«بايتەرەك» حولدينگىنىڭ اتقارعان جۇمىسى كوپ, جوسپارلانعان مەجەسى جوعارى

«بايتەرەك» حولدينگى جەتى جىل بۇرىن قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعانى بەلگىلى. بۇرىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمدارى باسقارعان ءتۇرلى دامۋ ينستيتۋتتارىن بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل وسى ينستيتۋتتاردى ءتيىمدى باسقارۋ جانە دامىتۋ, ولاردىڭ كورسەتەتىن قولداۋلارى كليەنتتەرگە تەز ءارى ءتيىمدى جەتۋى ءۇشىن شەشىم قابىلداۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلدى.

بۇگىندە حولدينگتىڭ قۇرامىندا ءىرى, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى, قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋمەن اينالىساتىن, حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتەتىن, يننوۆاتسيالىق كومپانيا­لار ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن جانە ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋدىڭ ەكوجۇيەسىن دامىتاتىن 11 ەنشىلەس ۇيىم جۇمىس ىستەيدى.

– قازىر ءبىزدىڭ باسقارۋىمىزداعى بارلىق ينستيتۋتتار تۇراقتى قارجىلىق جاعدايعا, كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىنا, تاۋەكەلدەر مەن HR-گە يە. ءبىز ولاردىڭ كەيبىرىن ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردان شىعىندارمەن, ءالسىز مەنەدج­مەنتپەن جانە پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان قانداي دا ءبىر ناقتى ستراتەگياسىنسىز قابىلدادىق, – دەدى ايدار ءارىپحانوۆ.

حولدينگتىڭ باسقارما توراعاسى اتاپ وتكەندەي, «بايتەرەك» حولدينگى تەك باس­قارۋمەن عانا اينالىسپايدى. ءوز دەڭگەيىندە «پاكەتتىك» پرينتسيپ بويىنشا قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىنداعى جوبالاردى قۇرى­لىم­دايدى. بۇل دەگەنىمىز, ءبىر جوبا ءوزىنىڭ قاجەت­تىلىكتەرىنە سايكەس حولدينگتىڭ بىرنەشە ەنشىلەس ۇيىمىنىڭ قولداۋىن بىردەن الا الا­دى. مۇنداي جوبالار حيميا, تاماق جا­نە مەتاللۋرگيا, سونداي-اق ماشينا جا­ساۋ جانە ەلەكتر جابدىقتارى سەكتورلارىن­دا جۇزەگە اسىرىلدى جانە جۇزەگە اسىرى­لۋدا. ماسەلەن, بۇل ازەربايجانعا وتاندىق ءوندىرىس لوكوموتيۆتەرىن جەتكىزۋ, ماكينسك قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى, «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى, تسيانيد ءناتريىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى جانە باس­قالارى.

– مەنىڭ ءوزىم جانە ۇجىمىم «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن قار­جىلاندىرۋعا قاتىسقانىمىزدى ەرەكشە ماقتان تۇتامىز, سەبەبى بۇل ءبىزدىڭ قار­جى­لىق قولداۋىمىزبەن اياقتالدى جانە پاي­دالا­نۋعا بەرىلدى. جاقىندا ءۇش ميل­ليونعا جۋىق قازاقستاندىق ونىڭ پايداسىن كورەتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا گاز تاراتۋ جەلىلەرى قازىردىڭ وزىندە تۇرعىن ۇيلەرگە قوسىلۋدا, – دەدى حولدينگ باسشىسى.

«بايتەرەك» ۇبح ماڭىزدى باسىم­دىق­­­تارىنىڭ ءبىرى – قارىزدىڭ جالپى قۇرى­­لىمىندا مەملەكەتتىك ەمەس قارىز كوز­دەرىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ, بۇل 2023 جىلعا قاراي 80%-عا جەتۋى كەرەك. جەكە قاراجات­تاردى تارتىپ جانە ولاردى بيۋدجەت قاراجا­تى­مەن ارالاستىرا وتىرىپ, حولدينگ قازاق­ستاندىق بيزنەسمەندەردىڭ ودان دا كوپ جو­بالارىن قولجەتىمدى قولداۋمەن قامتا­ماسىز ەتەدى. «بايتەرەك» ۇبح 1 تەڭگە­سىنە ينۆەس­تيتسيالاردى تارتۋ قاتىناسى 2013 جىل­دان باستاپ 1,85 تەڭگەدەن 2019 جىلى 3,12 تەڭگەگە دەيىن, ياعني 1,7 ەسەگە وسكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتىلعانداي, حولدينگتىڭ كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى ءوستى. اۋديت ناتيجەلەرى بويىنشا «بايتەرەك» ۇبح توبىنىڭ اكتيۆتەرى 2019 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا ءبىر جىلدا 10,5%-عا ار­تىپ, 5,2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 2018 جىل­دىڭ سوڭىنداعى اكتيۆتەر – 4,7 ترلن تەڭگە. 2019 جىلعا شوعىرلاندىرىلعان تازا پايدا 51,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 34,7 ملرد  تەڭگە بولعان-دى.

