ال قىرۋار قارجىنى جايىنشا جۇتاتىن جول قۇرىلىسىندا ماسەلە دەگەن شاش-ەتەكتەن. جۇمىستى جوبالاۋدا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر, مەردىگەرلەردىڭ ارزانقول, ساپاسىز قۇرىلىس ماتەريالىن پايدالانۋى ءوز الدىنا, قازىر كۇن تارتىبىندە تۇرعان تاعى ءبىر شەتىن ماسەلە بار. ول – اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ جاڭادان سالىنعان نەمەسە جوندەلگەن جولداردى اياۋسىز تاپتاپ, بىتكەن شارۋانىڭ ءبارىن ءراسۋا قىلىپ جۇرگەندىگى.
مىسالى, «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رمك قاراعاندى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى ايبول بيدايبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇك كولىكتەرىنىڭ جولمەن ءجۇرۋدىڭ شەكتىك تالابى ءبىر بىلىككە دەپ شاققاندا 13 توننادان اسپاۋى ءتيىس. ال قازىر وڭىردەگى اۋدانارالىق, وبلىسارالىق جولداردا 25-40 توننالىق اۋىر جۇك كولىكتەرى بۇل تالاپقا پىسقىرىپ تا قاراماي, تاس جولدىڭ اسفالتىن ساز بالشىقشا يلەپ, تىنىم تاپپاي جورتاتىن كورىنەدى.
«كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى كولىك قوزعالىسىنا قاتىستى ارنايى شەكتەۋلەر بەكىتكەن, – دەيدى ا.بيدايبەكوۆ. – وندا ءبىر بىلىككە تۇسەتىن جۇك سالماعى 13 توننادان اساتىن اۋىر جۇك كولىكتەرى ءۇشىن اۋا تەمپەراتۋراسى 25 گرادۋستان جوعارىلاعاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردا جۇرۋگە شەكتەۋ قويىلعان. مىسالى, قاراعاندىنىڭ ماڭايى IV-V جول-كليماتتىق ايماققا جاتادى. V – ايماق بالقاش – جەزقازعان وڭىرلەرى, IV جول-كليماتتىق ايماق – وبلىستىڭ قالعان وڭىرلەرى. IV جول-كليماتتىق ايماق ءۇشىن, ياعني, 23 ناۋرىزدان 1 مامىرعا دەيىن, V جول-كليماتتىق ايماق ءۇشىن 1 ناۋرىزدان 1 ساۋىرگە دەيىن شەكتەۋلەر بار. بۇل ارادا تابيعاتتىڭ اۋا تەمپەراتۋراسى, جاۋىن-شاشىنى ءبارى ەسكەرىلەدى. سوعان ساي شەكتەۋلەر دە قويىلۋدا. ايتپەسە, جولدىڭ بۇزىلۋ قاۋپى جوعارى. اۋا تەمپەراتۋراسى جوعارى ايماقتا اسفالت ونداي اۋىر سالماقتى كوتەرە المايدى. قار كوپ ءتۇسىپ, كوكتەم شىعا جاۋىن-شاشىنى كوبەيەتىن IV جول-كليماتتىق ايماق تا تاپ سونداي جاعداي».
جول قۇرىلىسى جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى شارۋا. مىسالى, ارنايى ينستيتۋتتار جوبالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە جولعا قانداي قاجەتتى ماتەريالدار جۇمسالاتىنىن تولىق تىزىمدەپ, ولاردىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيىنە قاتتى ءمان بەرەدى. البەتتە, جۇمىس كورسەتىلگەن تالاپتارعا ساي جۇرگىزىلسە, ساپاسىز دۇنيە بولماس ەدى. وسى ورايدا, وزىمىزدە وندىرىلەتىن بيتۋمنىڭ ساپاسىن دا حالىقارلىق ستاندارتتارعا ساي قىلىپ شىعارۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
«تەحنولوگيانىڭ وزىقتىعىن ەرەكشە اتاۋعا ءتيىسپىز. ەڭ باستىسى, جولدىڭ استىڭعى قاباتىن زەرتتەۋگە باسا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. ولاي ەتپەيىنشە, جولدا ساپا بولمايدى. جول قۇرىلىسىن جوبالاۋدا قاتەلىككە جول جوق. ونىڭ تومەنگى قاباتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەجىكتەپ تالداۋدان وتكىزۋ – مىندەت. ايتپەسە, جولدان كىلتيپان شىعا بەرەدى. ءبارى العاشقى زەرتتەۋدىڭ نەگىزىنە بايلانىستى», دەيدى ا.بيدايبەكوۆ.
