تارباعاتاي تاۋى جارتىلاي قورشاپ جاتقان بۇل ولكەنىڭ تاڭعى تابيعاتىنا سۇيسىنە قاراعاندا, ەكى كوزىنەن شابىت پەن شاتتىقتىڭ جارق-جۇرق ەتكەن وتى وينادى. قالادا وقىپ, قاعاز سورعان, كۇن تيمەگەن, جەل قاقپاعان سۇرعىلتتاۋ جۇزىنە سوناۋ قوزىماڭىراقتىڭ ءدال توبەسىنەن شانشىلا شىققان كۇن جارىقتىقتىڭ قىزىل ارايى شومىلدىرا توگىلگەندە, بوزبالانىڭ بوزاڭ بەتى قىزىلشىرايلانىپ, قۇيىلىپ تۇرعان نۇرلى ساۋلەگە مالشىنا قالعان تۇلا بويى ءدۇر سىلكىنىپ سۇلۋ تورى اتتاي شيىرشىق اتتى. ول ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن توپىراعىنىڭ ءوزى بىلەتىن بار ساۋلەتىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ كەلەدى.
ءدال وسىنداي جازدىڭ كۇنىندە نار قامىستاي نايقالىپ وسكەن قالىڭ شيدەن تۇيە بويى كورىنبەس; شوعىر-شوعىر نۋ توعايداي شومبال باس, شوق كەۋدەلى قارا شەنگەلدەرگە يت تۇمسىعى تۇرماق, تۇلكى تۇمسىعى باتپاس; بۇرلەپ تۇرعان شاعىندا بۇيرەگىڭدى بۇلك ەتكىزىپ, گۇلدەپ تۇرعان كەزىندە سەزىمىڭدى سەلت ەتكىزەتىن قىزىل توبىلعى مەن قىستىڭ قىزىل ايازىندا دا ءوڭىن بەرمەيتىن قايسار مىنەزدى قاراعاندار دا قالت ەتپەستەن قاراپ تۇرار; ءسال تومەنگە تۇسسەڭىز – شالقار شابىندىق كوك تەڭىزدەي تولىقسىپ, بۇيرا تولقىنداي ب ۇلىقسىپ, قۇشتار قۇشاعىن كەڭ اشىپ قارسى الار; ودان ءارى جۇرسەڭىز – سۇتتىگەنىنەن ءسۇت اعىپ, قابانجاتاق نۋ قامىسى قورىستانعان قوپاسىمەن, اياق باستىرماس باتپاعىمەن, ۇستاي الساڭ, قول كەسەتىن لوكەت پىشاقتاي قياق جاپىراعىمەن, سالبىراعان شوق-شوق ۇكىسىمەن – قوجىر-قوجىر, ويقى-شويقى تومار دەگەن جەر كۇتىپ تۇرار; توماردىڭ جوعارعى جاعىنان باستاۋ الىپ, يرەتىلىپ, بۇراتىلىپ, جىلاپ اعىپ جاتقان قارا سۋدىڭ اياق شەنىن جاعالاي وسكەن شىلىك توعايى قۇستارىن سايراتىپ, قۇندىزدارىن تويلاتىپ, ءوز دۋمانىن, ءوز بازارىن وتكىزىپ جاتقان بولار; ودان ءارى اتتاساڭ – تاعى دا قالىڭ شي باستالىپ كەتەدى دە, اتتىڭ باسىن قارعىبا وزەنىنە ءبىر-اق تىرەيسىز.