– جۇمىسىمىزدىڭ ءار باعىتى بويىنشا جەكە توقتالىپ وتەيىن. ءىرى بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا كوشباسشى ءبىزدىڭ ەنشىلەس ۇيىمىمىز – قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى. قدب ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىن ءىرى وندىرىستىك جوبالارعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتەدى. ولار بيۋدجەتتى تولىقتىرىپ, جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا بانكتىڭ پورتفەلىندە 55 ينۆەستيتسيالىق جوبا جانە 6,3 ترلن تەڭگەنىڭ 15 ەكسپورتتىق وپەراتسياسى بار. بىلتىر قدب قولداۋىمەن قۇنى 1,8 ترلن تەڭگە بولاتىن سەگىز جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە 1700-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل شىمكەنتتەگى ترانس­فورماتور شىعارۋ زاۋىتى, تۇركىستان وبلى­سىنداعى فوتوۆولتويتيكا ەلەكتر ستان­ساسى, «استانا ەكسپو-2017» جەل ەلەكتر ستانساسىن ىسكە قوسۋ كەشەنى, قاپشاعايداعى كۇن ەلەكتر ستانساسى, قارا­عان­دىداعى فەرروسيليتسيا شىعارۋ زاۋىتى, «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى, شىمكەنت مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭارتۋ, اتىراۋ وبلى­سىنداعى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنى.

قدب-ءنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ. بۇل حا­لىق­قا ءاۆتوموبيلدى قولجەتىمدى باعا­مەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونى­مەن بىرگە بۇل وتاندىق اۆتوموبيل وندىرۋ­شىلەرىنە ايتارلىقتاي قولداۋ, ويتكەنى جە­ڭىل­دەتىلگەن كرەديت ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان اۆتوموبيلدەردى ساتىپ الۋعا بەرىلەدى. بۇل تىزىمدە 42 اۆتوموبيل بار. باعدارلاما ىسكە قوسىلعان 2015 جىلدان بەرى جالپى سوماسى 98,2 ملرد تەڭگەگە 20 629 كرەديت بەرىلدى, دەدى ايدار ءارىپحانوۆ.

سونىمەن قاتار وسىنداي قولداۋ باع­دارلاماسى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندى­رۋشىلەرىن دە قامتيدى. بۇعان دەيىن قدب-ءنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «قدب-ليزينگ» ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى ساياساتى شەڭبەرىندە وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ بويىنشا ارنايى ۇسىنىس باستاعان بولاتىن. «قدب-ليزينگ»  فەرمەرلەرگە وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ءوز قىزمەتتەرىندە باستاپقى جارناسىز قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن قوسا ۇسىنادى. ال بۇعان دەيىن باستاپقى جارنا مىندەتتى تالاپ بولعان ەدى. سونىمەن قاتار نومينالدى سىياقى مولشەرلەمەسى 7-دەن 6%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. نەگىزگى قارىزدى وتەۋدىڭ كەمىندە 1 جىل جەڭىلدىكتى كەزەڭى قاراستىرىلعان. باعدارلاما فەرمەرلەردىڭ 76%-عا ەسكىرگەن تەحنيكا پاركىن جاڭارتۋ قابىلەتتىلىگىن 30%-عا ارتتىرادى. قازىر 62,2 ملن تەڭگەنىڭ 9 جوباسى قارجىلاندىرىلدى جانە قارجىلاندىرۋ كەزەڭىندە. سونىمەن بىرگە قۇنى 2,7 ملرد تەڭگەدەن اساتىن تاعى 22 جوبا قارالۋدا.

شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ دا «قدب-ليزينگ» باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتەيىك. بىلتىر ۇكىمەت «قا­را­پايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» با­سىم جوبالارىنا كرەديت بەرۋ باعدار­لا­ما­سىن ىسكە قوستى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىت­­تى. سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ دامۋىن قولدايتىن بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدار­لاما­لار جەتىلدىرىلدى. «دامۋ» كاسىپ­كەر­­لىك­تى دامىتۋ قورى – وسى باعدار­لا­مالار شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قول­داۋ شارا­لا­رى­نىڭ نەگىزگى قارجى وپەرا­تور­لارىنىڭ ءبىرى.

– اتاپ ايتقاندا, بجك-2025 باعدار­لا­ماسى بويىنشا كرەديتتىڭ جوعارعى شەگى ارت­تىرىلىپ, سالالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى, كاسىپكەر ءۇشىن 6% دەڭگەيىندە مولشەرلەمە بىرىزدەندىرىلدى, جەكەلەگەن سالالارداعى ءىرى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ جو­بالارى ەنگىزىلدى. «قاراپايىم زاتتار ەكو­نو­ميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا باعدار­لامانى جالپى قارجىلاندىرۋ 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى, باسىم تاۋار­لاردىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلدى جانە تاعى باسقا شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. وسى وزگەرىس­تەردىڭ ارقاسىندا توتەنشە جاعداي كەزىندە «بايتەرەك» حولدينگى داعدارىسقا قارسى ءتيىمدى قۇرال ءرولىن ويداعىداي ورىندادى جانە ونى جالعاستىرۋدا.

ايتا كەتۋ كەرەك, «دامۋ» قورىن قولداۋ­دىڭ ەڭ تانىمال قۇرالدارى – سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدىك بەرۋ. ياعني «دامۋ» كاسىپكەرلەرگە بەرىلگەن كرەديتتەر پايىزىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە مىندەتتەمە الادى, سونىمەن قاتار بيزنەسمەندەر ءۇشىن ولار بانكتەن كرەديت العان كەزدە كەپىلگەر ءرولىن اتقارادى. وسىلايشا, «دامۋ» قورىنىڭ ارقاسىندا كاسىپكەرلەر 100% بانكتەردەن ارزان كرەديت الا الادى.

اعىمداعى جىلدىڭ بەس ايىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە «دامۋ» قورى سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى جالپى سوماسى 50,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 822 جوباعا قولداۋ كورسەتتى. كەپىلدىك قۇرالى ارقىلى جالپى سوماسى 20,9 ملرد تەڭگە بولاتىن 468 جوبا بويىنشا شارتقا قول قويىلدى, كەپىلدىك سوماسى 7,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2019 جىلى قور قۇنى 600 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 24,3 مىڭ جوباعا قولداۋ كورسەتتى. بۇل ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن كرەديت العانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 22%-ىن قۇرايدى, دەدى ايدار ءارىپحانوۆ.

«بايتەرەك» حولدينگى جۇمىسىنىڭ كەلەسى ءبىر باسىم باعىتى – ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ. بۇل باعىتتا حولدينگ جانىندا «KazakhExport» ەكسپورتتىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ قۇرامىندا وتاندىق ەكسپورتتاۋشى­لاردى قولداۋدىڭ 14 قۇرالى بار. «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ قۇرامىندا «KazakhExport» شاعىن كومپانيادان تولىققاندى ۇلتتىق كومپانياعا اينالدى. 90,9 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى كاپيتالداندىرۋ ارقاسىندا KazakhExport ساقتاندىرۋ قابىلەتتىلىگىن ارتتىردى. سونىمەن قاتار 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇكىمەت Kazakh­Export مىندەتتەمەلەرى بويىنشا 10 جىلعا 102 ملرد تەڭگە كولەمىندە مەملە­كەتتىك كەپىلدىك بەردى. بۇعان قوسا, 2019 جىلعى جەلتوقساندا ۇكىمەت KazakhExport مىندەتتەمەلەرى بو­يىنشا 10 جىلعا 102 ملرد تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەردى.

بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى Kazakh­Export 46 قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىعا قولداۋ كورسەتتى, 20-دان استام كومپانيا توتەنشە جاعداي كەزىندە 7 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات الدى. كومپانيا جىل باسىنان بەرى قابىلداعان مىندەتتەمەلەردىڭ كولەمى 23 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, 2020 جىلدىڭ 1-توقسانىنداعى قولداۋ كەلىسىم­شارتتارىنىڭ سوماسى 90,5 ملرد تەڭگەدەن استى. بيىل KazakhExport كومپانياسىنىڭ قولداۋ قۇرالدارىن العاش رەت قۇبىرلار مەن فيتينگتەر شىعارۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن «Fidelis Global» جشس جانە «Novus Polymer» جشس قولداندى. ولارعا «قارىزدى ساقتاندىرۋ» قۇرالى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرۋشى بانك ءۇشىن ساقتاندىرۋ ۇسىنىلدى.

KazakhExport قولداۋ كورسەتكەن جو­با­لاردىڭ ىشىندە تاماق وندىرۋشىلەر دە بار. العاش رەت قولداۋ «CG FOOD Central Asia» جشس-نا كورسەتىلدى. ول قۇرامىنا 122 كومپانيا كىرەتىن جانە ءارتۇرلى ەلدەردە 76 وكىلدىگى بار ءىرى حالىقارالىق كورپوراتسيا «CG Corp Global» جشس-نىڭ قۇرامىنا كىرەدى. 2017 جىلدان باستاپ, ياعني قايتا قۇرىلعاننان بەرى قولداۋ كورسەتىلگەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ جالپى سانى – 113 وتاندىق كومپانيا.

قدب سونىمەن قاتار وتاندىق ەكس­پورت­تاۋ­شى­لارعا قولداۋ كورسەتەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا قدب قولداۋ كورسەتكەن جوبا­لار­دىڭ ەكسپورتتىق ءتۇسىمىنىڭ كولەمى 1 126 ملرد تەڭگەنى نەمەسە 2019 جىلعى شيكى­زاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ 19%-ىن قۇرادى. اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر اي­لارىن­­دا قدب التى كاسىپورىنعا 25,4 ملرد تەڭگە سوما­سىنا قولداۋ كورسەتتى. ولار ء«سۇت ونىم­دەرى», «بايان-سۇلۋ», «شىم­كەنت­ماي», «كاز­تسينك», «RG Brands Kazakhstan» جانە «قازفوسفات» كومپانيالارى.

ايدار ءارىپحانوۆ تۇرعىن ءۇيدىڭ قار­جى­لىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ با­عىتىنداعى جۇمىستارعا ەرەكشە توق­تالدى.

– بۇل – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ وتە ما­ڭىز­دى باعىتى. حولدينگ قازاقستانداعى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلامالارىنىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى بولىپ تابىلادى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى ەنشىلەس ۇيىمدار ار­قىلى جۇرگىزەمىز.

قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق­تارى جۇيەسىن ىسكە اسىراتىن حالىق بانكى دەپ اتاۋعا بولادى. اتالعان بانكى 806 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى حالىقتىڭ ۇزاق مەر­زىمدى تەڭگەلىك سالىمدارى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا. بىلتىر يپوتەكالىق كرەديتتىڭ شامامەن 61% نەمەسە 527 ملرد تەڭگەسىن ءبىزدىڭ بانك بەردى. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك باستاماسى – «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

بۇل – كوپ بالالى وتباسىلارعا, مۇگەدەك بالالارى بار نەمەسە ولاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا, بالالارى بار تولىق ەمەس وتباسىلارعا قولجەتىمدى باعامەن باس­پانا الۋعا ەرەكشە مۇمكىندىك. وتكەن جىلى اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 50 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ول ءساتتى يگەرىلدى. بەس مىڭعا جۋىق جەڭىلدەتىلگەن قارىز بەرىلدى. بيىلعى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنداعى جاعداي بويىنشا 23 ملرد تەڭگەگە 2 346 ءوتىنىم ماقۇلداندى. جالپى, 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 100 ملرد تەڭگەگە كەمىندە 10 مىڭ قارىز بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى ول.

وسى جيىندا ايتىلعانداي, قازاقستان­دىق يپوتەكالىق كومپانيا ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ يپوتەكالىق قارىز­دارىن ساتىپ الۋ ارقىلى يپوتەكا نارىعىن دامىتۋعا ىنتالاندىرادى. جۇمىس ىستەۋدى باستاعاننان بەرى قيك 244 ملرد تەڭگەگە 66 مىڭنان استام يپوتەكالىق قارىز الدى. بيىلدىڭ وزىندە جەكە باعدارلامالارى بو­يىنشا 4,2 ملرد تەڭگە يپوتەكالىق قارىزدار بەردى.