وبلىستا اۋىر جۇك كولىكتەرىنەن جاپا شەگىپ جۇرگەن بىرنەشە جول بار. سونىڭ ءبىرى – قارقارالى اۋدانىنىڭ شەكاراسى ارقىلى وتەتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە «قاراعاندى – اياگوز – بۇعاز» اۆتوجولىنىڭ ءبىر بولىگى. مىنە, وسى جولمەن جۇك كولىكتەرى قاراعايلى كەن بايىتۋ فابريكاسىنان جانە «التايپوليمەتالل» كومپانياسىنان كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپاي كەن تاسيدى. بۇدان كەيىن, مۇنداي اۋىر سالماققا ەسەپتەلمەگەن جولدىڭ قانداي كۇيگە ۇشىرايتىنىن كوز الدىنا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اسا قيىن شارۋا ەمەس.
قازىر قارقارالى مەن ماتاق اۋىلىنىڭ اراسىنداعى تاس جولدىڭ تاس-تالقانى شىققان دەپ باتىل تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. «بىلتىر حالىق دابىل قاققاننان كەيىن, وسى جولعا ورتاشا دەڭگەيلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋىر كولىكتەردىڭ جۇرۋىنە تىيىم سالىندى. قاداعالاۋ دا كۇشەيدى. سىرت كوزگە جاعداي رەتتەلگەن ءتارىزدى بولىپ كورىنگەن. كۇندىز 10 توننالىق كولىكتەر عانا جۇرە باستادى. بىراق سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى كوز الداۋ بولىپ شىقتى. باقساق, اسفالتتا ەمەس, كەنىشتە جۇرۋگە ارنالعان قىرىق توننالىق اۋىر كولىكتەر ءجۇرىسىن توقتاتپاعان ەكەن. تەك, كۇندىز تىنىستاپ, تۇندە جۇرۋگە كوشىپتى. بۇل, ەندى بارىپ تۇرعان سوراقىلىق. بۇل جاعدايدىڭ بيىل تاعى قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟», دەيدى «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رمك قاراعاندى وبلىستىق فيليالىنىڭ مامانى اسحات شاحاەۆ.
ءدال وسىنداي كەپتى اتالعان اۋدانداعى «قوياندى – ەگىندىبۇلاق – بۇركىتتى» باعىتىنداعى جول دا كيدى. وبلىستىق ماڭىزداعى بۇل جولعا وتكەن جىلى ورتا دەڭگەيدەگى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بىراق ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ىشىندە وسى جولدىڭ باسىم بولىگىنىڭ ويران-بوتقاسى شىقتى. جوندەۋگە كەتكەن ەسىل اقشا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ تابانىنا تاپتالىپ, قور بولدى.
مۇنداي مىسالداردى كەن وندىرەتىن كاسىپورىندارى بار وزگە دە اۋدانداردان كەزدەستىرۋگە بولادى. ماسەلەن, جاڭاارقا اۋدانىنداعى «قاراجال –اتاسۋ» تاس جولىندا دا مولشەرىنەن ارتىق جۇك تيەگەن كولىكتەر ەش كەدەرگىسىز شارۋالارىن تىندىرىپ ءجۇر.
«اۋىر جۇك كولىكتەرى كەن ورىندارىنىڭ ماڭايىنداعى جۇمىستارعا عانا ارنالعان, دەيدى ا.بيدايبەكوۆ. – ولارعا تاس جولمەن جۇرۋگە تىيىم سالىنعان. ارينە جول سالىنىپ جاتقان كەزدە جۇرۋىنە رۇقسات. ال جول قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, توسقاۋىل قويىلۋى ءتيىس. البەتتە, جول كولىك باقىلاۋ كوميتەتى, باسقا دا قۇزىرلى ورىندار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن, الپاۋىت كاسىپورىنداردىڭ اۋىر جۇك تاسيتىن كولىكتەرى تارتىپكە ءاتۇستى قاراپ كەلەدى. وسى باعىتتا جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋدىڭ باسقا دا تەتىكتەرىن قاراستىرمايىنشا, ءىستىڭ وڭعا باساتىن ءتۇرى كورىنبەيدى».
ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ ەرسىلى-قارسىلى جوڭكىلۋىنە توقتاۋ سالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى فيليال باسشىسى. ماسەلەن, جۇك سالماعىن اسىرىپ تيەگەن كولىكتەرگە ۇدايى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, ءتارتىپ بۇزعاندارىنا قاتاڭ جازا قولدانسا, مۇنىڭ ءوزى اتالعان ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزەر ەدى.
جالپى, جول قۇرىلىسىندا بەس ساتىلى تەكسەرىس بار ەكەن. «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رمك قاراعاندى وبلىستىق فيليالى رەسپۋبليكالىق مەكەمە رەتىندە تاڭداۋ تاسىلىمەن تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. مىسالى, كەستە بويىنشا, جىلدىڭ باسىنان بەرى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدارعا 799 تەكسەرىس جۇرگىزۋگە ءتيىس بولاتىن. بۇگىندە 240 تەكسەرىس ىسكە اسىرىلدى. بيىلعى قىستىڭ اسا قارلى, اۋىر بولعانى بەلگىلى. مەكەمە ماماندارى جولعا شىعىپ, مەردىگەرلەردىڭ قار تازالاۋعا, جولدى ارشۋعا قاتىستى جۇمىستارىن قاداعالاعان. مىندەتتەرىنە ءاتۇستى قاراعاندارىنا قاتىستى شارا دا قولدانعان ەكەن.