بىلتىر وقۋعا ءتۇسىپ, بيىل ءبىرىنشى كۋرستى بىتىرگەن ابەنتايدىڭ ءوز ۇيىنە, اتا-اناسىنا جەتكەنى – كەشە كەشكىسىن عانا. ءوزىنىڭ «شىر» ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن, كىندىك قانى تامعان وسى جەردە, اناۋ تۇرعان جاپ-جالپاق, ۇپ-ۇزىن توقال تامدا بارلىق بالالىق شاعى ءوتتى ەمەس پە؟! جەتكىنشەك بولىپ – جەلكىلدەپ, جۇيرىك اتپەن شاپقانى دا, قوي قايىرىپ, تۇيە ايداعانى دا, بوزبالا بولىپ, بوزالا تاڭعا دەيىن ءبىر سۇلۋدىڭ بەت-بەينەسىن كوز الدىنا ەلەستەتىپ, ۇيقىسىز جاتاتىنى دا وسى ءۇي, وسى مەكەن ەمەس پە؟ فەرما ورتالىعى – قاراوبادان ون شاقىرىمداي الشاق جاتقان وسى تۇيەلى اۋىلدىڭ وڭاشالىعى تۇك تە بىلىنبەۋشى ەدى: جول ۇستىندەگى جولاۋشى مەن جوق ىزدەگەن جوقشىلاردان باستاپ, اۋدان مەن كەڭشاردىڭ, فەرمانىڭ اتقامىنەرلەرى مەن قاراتاياقتارى, وزدەرىن جوقتاتپايىق دەگەندەي, بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ-كەتىپ جاتادى. سوندىقتان بولار, مۇنىن اناسى بيجاننىڭ قازانى وتتان تۇسپەيدى, داستارحانى دايىن تۇرادى. اندا-ساندا اۋىل-اۋىلعا ءبولىنىپ, كوكپار تارتىلا قالسا دا, ونىڭ اياعى كەشكە قاراي وسىندا تۇيىقتالىپ, كەڭ سارايداي قوناق بولمەنىڭ تورىندە, الىستان كەلگەن قۇدالارداي بولىپ, كوكپارشىلار جاتۋشى ەدى-اۋ, ءشانيىپ. سودان... گۋ-گۋ اڭگىمە مەن كۇمبىر-كۇمبىر دومبىرانىڭ اۋەنى ءتۇن ورتاسىنا دەيىن سوزىلماي قايتسىن! ابەنتايدىڭ ءوزى دە ون ءتورت-ون بەس جاسىنان كوكپارعا ۇيىرسەك بولىپ, كوپ ۇزاماي-اق «كوكپارشى» دەگەن اتاق العانى قانداي عاجاپ! وسى كۇنى كەيبىر جاقتاس كوكپارشىلار جولدارى بولماي قالعاندا: «اتتەڭ, ابەنتايدىڭ جوعىن-اي, ول بولعاندا عوي!..» دەپ تىستەرىن قايرايتىن كورىنەدى. وسىنداي سىبىستى ەستىگەندە جۇرەگىڭ لۇپىلدەپ, ماقتانشاق كوڭىلىڭ ماساتتانىپ, قالاي شالقىپ كەتپەسسىڭ! اكەسى راحات تا جاقسى جىلقىنى ءجۇز قادامنان تانيتىن ات سىنشىسى بولعان سوڭ با, بۇلار مىنەتىن قىلقۇيرىقتىڭ بارلىعى – ايدىك.
تارباعاتايدىڭ مۇزارتتارىنان باستاۋ الىپ, ويعا قاراي قۇلاپ اعاتىن قوس وزەن – قارعىبا مەن بازاردىڭ قاق ورتاسىنان ورىن تەپكەن وسى تۇيەلى اۋىلدى ەشبىر جان «جاپانداعى جالعىز ءۇي» دەپ, مۇقاتا الماس. تۇيەشىنىڭ بۇل ءۇيى, كەرىسىنشە, ۇلى جولدىڭ ۇستىندەگى ۇلكەن بەكەت سياقتى, ءتىپتى, ويىن-تويدىڭ ورداسى ىسپەتتەس, ەڭ كەرەمەتى – اقىلمانداردىڭ القالى جيىنى وتەتىن اق ورداداي مارتەبەسى بار بۇل شاڭىراقتىڭ. ءسىرا, قازاقتىڭ: «جىلقى مالدىڭ – تورەسى, تۇيە – مالدىڭ كيەسى» دەگەنى ءدال راس. سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن بەرى تۇيە ت ۇلىگىن وسىرۋىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان اكەسىنىڭ اتاق-ابىرويى اسقاقتاپ, اۋدان عانا ەمەس, وبلىس كولەمىنە شىعىپ تۇر. «ەڭبەك قىزىل تۋى» وردەنى باستاتقان نەشە ءتۇرلى مەدالدارى دە بارشىلىق.
