شەتكە كاپيتال شىعارۋ قىلمىسقا جاتپايدى
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ولگا پەرەپeچينانىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە شىعارىلعان كاپيتالدىڭ كولەمى تۋرالى ناقتى دەرەكتى ءبىلۋ وتە قيىن ەكەن. سەبەبى ەلىمىزدە بۇل باعىتتا بىرىڭعاي مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى. حالىق قالاۋلىلارى سوندىقتان حالىقارالىق «Tax Justice Network» ساراپشىلىق ۇيىمىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. جوعارىدا ايتقان 140 ملرد دوللاردى انىقتاپ بەرىپ وتىرعان وسى ۇيىم. ول ۇيىم الەمدەگى بارلىق وفشورلىق ايماقتاردان ءتيىستى اقپاراتتارعا قول جەتكىزدى دەپ ەشكىم كەسىپ ايتا المايدى. بىلايشا ايتقاندا, شەتەلدە «بوي تاسالاپ» جۇرگەن اقشانىڭ كولەمى قازىرگى انىقتالعان سومادان دا الدەقايدا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق وسى انىقتالعان اقشانىڭ ءوزىن ەلگە قايتارۋ بىزگە وڭايعا تۇسپەي تۇر.
سەناتور ۇسىنعان مالىمەتكە قاراعاندا, 2015-2019 جىلدارى قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتى وندىرىسىندە ۇلتتىق جانە شەتەلدىك ۆاليۋتانى ەلگە قايتارۋ تالابىن ورىنداماۋ فاكتىسىنە قاتىستى 238 قىلمىستىق ءىس قارالسا, سونىڭ تەك ۇشەۋى عانا سوتقا جولدانىپتى. قالعاندارى قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بولماۋىنا بايلانىستى توقتاتىلعان. نەگە دەسەڭىز, ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭ تالاپتارى بويىنشا شەتەلگە كاپيتال شىعارۋ فاكتىلەرى قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە سارالانبايدى ەكەن. ءجون دەلىك, ال ەندى سوتقا جولدانعان 3 ءىستىڭ ناتيجەسى نە بولدى؟ اقشا ەلگە قايتارىلدى ما؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەستىگەندە نە كۇلەرىمىزدى, نە جىلارىمىزدى بىلمەدىك. ءىستى ايلاپ قاراعان سوت اقىرىندا اقشانى ەلگە قايتارۋ جونىندە ەشقانداي تالاپ قويا الماعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى تاعى دا سول, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە اقشانى قايتارتۋدى مىندەتتەيتىن باپتار قارالماعان. بىزدە جالپى سولاي ەكەن, بىلاي جاسايىن دەسەڭ, زاڭدا قارالماعان بولىپ شىعادى, مىناداي شارت قويايىن دەسەڭ, زاڭدا ونداي تالاپ جوق (وسى بىزدە زاڭ جوق بولعاندىقتان دا, زاڭسىزدىق كوپ-اۋ...). ءبىر سوزبەن ايتقاندا بىزدە شەتەلگە قارجى شىعارۋدىڭ كوپتەگەن زاڭدى ءتاسىلى بار دا, زاڭسىز كەتىپ بارا جاتقان كاپيتالعا توسقاۋىل بولاتىن زاڭ جوق. وسىدان كەيىن بىزدە وفشورلىق ايماققا اپارىپ اقشا جاسىراتىنداردىڭ كوپشىلىگى زاڭ شىعارۋشى ورگانداردا وتىر دەپ ويلاماي كورىڭىز...
وفشورلىق ايماقتار سەنىمنەن ايىرىلا باستادى
ماقالانىڭ باسىندا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسەتىن ۋاقىتتىڭ ەندى كەلگەنىن ايتقان ەدىك. سەبەبى بۇگىنگى ۋاقىت وفشورلىق ايماقتا دوللارلاپ اقشا جاسىرعانداردىڭ ۇرىمتال جەرىنەن سوققى جاساۋعا تاپتىرمايتىن كەزەڭ.