بايتەرەك دەۆەلوپمەنت كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋ تەتىگى ارقىلى «قايتارىمدى» پرينتسيپ بو­يىنشا قارجىلاندىرادى. كرەديتتى وتەۋدەن تۇسكەن قاراجات جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنا باعىتتالادى. 2019 جىلى اكىم­دىكتەردىڭ 108,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا باعالى قاعازدارى ساتىپ الىندى. اعىم­داعى جىلعا جوسپار 101,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, ونىڭ جارتىسىنان كوبى يگەرىلدى.

سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستان ۇلتتىق بانكى اكىم­دىكتەردىڭ وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋعا 180 ملرد تەڭگە ءبولدى. وبليگاتسيالار تولىعىمەن ساتىپ الىندى. بۇل قاراجاتقا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قوسىمشا 15,3 مىڭنان استام پاتەر سالىنادى. بارلىق اكىمدىكتەر بۇل قاراجاتتى ءساۋىر ايىندا يگەرە باستادى.

– سونداي-اق ءبىزدىڭ قۇرامىمىزدا ۇلەستىك قۇرىلىسقا قولداۋ كورسەتەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەپىلدىك بەرۋ قورى جۇمىس ىستەيدى. 2019 جىلى قور جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ 23 جوباسىنا 88,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا كەپىلدەمەلەر بەردى. بيىل ءبىز 58,8 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى 15 جوباعا كەپىلدىك بەردىك.

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا «دامۋ» قورىنىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كوممەرتسيالىق كرەديتتەر قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قور 104,3 ملرد تەڭگەگە جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ جوبالارىن سۋبسيديالادى.

اعىمداعى جىلى حولدينگ تۇرعىن ءۇي بلوگىن قايتا قۇرۋدى اياقتايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىز سينگاپۋردىڭ Housing and Development Board مودەلى بويىنشا ءۇش ەنشىلەس ۇيىمدى – بايتەرەك دەۆەلوپمەنت, قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانيا جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەپىلدىك بەرۋ قورىن بىرىكتىرۋ ارقىلى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى سالاسىندا بىرىڭعاي وپەراتور قۇرۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. ءتيىستى زاڭعا پرەزيدەنت قول قويدى. حولدينگتىڭ تۇرعىن ءۇي بلوگىن وڭتايلاندىرۋ جالپى اكىمشىلىك شىعىنداردى 30%-دان استامعا قىسقارتادى, – دەدى ايدار ءارىپحانوۆ.

ونىڭ بايانداماسىندا ايتىلعانداي, بىرىڭعاي وپەراتور اكىمدىك وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋ, ۇلەستىك قۇرىلىستىڭ اياقتالۋىنا كەپىلدىك بەرۋ, جەكە قۇرىلىس سالۋشىلارعا كوممەرتسيالىق كرەديتتەردى سۋبسيديالاۋ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن قۇرالدار ارقىلى قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ بويىنشا تەك جەكە قۇرىلىس سالۋشىلارمەن جانە اكىمدىكتەرمەن جۇمىس ىستەيدى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ نەگىزىندە «وتباسى بانكى» قۇرىلادى, ول تۇرعىن ءۇيدى ەسەپكە الۋ, كەزەككە قويۋ جانە تاراتۋدى ورتالىقتاندىرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرۋ جۇيەسىن اكىمدىكتەردەن باسپانا جوق وتباسىلار ءۇشىن ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بو­يىنشا جۇمىس ىستەيتىن «وتباسى بانكىنە» بەرۋ جوسپارلانۋدا.

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىنا تولىق قولجەتىمدىلىگىن ۇسىنۋ جوسپارلانۋدا. تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك ساتىسى بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلەتىن بولادى. جوعارىدا اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ايدار ءارىپحانوۆ اتاپ وتكەندەي, وسىلايشا, «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ نەگىزىندە حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جابىق جانە قاراپايىم تسيكل قۇرىلادى:

– بىرىڭعاي وپەراتور قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ارقىلى قولجەتىمدى باسپانا بويىنشا ۇسىنىستى قامتاماسىز ەتەدى;

– «وتباسى بانكى» جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي قارىزدارى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن ىنتالاندىرادى.

– ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ تاعى ءبىر ستراتەگيالىق باعىتى – ەلدەگى ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ. ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ – بۇل شاعىن, بىراق پەرسپەكتيۆالى باستاۋشى كومپانيالارعا ولاردىڭ دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى ينۆەستيتسيالار. بىراق كلاسسيكالىق ينۆەستيتسيالاردان ايىرماشىلىعى, سالىمداردى جوعالتۋ قاۋپى وتە ۇلكەن – ەگەر جوبالاردىڭ 80%-ى ناتيجە بەرمەسە دە, باسقا ءساتتى ينۆەستيتسيا­لاردان تۇسكەن پايدا قالعان بولىگىن وتەيدى.

2019 جىلى ءبىز ەنشىلەس ۇيىمىمىز تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىكتى قايتا قۇرۋدى اياقتادىق. ەندى ول QazTech Ventures دەپ اتالادى. قازىر بۇل ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋعا ارنالعان قورلاردىڭ ۆەنچۋرلىق قورى. بۇل مودەل كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە ءساتتى قولدانىلۋدا. ءبىز شتات سانىن ەكى ەسەگە قىسقارتىپ, كوم­پا­نيانىڭ پروبلەمالىق پورتفەلىن تازارتتىق, – دەدى «بايتەرەك» ۇبح باسقارما توراعاسى.

وتكەن جىلى QazTech Ventures العاش رەت پايداعا قول جەتكىزدى, سوڭعى جارتى جىلدا بىرلەسە ينۆەستيتسيالاۋعا اقش-تىڭ «500 Startups» جانە سينگاپۋردىڭ «Quest Ventures» جەتەكشى ۆەنچۋرلىق قورلارى قازاقستاندىق ستارتاپتارعا ءارى قاراي قارجىلاندىرۋعا تارتىلدى. قازىردىڭ وزىندە كاپيتاليزاتسياسى تيىسىنشە 50 ملن جانە 150 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن «Quest Ventures Asia Fund II» قورىنا جانە V باستى قورىنا كىردى. QazTech Ventures قولداۋىمەن قازاقستاندىق جاس ستارتاپەرلەرگە سىرتقى نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇگىندە كومپانيا وسىنداي ستارتاپتاردى ىزدەۋدە.

جالپى, حولدينگ 2019 جىلى ايتار­لىقتاي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتي­جەگە قول جەتكىزدى. «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا سەگىز مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. قولداۋ كورسەتىلگەن كاسىپورىندار ەل بيۋدجەتىنە 300 ملرد تەڭگەدەن استام سالىق تولەدى. ولار جالپى كولەمى 2,5 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ەكسپورتقا جارتى تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى.

YouTube ارناسىنان جانە الەۋمەتتىك جەلىدەن تىكەلەي ەفيردە وتكەن ەسەپ بەرۋ جيىنىندا «بايتەرەك» ۇبح باسشىسىنا باق وكىلدەرىنەن, بەلگىلى ساراپشىلاردان جانە قاراپايىم ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن ساۋالدار كوپ بولدى. ايتالىق, قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ايناگۇل بولاتقىزى «جەڭىلدەتىلگەن اۆتوكرەديت باعدارلاماسى ءۇشىن قاراجات قاشان بولىنەدى؟» دەپ سۇراعان بولاتىن.

– الدىمەن باعدارلاما تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتەيىن. جەڭىلدەتىلگەن اۆتوكرەديت باعدارلاماسى العاش رەت 2015 جىلى ىسكە قوسىلعان. سودان بەرى ول ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولۋدا. جالپى, باعدارلاما ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ قازاقستان دامۋ بانكى جەڭىلدەتىلگەن اۆتوكرەديت باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋعا جالپى سوماسى 82 ملرد تەڭگە بولاتىن التى ترانشتىق قارجى قاراجات ءبولدى. اقشا مەملەكەتتىك كوزدەردەن (ۇلتتىق قور, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت, ۇلتتىق بانك) الىنعان ترانشتار تۇرىندە ءبولىندى. 2019 جىلدان باستاپ 2023 جىلعا دەيىن ۇلتتىق بانكتەن جىل سايىن 20 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى تارتىلىپ, ول ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جۇيەسى ارقىلى بەرىلۋدە, – دەگەن ايدار ءارىپحانوۆ قانداي بانكتەر قاتىساتىنىن دا ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