«و, اينالايىن, اكەتايىم, ءسىز دە قارتايىپ قالدىڭىز-اۋ!» دەپ كۇبىرلەدى ابەنتاي, اتتارعا جاقىنداپ قالعانىندا. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ومىرىندە ءبىر دە ءبىر رەت تۋعان ولكەسى مەن ءوز ۇيەلمەنى تۋرالى ءدال وسىلايشا تولعانىپ كورمەپتى-اۋ. الدە, وقۋ وقيمىن دەپ الىستا جۇرگەندىكتەن بە, الدە... بۇل دا ەسەيىپ, ەرەسەكتەردىڭ, ەس توقتاتقانداردىڭ قاتارىنا قوسىلا باستاعان با؟ ءاي, قايدان!.. وقۋدى جاقسى وقىعانىمەن, ءتارتىبى ءبىر تۇزەلمەي, كۋراتورى مەن دەكانىن ءجيى رەنجىتىپ الىپ جۇرگەن ادامنان قانداي اقىلدىلىق كۇتۋگە بولادى؟! الدە, ءدال قازىرگى جۇرەگىن جارىپ شىققان ىستىق سەزىمدەرى ولەڭ-جىر مەن داستانداردى قاتتى قاستەرلەگەننەن, ءيا بولماسا, ادەبي كىتاپتاردى كوپ وقىعاندىعىنان شىعار. كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر, ادەبيەتشى بولعىسى كەلىپ ءجۇر عوي...
ابەنتاي اتتاردى اكەلە سالىسىمەن, ەكەۋىن دە ەرتتەپ قويدى. ەر-تۇرماننىڭ ءيىسىن دە, ات ەرتتەۋدى دە قاتتى ساعىنىپ قالىپتى. اكەسى بۇعان بازار وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇيەدەن ءۇزىلىپ قالعان كارى ىنگەن – اقساققارانى كورىپ, ودان ارى قاراي شۇرەك جاققا شىعىپ كەتكەن جەتى اتاندى ايداپ كەلىپ, سۋعا قۇلاتاتىنىن ايتتى. ءوزى شايعا قاراماستان, ءبىر شارا بيداي كوجە ءىشتى دە, اتقا قونىپ ءجۇرىپ كەتتى. اكەسىنىڭ اتقا ءمىنىسى تىم بولەك – اتتى اسكەردىڭ قولباسشىسى سياقتى. جازدا كيەتىن ەلتىرى تىماعى دا حاس باتىردىڭ دۋلىعاسىنداي بولىپ, ءتىپ-تىك تۇلعانى ايبارلاندىرا تۇسەدى.
قازىر ءۇش ايلىق جازعى دەمالىستا جۇرگەن بەسىنشى سىنىپ وقۋشىسى – تۇراربەك ىنىسىنە: «سەن شايىڭدى ءىشىپ ال, مەن قويدى ورگىزە بەرەيىن» دەپ, ۇلكەن قاقپالى, بيىك داۋالدى تۇيە قوراعا قاراي بەتتەدى. ىشىندە ءمۇيىزى قاراعايداي اق تەكەسى بار ون شاقتى ەشكى قورانىڭ جابىق قاقپاسىنىڭ الدىندا انتالاپ تۇر ەكەن, بۇل جەتىپ بارعاندا, ءبارى ماڭىراپ, قۋانىپ كەتكەندەرىن ءبىلدىرىسىپ جاتىر, جاتقان-تۇرعان قويلار دا قاقپاعا قاراي لاپ قويدى.