«قازىرگى تاڭدا ءبىرشاما قۇرىلىس ماتەريالدارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. بىراق ءبىز 15 اداممەن جولدى كۇن سايىن قاداعالاي المايمىز. ول مۇمكىن دە ەمەس. ال نەگىزىندە, رەسپۋبليكالىق جولدىڭ ساپاسىنا تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى تەكسەرۋ جۇرگىزە الامىز. بىلتىر جەرگىلىكتى جول كولىك باسقارماسى 50 ملن تەڭگەگە كەلىسىمشارت جاساسىپ, وبلىستىق ماڭىزداعى جولداردى تەكسەرۋگە تاپسىرىس بەردى. قارجى تولىعىمەن يگەرىلدى. بيىل دا 50 ملن تەڭگەنىڭ كەلىسىمى بار. بۇعان قوسا, وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اۋداندار مەن قالا اكىمدىكتەرى ءبىزدىڭ ۇيىممەن كەلىسىمشارت جاساسا باستادى», دەيدى فيليال باسشىسى.
راسىندا دا, قازىر اۋدان, قالا اكىمدەرى جولداردىڭ ساپاسىن تەكسەرتۋگە مۇددەلىلىك تانىتا باستادى. مۇنىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ساپاسىز جول سالعان تالاي مەردىگەردىڭ شالا ىسىنەن وپىق جەپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ساپاسىز سالىنعان جولدىڭ ەشكىمگە ابىروي اپەرمەسى بەلگىلى. سوندىقتان, اكىمدىكتەر بۇل شارۋاعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ورتاق ءىستىڭ وڭدى بولۋىنا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىرعانى قۋانتادى. ا.بيدايبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن وبلىستاعى 18 اۋدان مەن قالا اكىمدىكتەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» مەكەمەسىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان. مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل ىسكە قالعاندارى دا قوسىلماق.
بىلتىر «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» كاسىپورنى مامىر ايىنان جەلتوقسانعا دەيىن 575 سىناما الىپتى. ونىڭ 423-ءىنىڭ رەسپۋبليكالىق, 152-ءسى وبلىستىق جولعا قاتىستى بولعان. «سونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق جول سىناماسىنىڭ 74-ءى, وبلىستىق دەڭگەيدەگىنىڭ 43-ءى نورماتيۆكە ساي بولماي شىقتى. سول نەگىزدە حاتتاما بەرىلىپ, كەمشىلىكتى جويۋ مىندەتتەلدى. ونىڭ قايسىبىرىندە توسەلەتىن اسفالتتىڭ تىعىزدىعى سايكەس كەلمەي جاتادى نەمەسە توسەلەتىن قيىرشىق تاستاردىڭ ساپاسى نورماتيۆكە ساي بولماي شىعادى. لايدىڭ, ماتەريالدىڭ قۇرامى دۇرىس بولمايتىن جايتتار دا كەزدەسەدى. بۇل سىنامانىڭ زاڭدىق نەگىزىنە سونى وتكىزگەن زەرتحاناشى جاۋاپ بەرەدى. بيىل ءتورت سىناماداعى قيىرشىق تاستار بويىنشا ەسكەرتۋلەر بەرىلدى. جالپى, قازىر جاعداي ءبىرشاما وڭالىپ, جول قۇرىلىسى سالاسىنداعى ساپا دا جاقسارىپ كەلەدى», دەيدى ا. بيدايبەكوۆ.
كەشە سالىنعان جولدىڭ اسفالتى بۇگىن جارامسىز بولىپ جاتسا, كىنانى مەردىگەردەن ىزدەيتىنىمىز انىق. مەردىگەردى زاڭمەن تۇقىرتىپ, كەم-كەتىكتى جويدىرۋعا بولادى. جاماپ-جاسقاپ, جونىنە ول دا كەتەر. ال تارتىپكە باعىنباي, ءبۇتىن دۇنيەنى تاس-تالقان ەتىپ جۇرگەن اۋىر جۇك كولىكتەرى ءۇشىن جاۋاپتى كىم بەرەدى؟ «سوندا بۇلاردىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. البەتتە, ولاردىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى: قۇلقىننىڭ قامىن عانا ويلاعان تويىمى جوق جۇمىس بەرۋشىلەر. مىنە, وسىنداي, پايدانىڭ جولىندا ىنساپتى تارك ەتكەن كاسىپورىنداردى تارتىپكە سالعاندا عانا قارا جولدىڭ عۇمىرى ۇزارىپ, «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» سىندى مەكەمەنىڭ ۇستىنەن اۋىر جۇك تۇسەر ەدى.
قاراعاندى وبلىسى
