەپتى كەزەڭدەگى م ۇلىكتىك جاعدايى مەن قارجىلىق ناتيجەلەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ انىقتىعى مەن وبەكتيۆتىلىگىن راستاۋ.
رب شقە جۇرگىزىلگەن ءاۋديتتىڭ الدىن الا قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ وبەكتيۆتى شوعىرلاندىرىلۋىنا جانە ونىڭ نەگىزىندە ءتيىمدى ەكونوميكالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەلەۋلى ادىسنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ولقىلىقتار انىقتالدى.
اتاپ ايتقاندا, ەسەپتەۋ ادىسىنە كوشۋ كۇنىندە ءادىل قۇنى بويىنشا يندەكستەۋ جانە قارجىلىق ەسەپتىلىكتە رەتروستپەكتيۆتى كورسەتۋ جولىمەن ۇزاق مەرزىمدى اكتيۆتەردى قايتا باعالاۋ جۇرگىزىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت ءوز يەلىگىندە نەنىڭ بار ەكەنىن جانە ونىڭ كولەمى مەن قۇنىن ناقتى بىلمەۋى مۇمكىن.
رب شقە-گە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ وپەراتسيالارى ينتەگراتسيالانباعان. وسىلايشا, ماڭىزدى اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر قارجىلىق ەسەپتىلىكتەن مۇلدەم الىپ تاستالعان. سايكەسىنشە, جالپى قارجىلىق جاعداي, مەملەكەتتىك سەكتور قارجىسىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە وسى اكتيۆتەرمەن جانە مىندەتتەمەلەرمەن بايلانىستى قارجىلىق تاۋەكەلدەر سايكەستەندىرىلمەگەن. ال ولاردىڭ جقق-داعى ۇلەسى شامامەن 13%-دى قۇرايدى.
اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ شاشىراڭقىلىعى, بيۋدجەتتىك جانە قارجىلىق ەسەپتىلىك كوزدەرىنىڭ قاراما-قايشىلىعى بايقالادى. قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك م ۇلىك ءتىزىلىمىنىڭ تولىقتىعىنا باعالاۋ جۇرگىزبەگەن.
مەملەكەتتىك تىزىلىمدە ءبىر عانا اكتيۆ – جەر بويىنشا مەملەكەتتىك ۇيىمداردا ول ءىس جۇزىندە بولسا دا, جەر ۋچاسكەلەرى مۇلدەم ەسەپكە الىنباعان نە ولاردىڭ قۇنى نولگە تەڭ, مەملەكەتتىك تىزىلىمگە سايكەس وسىنداي باعالانباعان جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ جالپى الاڭى 1,2 ملن گەكتاردان اسادى. ال «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كەاق دەرەكتەرى بويىنشا ەسەپتەگەندە ولاردىڭ قۇنى 4,3 ترلن تەڭگەدەن اسۋى مۇمكىن.
ەسەپ كوميتەتى شقە-گە اۋديت جۇرگىزۋدى ءالى دە جالعاستىرۋدا. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ 48%-ىندا سوماسى 12 978,4 ملرد تەڭگەگە ەسەپتىلىكتى بۇرمالاۋ الدىن الا انىقتالدى, ونىڭ ىشىندە 4 159 ملرد تەڭگە اۋديت بارىسىندا جويىلدى.
الايدا قازىردىڭ وزىندە رب شقە دايىنداۋ ءادىسناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى ايقىن كورىنىپ تۇر.
مىنالار:
- شوعىرلاندىرۋعا جاتاتىن ۇيىمداردى سايكەستەندىرۋ جانە جىكتەۋ قاعيدالارىن ناقتىلاۋ;
- مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتىندە نەعۇرلىم ۇزاق مەرزىمدى جانە سۇرانىسقا يە اكتيۆتەردى (جەر, عيماراتتار مەن قۇرىلىستار) قامتيتىن نەگىزگى قۇرالدارعا قايتا باعالاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ;
- كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە تارتىلاتىن مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردى ەسەپكە الۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق قسحقەس-ءتى ەنگىزگەنگە دەيىن جارعىلىق كاپيتالدى تولىقتىرۋ تۇرىندە اكتيۆتەردى ەسەپكە الۋدا قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ;
- بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ شقە دەرەكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك تىزىلىمىمەن جانە ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمداردىڭ قارجىلىق ەسەپتەرىمەن سالىستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىلادى.
جۇرگىزىلەتىن شوعىرلاندىرۋدىڭ ترانسپارەنتتىلىگى مەن وبەكتيۆتىلىگى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. اكىمشىلەر ۇسىناتىن اقپاراتتى بىرنەشە كوزدەردەن الىناتىن دەرەكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, جۇيەلى تۇردە تەكسەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ شقە-سىنا جىل سايىن جۇرگىزىلەتىن ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت – الدىن الۋ قۇرالى رەتىندە بولۋى ءتيىس. ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى ەسەپتىلىكتى بۇرمالاۋدىڭ بارلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتاۋعا جانە ولاردىڭ پايدا بولۋ فاكتورلارىن تالداۋعا بارىنشا كۇش سالۋى قاجەت.