بىرىنشىدەن, الەمدى قازىر تۇراقسىزدىق جايلاپ بارادى. قازىر ءبىر نارسەگە سەنىم ارتۋ قيىندادى. سونىڭ ىشىندە وفشورلىق ايماقتاردىڭ دا قۇپياعا اسا بەرىك ەمەستىگى بايقالىپ قالىپ ءجۇر. ماسەلەن, ەڭ ءبىرىنشى 2016 جىلى پاناماداعى Mossask Fonsesa زاڭگەرلىك كومپانياسىنىڭ بىرقاتار قۇجاتتارى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋشىلەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, اتى الەمگە ايگىلى ءبىراز ساياساتكەردىڭ پانامالىق وفشورلىق شوتتارى باتىستىق باق-تا جاريالانىپ كەتكەن ەدى. ىلە-شالا 2017 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا بولعان جالپىحالىقتىق تەلەكوپىر كەزىندە ەلباسى بىرقاتار ۇلتتىق كومپانيالارعا شەتەلدەگى ەسەپشوتتارىندا ۇستاپ وتىرعان اقشالارىن ەلگە قايتارۋلارىن تالاپ ەتتى. سوندا جۇرتشىلىقا 18 وتاندىق كومپانيانىڭ 12,5 ملرد دوللار قارجىسىن شەتەلدە ۇستاپ وتىرعانى ءمالىم بولىپ قالدى. ەلباسىنىڭ تاباندى تالاپ ەتۋى ارقاسىندا بۇل قارجىنىڭ ءبىراز بولىگى كەيىن شەتەلدەگى وفشورلىق ايماقتاردان اۋدارىلعان ينۆەستيتسيا تۇرىندە ەلگە قايتارىلعان بولاتىن. وسى جيىندا «شەتتە ۇستاپ وتىرعان اقشالارىڭنان ايىرىلىپ قالماڭدار, كورمەي وتىرسىزدار ما؟ سانكتسيا جاعدايىندا سىزدەرگە ەشكىم كومەكتەسە المايدى. اقشالارىڭدى قايتارىپ, قازاقستاندا ۇستاڭىزدار. قانداي كەپىلدىك كەرەك, زاڭ قاجەت پە, جارلىق قاجەت پە, ءبارىن جاسايمىز, دەپ تۋراسىن ايتقان-دى. بۇل ءسوز شەتەلدىك شوتتارعا اقشا جاسىرعان ءبىراز ادامنىڭ جۇيكەسىنە سالماق تۇسىرگەنى انىق. سودان بەرى ولاردىڭ جۇيكەلەرىنە تۇسكەن سالماق ارتپاسا, كەمىگەن جوق.
ەكىنشىدەن, قازىر كوپتەگەن ەل قۇپيا بانكتىك ەسەپشوتتار, كولەڭكەلى كاپيتال, وفشورلارعا قارسى كۇرەستى باستاپ كەتتى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىكتى يەمدەنگەن شەتەلدىكتەردەن ونى قانداي جولمەن ساتىپ العانىن, ياعني جۇمساعان قاراجاتتى زاڭدى جولمەن تاپقانىن دالەلدەۋ تالاپ ەتىلەتىن بولدى.
بۇل از دەسەڭىز, ءارتۇرلى ەلدىڭ 300 ەكونوميسى ەل باسشىلارىنا حات جازىپ, وفشورلىق ايماقتاردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ جاتقانى تاعى بار. ولار مۇنداي ايماقتار الەمدە جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى ارتۋىنا سەپتەسەدى دەيدى (وعان ءسوز بار ما؟!).
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 11 مامىردا توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا «...ۇلتتىق كومپانيالارعا تيەسىلى جەكەلەگەن قۇرىلىمداردى شەتەلدىك يۋريسديكتسيادان (وفشورلىق ايماقتاردان دەپ ۇقساڭىز دۇرىس بولادى) «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋىستىرۋ جۇمىستارىن باستاۋ قاجەت» دەگەن ەدى. بۇدان سوڭ, مامىر ايىنىڭ 29 جۇلدىزىندا ولگا پەرەپەچينا باستاعان ءبىر توپ پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى وفشورلىق ايماقتارداعى اقشانى قايتارۋ جونىندە ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. بىلە بىلسەڭىز, مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك شوتتارىندا ميلليونداپ اقشا ۇستاپ وتىرعاندارعا وڭاي تيمەيتىن پسيحولوگيالىق سوققىلار. قازىر ولاردىڭ كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلا باستاعانى كامىل. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, زاڭى دامىعان شەتەلدەردە دە زاڭسىز اقشا ۇستاۋ وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. ءبىر كۇنى «مىنا اقشانى قانداي جولىمەن تاپتىڭىز, دالەلدەڭىز» دەپ حالىقارالىق سوتقا شاقىرىپ تۇرسا, ءبارى ءبىر كۇندە قۇرىماي ما؟ جىلدار بويى جيناعان قارجىسى (قانداي جولمەن تاپسا دا) ءوزى تۇگىلى ەلىنە, حالقىنا ءبىر تيىنى بۇيىرماي كەتسە, بۇل بارماق شايناتار ۇلكەن وكىنىش بولار ەدى.
وفشوردا اقشا ۇستاعانداردان قازىر وسى سەبەپتى مازا كەتە باستادى. وھ, بۇل اقشا دەگەنىڭىز وسىلاي عوي, بارعا بار بولعانى ءۇشىن ۋايىم, جوققا جوق بولعاندىقتان ۋايىم. ەندى ۇكىمەت دەپۋتاتتىق ساۋالدا ايتىلعان زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى قولعا الىپ, شەتەلگە اقشا شىعارۋشىلارعا زاڭدىق تالاپتى كۇشەيتسە, بىرقاتارىنىڭ كوپتەن جۇقارىپ جۇرگەن جۇيكەسى سىر بەرىپ, اقشانى ەلگە قايتارۋعا وزدەرى بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتەر ەدى.
«الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش»
قازاقتا «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق» دەگەن ادەمى ءتامسىل بار ەمەس پە. ەگەر «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا شەتەلدەن اقشاسىن قايتارعاندارعا ارنايى زاڭدىق جاعدايلار جاسالسا قالاي بولار ەدى؟ مىسالى, اقشاسىن قايتارعان ادامدى قىلمىستىق قۋدالاۋدان, ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىكتەن قورعاۋ, سونداي-اق جازاعا تارتىلمايتىنىنا كەپىلدىك بەرۋ دەگەن سياقتى. شىندىعىنا كەلسەك, ءبىز وسى ايتىلعان جاعدايلاردى «استانا» قارجى ورتالىعىنداعى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ونسىز دا جاساپ جاتىرمىز. بۇعان قوسا, ولار بارلىق سالىق تۇرىنەن بوساتىلعان. مۇنداي جەڭىلدىكتەر بولماسا, اقشا-قاراجاتىنىڭ قورعالاتىنىنا زاڭ جۇزىندە كەپىلدىك بەرىلمەسە, ولار كەلمەس تە ەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا دا اقشانى كۇماندى جولمەن تاپقاندار از ەمەستىگى بەلگىلى. بىراق ءبىز ونى قازبالامايمىز, تەكسەرمەيمىز. بىزگە ەڭ باستىسى, قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيسا بولعانى.
ەندى وسىنداي ۇستانىمدى قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى وفشورلىق شوت يەلەرىنە دە قولدانعان دۇرىس. مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جوعارىدا تىلگە تيەك بولعان جيىندا تۇسپالداپ ايتىپ وتكەن بولاتىن. «ەگەر بىزدەگى بىرقاتار قۇرىلىمدار قولداعى قاراجاتىن شەتەلدىك وفشورلىق ايماقتاردا ۇستاعاندى ءتيىمدى ساناسا, ءبىز قالاي شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنەن شىعامىز؟» دەگەن ەدى ول. مۇنى دۇرىستاپ تارجىمەلەسەڭىز,الدىمەن شەتەلدىك وفشورلىق ايماقتا جۇرگەن قازاقستاندىق قۇرىلىمدارعا جاعداي جاسايىق, سوندا شەتەلدىكتەر دە كوپتەپ كەلەدى دەگەن ءسوز عوي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى بۇعان باسا ءمان بەرگەن ەكەن, «استانا» قارجى ورتالىعى ناقتى جوسپار قۇرىپ, ىسكە كىرىسۋى ءتيىس.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, قازاقستاندا قولىنا قوماقتى اقشا ۇستاعانداردىڭ ءبارى كولەڭكەلى ەكونوميكادان تابىس تاپقاندار ەمەس. اراسىندا ءوزىنىڭ ءىرى بيزنەسىمەن اقشا قورىن جاساپ جاتقاندار دا بارشىلىق. بىراق سولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىن ءوز ەلىندە سەنىمدى سەزىنە المايدى. وزدەرى سەنىمدىلىكتى سەزىنبەگەننەن كەيىن, اقشاسىن دا ەشكىمگە سەنىپ تاپسىرا المايدى. ويتكەنى بىزدە سىبايلاستىق جەمقورلىق كوپ, جەمقورلىق بولعان سوڭ زاڭسىزدىقتارعا دا ءجيى جول بەرىلەدى. ءتىپتى رەيدەرلىكپەن بيزنەستى تارتىپ الۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. سونىڭ ءبارى بىزدە اقشالى ادامنىڭ ءوزىن (نەگىزىنەن اقشاسىن عوي ارينە) قورعانسىز سەزىنۋگە ماجبۇرلەيدى. سوندىقتان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا بىزدەگى قالتالىلارعا, شەتەلدەگى قازاقستاندىق وفشورلىق شوت يەلەرىنە ايرىقشا قورعاۋ كەپىلدىگىن بەرۋى كەرەك. ول كەپىلدىكتەر ورتالىقتاعى حالىقارالىق زاڭناما تۇرعىسىنان راستالۋ ءتيىس. سوندا عانا, قارجى ورتالىعىنا قۇيىلاتىن قاراجات كولەمى ارتادى. شەتەلدىك شوتتاردا ونسىز دا ءار نارسەدەن «شوشىنىپ» جاتقان قازاقستاندىق قارجىعا قازىر ءسال جەلەۋ تابىلسا بولدى, ەلگە قاراي اعىلعالى تۇر.
كولەڭكەلى ەكونوميكا ارقىلى بولسىن, باسقالاي جولمەن اقشا تاپقاندار وزدەرىن اقتايتىن جول تاپسا, ياعني قولىنداعى قارجىلارىن ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس جاساتۋ ءۇشىن قۇيسا, ولار دا ءبىر كەزدەگى ەل الدىنداعى ايىبىن جۋىپ-شايار ەدى. يگى ماقساتقا جۇمسالعان اقشا دا كۇنىندە ارام جولمەن تابىلسا دا, كۇنادان «جۋىلادى». باستىسى, قوجاسىنىڭ نيەتى دۇرىس بولسا بولعانى. الدىمىزعا وزدەرى كەلسە, اتامىزدىڭ قۇنىن كەشپەي نە كورىنىپتى؟!
مەڭدوللا شامۇراتوۆ,
جۋرناليست