ابەنتاي ىلعي انگور ەشكىلەر مەن قۇيرىقتارىن زورعا كوتەرىپ جۇرگەن ەدىلباي قويلارىنا قاراپ تۇرىپ: «و, اكەتايىم-اۋ, قازاق مال وسىرسە, سىزدەي ءوسىرسىن!» دەپ كۇبىرلەدى. كورە الماعان كەيبىرەۋلەر: «راحاتتىڭ ەشكىسىنەن بەستىسىنە دەيىن اسىل تۇقىم. ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇگەل مەنشىكتەپ وتىرعان وسىنى وكىمەت نەگە كورمەيدى؟» دەپ, قاتتى كىجىنەتىنى ەسىنە ءتۇستى. شىنىندا دا بۇلاردىڭ مالدارىنىڭ ءبارى ىرىكتەلگەن, سۇرىپتالعان تۇقىمداردان ەدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءتۇرىن عانا ەمەس, ءتىلىن دە بىلەتىندەي بولىپ كورىنەتىن اكەسىنىڭ مال كۇتىمىنە قاتتى قارايتىنىن كىشكەنە كەزىنەن بىلەدى. ول كىسى اتىن دۇرىس ەرتتەمەي, جاۋىر قىلاتىنداردى «ەركەكتىڭ ەزىسىڭ, ەسەكتىڭ بەزىسىڭ» دەپ, قاتتى جابىرلەگەنىن دە سان كورگەن. شاكارىم قاجىنىڭ بۇكىل داستاندارى مەن ولەڭدەرىن جاتقا بىلەتىن بۇل كىسى, مىرجاقىپتى قاتتى قاستەر تۇتىپ, كوپتەگەن ولەڭدەرىن دە ايتىپ وتىرادى. شالىنىڭ ۇمىتا قالعان جەرىن دەرەۋ جالعاپ جىبەرەتىن اناسىنا دا تاڭ قالاتىن تىڭدارماندار جەتەرلىك-اۋ. «سال-سال» مەن «زارحۇم» سياقتى ءدىني داستانداردى دا تاپسىرلەپ وتىرىپ ايتادى بۇل كىسى...
ابەنتاي قويدى ورگىزىپ جىبەرگەن سوڭ, تۋاتىن تۇيەلەردى قىستا قامايتىن ءبىپ-بيىك بىتەۋ قوراعا كىردى. ورتاسىنا قاز-قاتار تىرەۋلەر قويىلعان ۇزىن قوراعا قاراپ تۇرىپ, كىشكەنتاي كۇنىنەن تۇيە قۇمالاعىن كوپ كۇرەپ, كوپ شىعارعانى ەسىنە ءتۇسىپ, جىميىپ ك ۇلىپ قويدى. ەسىگى الاسالاۋ بوتا قوراعا باس سۇعىپ ەدى, قىستا ەدەنىنە توسەلگەن مال كوڭى مەن ولەڭ ءشوپ ءالى سول كۇيىندە جاتىر ەكەن. بۇرىشتاعى قىزىل كىرپىشتەن قالانعان ۇلكەن پەش وسى بوتا قورانىڭ ءسان-سالتاناتىن اشا تۇسكەندەي. اقپان ورتالاماي جاتىپ تۋا باستايتىن بوتاقاندار توڭىپ قالماسىن دەپ, اناسى وسى پەشتى قىزدىرىپ جاقسا, اكەسى ارنايى دايىندالعان جابۋلارمەن بوتالاردى جاۋىپ, قىمتاپ تاستايدى. قۇستىڭ بالاپانىنداي نازىك تولدەردىڭ باستارى قىلقيىپ, جابۋ استىندا جاۋدىراپ جاتاتىنى قانداي كەرەمەت كورىنىس! جوعارىداعى كىشىرەك تەرەزەدەن كۇن ساۋلەسى مولىنان توگىلىپ تۇر. وسى بوتا قورادا انا ءبىر جازدا كوگەرشىن بالاپاندارىن اسىراعانىن, ولار قولىنا, يىعىنا قونىپ ۇيرەنە باستاعاندا, ءوزىنىڭ قارالا مىسىعى تەرەزەنىڭ اشىق كوزىنەن كىرىپ, ءبارىن قىرىپ تاستاعانىن دا كوز الدىنا ەلەستەتىپ, ءبىراز ۋاقىت مەلشيىپ تۇرىپ قالدى دا, بوتالاردىڭ وزىمەن قالاي وينايتىنىن ەسىنە تۇسىرە قويىپ, دەرەۋ كوڭىلدەنىپ كەتتى. كوپ بوتانىڭ ىشىنە كىرىپ كەتسە بولدى, ولار مۇنىڭ باسىڭداعى مالاقايىن قارپىپ الىپ, سول باس كيىمدى بىرىنەن-ءبىرى تارتىپ الىپ, ەستەرى شىعىپ, تايراڭداۋشى ەدى-اۋ! بوتالار مۇنىڭ ساۋساعىن, مۇرنىن ەمگەنگە قۇمار بولاتىن. ال, ءسۇت اڭقىعان جۇمساق ەرىندەرىمەن بەتىن قىتىقتاعاندا, بۇل دا ءماز بولىپ, سىقىلىقتاپ كۇلە بەرەتىن...