بۇگىندە جەڭىلدەتىلگەن اۆتوكرەديتتەرگە ارنالعان قاراجات «ەۋرازيالىق بانك, «سبەر­بانك», «بانكتسەنتركرەديت», «ۆتب بانك» (قازاقستان), «اتف بانك», «ForteBank», «قا­زاق­ستان حالىق بانكى» سياقتى ەكىنشى دەڭگەي­دەگى بانكتەرگە ورنالاستىرىلعان. ياعني جەڭىلدەتىلگەن باعدارلاما بويىنشا اۆ­توكولىك ساتىپ العىڭىز كەلسە, وسى بانك­تەرگە جۇگىنۋگە بولادى. اۆتوكرەديت باعدار­لاماسى «قايتارىمدى سيپاتقا» يە, ياعني جاڭا قارىزدار قولدانىستاعى كرەديتتەردى وتەۋ ەسەبىنەن بەرىلەدى. كەلەسى قاراجاتتىڭ بولىنۋىنە قاراماستان, باعدارلاما جۇمىس ىستەيدى جانە 20 جىلعا ەسەپتەلگەن.

حالىقتى الاڭداتقان ساۋالداردىڭ ءبىرازى باسپانا ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. ماسەلەن, تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى نۇرسيپات سماقوۆا:

– «باقىتتى وتباسى» باعدارلاما­سىنا قاراجات قاشان بولىنەدى؟ مەن ءوتىنىش بەردىم. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جي­ناق بان­كى ونى ماقۇلدادى. ەندى ساتىپ الا­تىن پاتەردىڭ يەسى ودان ءارى كۇتكىسى كەل­مەي وتىر, – دەگەن سۇراق قويعان بولاتىن.

وعان «بايتەرەك» ۇبح باسشىسى:

– «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىن 2019 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى بىزگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 50 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ءبىز 4 جارىم مىڭ وتبا­سىنىڭ باسپانالى بولۋىنا ىقپال ەتتىك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس بيىل بىزگە 100 ملرد تەڭگە بولىنەدى. رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن «باقىتتى وتباسى» باع­دار­لاماسىنا ارنالعان ءتيىستى قاراجات 19 ماۋ­سىمدا ءبولىندى. سول كۇننەن باستاپ, تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى بۇرىن قابىل­دانعان وتىنىمدەرگە سايكەس نەسيە بەرە باستادى.  

قازىر بانك فيليالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى نەسيە الۋشىلارعا قوڭىراۋ شالىپ جاتىر. بانكتەن ماقۇلداۋ العان كليەنتتەردى شاقىرۋدا. مەنىڭ ويىمشا, ولار سىزگە دە جاقىن ارادا قوڭىراۋ سوعۋعا ءتيىس, – دەپ جاۋاپ بەردى.

ايگەرىم ماناتوۆا ەسىمدى ازاماتشا قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق كومپانياسىندا قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلەتىنىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

– 2015 جىلى جۇبايىم قيك ارقىلى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىن­شا ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن جالعا بە­رىلگەن پاتەرگە يە بولدى. جاقىندا جاڭا­لىق­تاردان قيك-ءتى باسقا ۇيىمدارمەن بىرىك­تىرەتىنىن ەستىدىك. ايتىڭىزشى, ءبىزدىڭ كرەديتكە مۇنىڭ اسەرى تيە مە؟ – دەدى ول.

– قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى – بۇل «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى. ءيا, راسىندا جاقىن ارادا ونى قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. قيك حولدينگتىڭ باسقا ەنشىلەس ۇيىمدارى – بايتەرەك دەۆەلوپمەنتپەن جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەپىلدىك بەرۋ قورىمەن بىرگە بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى وپەراتورىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى ايدار ءارىپحانوۆ.

الايدا بۇل وزگەرىستىڭ قيك-ءتىڭ كليەنت­تەرىنە ەشقانداي تەرىس ىقپالى بولمايدى. جالداۋ شارتتارىندا جانە يپوتەكا شارتتارىندا كورسەتىلگەن بارلىق مىندەتتەمەلەر وزگەرىسسىز قالادى. سوندىقتان كليەنتتەر كەز-كەلگەن ماسەلەلەنى الدىمەن قيك-پەن, سونان كەيىن عانا بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى وپەراتورىمەن شەشە الادى.

تىكەلەي ەفيردە ءبىر ساعاتتان ارتىق ۋاقىتقا سوزىلعان ونلاين كەزدەسۋ بارىسىندا ايدار ءارىپحانوۆتىڭ اتىنا باسقا دا كوپتەگەن ساۋالدار كەلىپ ءتۇستى.