قورادان شىقسا, شەشەسى سيىر ساۋعالى جاتىر ەكەن, بەس-التى سيىردى ساۋىپ بولعانشا بۇزاۋ تارتىپ, وسى جەردەگى باسىنان وتكەن قىزىق-قىزىق ەستەلىكتەرىن ايتۋمەن بولدى.
– مىناۋ دوڭكيگەن سەمىز بۇزاۋلاردى قالاي تارتىپ ءجۇرسىز؟ – دەپ سۇرادى اناسىنان. تايىنشاداي نەمەلەردى ءوزىنىڭ زورعا تارتقانىنا نامىستانىپ تا تۇردى.
– ە-ە, باس ءجىبىن تاناۋىنان شالىپ جىبەرەم دە, تارتا سالامىن, – دەدى شەشەسى, تۇك قينالىپ جۇرمەگەندەي.
ابەنتاي شۇيكەدەي عانا كىشكەنە اناسىنىڭ قايىسپاس قايراتى مەن تاۋسىلماس توزىمىنە تاڭ قالىپ تۇرىپ, بەس بىردەي بالاسىن ەشكىمنەن كەم ەتىپ وسىرمەگەن وسى ءبىر اياۋلى جانعا نە جاقسىلىق كورسەتەتىنى تۋرالى ويلانىپ تۇردى.
ساسكە تۇسكە تامان كۇن قىزىپ كەتكەن سوڭ, ءۇي جانىندا كولەڭكەلەپ وتىر ەدى, ءبىر بەيتانىس سالت اتتى جىگىت كەلە قالدى. امانداسا سالىپ ايتقانى:
– سەن ابەنتايسىڭ با؟
– ءيا.
– جاڭا مەن بازاردان بەرى ءوتىپ كەلە جاتىپ, راحات اقساقالمەن كەزدەسىپ قالدىم. سول كىسى ساعان ءبىر مىقتى ارقان مەن ەكى جەر قازاتىن كۇرەك اكەلسىن دەدى. ءوزى سەنى جالعىز اعاشتا كۇتەدى. ال, ساۋ بول! – دەپ, اتىن بۇرىپ الدى دا, جونەپ بەردى.
اكەسىنىڭ بۇل بۇيرىعىنا اڭ-تاڭ قالعان ابەنتاي, ەڭ ءبىرىنشى اتقا قاراي جۇگىرەيىن دەپ ەدى, قۇدىقتىڭ باسىنا كەر اتتىڭ – كەرتايلاقتىڭ ءوزى كەلىپ, شىبىنداپ تۇر ەكەن.
از عانا ۋاقىت وتە سالىسىمەن, اتقا ءمىنۋدى اڭساپ كەلگەن ابەنتاي, ەكى كۇرەك پەن ءبىر ارقاندى بوكتەرىپ الىپ, جالعىز اعاشقا قاراي تارتىپ كەتتى.
* **
جالعىز اعاش – بازار وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا جاقىن جەردە, كەڭ شابىندىقتىڭ ورتاسىنا جەكە دارا وسكەن الىپ بايتەرەك. ءسىرا, ءبىر عاسىردان ارتىق ءومىر سۇرگەن بولار: دىڭىنە ەكى كىسىنىڭ قۇشاعى زورعا جەتەتىن بۇل داراقتىڭ كەڭ جايىلعان بۇتاقتارى ءبىر ءۇيدىڭ ورنىن الىپ جاتىر. اعايىندارىنان اۋلاقتاپ, وزىمەن-ءوزى عانا بولىپ, وسى ءبىر جەرگە قالاي ءوستى ەكەن؟ ماڭايىندا وتكەن زامانداردان قالعان تىرشىلىك بەلگىلەرى – قۇلاعان تام مەن قورالاردىڭ دا ورنى جوق. جىپ-جىلماعاي. ات كەۋدەسىن سوعاتىن جاپ-جاسىل شالعىنمەن قۇنداقتالعان وسى بايتەرەكتى شىبىق كەزىندە كىم وتىرعىزدى ەكەن؟
ابەنتاي جالعىز اعاشقا جاقىنداعان سايىن وسىنداي ءبىر ويلارعا باتىپ كەلە جاتقاندا تەرەكتىڭ ماڭىندا جايىلىپ جۇرگەن تورى اتتى كورىپ, اكەسىنىڭ كولەڭكەلەپ وتىرعانىن سەزىندى. كەلىپ قاراسا, راحات اقساقال اتكورپەسىن استىنا توسەپ, ەر-توقىمىن باسىنا جاستاپ, شالقاسىنان ءتۇسىپ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. ابەنتاي «اكە» دەپ دىبىستاپ ەدى, سەرگەك شال سول ساتتە-اق باسىن كوتەرىپ الدى.
- ءا, كەلدىڭ بە؟ كەتتىك. اتتى اكەل.
اكەلى-بالالى ەكەۋى اتقا ءمىنىپ, بازارعا بەتتەگەندە عانا ابەنتاي اقساققارانىڭ وپات بولعانىن, ارقان مەن ەكى كۇرەك سونى كومۋ ءۇشىن كەرەك ەكەنىن ايتتىرماي-اق ءبىلدى.
وسى كۇنگى ەكى جۇزگە تارتا تۇيەنىڭ ەڭ كارىسى وسى اقساققارا شىعار. ابەنتاي ەندى-ەندى عانا ەسىن بىلە باستاعان كەزدىڭ وزىندە جاپىرىق وركەش, كىشكەنتاي قارا ىنگەن ابدەن قارتايعان تۇيە سياقتى كورىنەتىن. الدىڭعى ءبىر اياعىنىڭ تۋا ءبىتتى قىسقالىعىنان شويناڭداپ جۇرەتىن بۇل ىنگەندى وسى ماڭايدا جاقسى كورمەيتىن جان جوق. ءتىپتى, بوتا-تايلاقتان باستاپ, قۇناجىن, دونەجىن ىنگەندەر مەن بۋىرشىنداردىڭ ءوزى دە وسى اقساققارانىڭ ماڭىنا ۇيىرىلەدى دە جۇرەدى. ال جەلىنىندە ءسۇتى بار كەزىندە, داپ-دارداي ۇلكەن تۇيەلەردىڭ ءوزى, ەسەبىن تاۋىپ, ەمشەگىنەن ءبىر-ەكى رەت سورىپ كەتەدى. وعان «قىڭ» دەيتىن اقساققارا جوق. وندايدا اقساققارانى جەكەلەپ, دارالاپ ۇستاماساڭ, بوتا دا اش قالادى, ءوزى دە جۇدەي بەرەدى.
جالپى, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندەگى ەڭ ەمىنشەك مال – تۇيە. تەۋىپ, قاۋىپ جولاتپاي قوياتىن ادۋىن ىنگەندەردەن باسقالارىن ونداي ەمىنشەكتەر قاقتاپ ەمىپ الۋدان, استە, ۇيالمايدى. وندايلارعا قولدانىلاتىن جازا بىرەۋ-اق: ەكى جاعى بىردەي ۇشكىرلەنىپ ۇشتالعان شىبىقتى – ىستىكتى تاناۋىنان وتكىزىپ, تۇسپەيتىندەي ەتىپ بايلاپ قويساڭ بولدى, الگى بايعۇستار پۇشايمان بولىپ, مانتىرايدى دا جۇرەدى. جۋاس ىنگەندەردى ەمەيىن دەسە, الگى ۇشكىر ىستىك شابىن تۇرتكىلەگەننەن كەيىن, ماڭىنا دا جولاتپايدى.
اقساققارانىڭ باسقا تۇيەلەردەن ارتىقشىلىعى مەن ەرەكشەلىگى – ونىڭ سۇتتىلىگى مەن ەكى جىلعا دەيىن سۋالمايتىندىعى جانە وزىنە تەلىنگەن بوتانى جاتىرقامايتىندىعى. سوندىقتان بولار, ەنەسى جەرىپ كەتكەن, نەمەسە ەنەسى ءولىپ, جەتىم قالعان بوتالاردىڭ ءسۇت ەنەسى دە – وسى ىنگەن. بوتالى ىنگەندەر ءوز تولدەرىمەن دالاعا شىعارىلعاندا دا, كوك شىعىپ, جەر اياعى كەڭىگەن سوڭ ەن تۇزگە ايدالىپ تاستالعاندا دا, جەتىمدەرمەن بىرگە قالاتىن – وسى اقساققارا.
جەتىمدەردىڭ كەيبىرەۋى كەيىن ەسەيگەن كەزدە دە كەلەگە قوسىلعىسى كەلمەگەندىكتەن, ءۇي مەن قورانىڭ ماڭىنان شىقپاي قوياتىن. ولار, نەگىزىنەن, ابەنتايدىڭ شەشەسىنىڭ قولىنان ەمىزدىكپەن تاڭداي اعارتقان بوتالار. تەك جەتىمدەر عانا ەمەس, وسى كۇنگە دەيىن ءونىپ-وسكەن تۇيەلەردىڭ بارشاسى سول بيجان انانىڭ قولىنان اۋىزداندى ەمەس پە! بوتا دەگەنىڭ – تۋعاننان كەيىن ەكى-ءۇش كۇنگە دەيىن ءجۇرىپ كەتۋگە جارامايتىن ءالجۋاز, قورعانسىز ءبىر بەيشارا. ەڭ باستىسى – ونىڭ توڭعاعىنىڭ ءتۇسۋى. ەگەر توڭعاعى تۇسپەسە, بوتا اياقتانباستان ءولىپ قالادى. سوندىقتان, بيجان انا تۋعان تۇيەلەردىڭ اساۋلارى ساۋعىزا بەرمەيتىندىكتەن, جىلىتىلعان تۇيە سۇتىنە جىلقى مايىن, ول بولماسا تورتاسى ايىرىلعان سارى مايدى ارالاستىرىپ, جاڭا تۋعان بوتانىڭ بارىنە بەرەتىن. سوندا, كوپ ۇزاماي-اق جاس بوتانىڭ كوتەنىنەن قامشىنىڭ ورىمىندەي بولىپ قاپ-قارا, تىزگەن مونشاقتاي توڭعاعى تۇسەدى. ونى قازاق «وركەن» دەپ اتايدى. بوتانىڭ وركەنى تۇسسە بولدى – ومىرگە اياق باسقانى.
كەنەتتەن, ابەنتايدىڭ ەسىنە ۇيكۇشىك جەتىم بوتالار – ءشونتي مەن مايماق تۇسە قالدى. ەكەۋى دە اۋىلدا جۇرسە, ادامداردىڭ جانىندا, دالاعا شىقسا, بۇزاۋلارمەن بىرگە جايىلاتىن. ولار وزدەرىن بوتا ەمەس, بۇزاۋمىز دەپ ويلايتىن بولۋ كەرەك, بىردە, كۇزەيتىن تۇيەلەردى قوراعا قاماۋعا توپىرلاتىپ ايداپ كەلگەندە, وزدەرى كورمەگەن قۇبىجىقتاردان شوشىعانداي, بۇزاۋلارمەن بىرگە تىراعايلاپ قاشىپ ەدى. ءشونتي تايلاق بولعان كەزىندە دە تۇيەلەرگە كوپ قوسىلماي, قورانىڭ ماڭىندا جۇرگەندى ءتاۋىر كوردى. ادامدارمەن الىسىپ, قۋالاسپاق ويناپ ادەتتەنگەنى سىرتتان كەلگەن كىسىلەرگە ۇرەي تۋعىزىپ, الگىلەر قاسىنا بىرەۋدى ەرتپەسە, ۇيدەن شىعا الماي قالۋشى ەدى. سول ءشونتيدىڭ ءبىر قىزىق قىلىعى – قۇدىقتاعى ناۋادا سۋ تۇرسا دا, ەسىك الدىنداعى قول جۋعىشتىڭ ءتۇرتىپ قالساڭ, سۋ ساۋ ەتە تۇسەتىن شۇمەگىنەن ءدام تاتقانعا قۇمارلىعى. ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى ءشونتيدى ءۇي اۋلاسىنان اۋلاقتاتامىز دەپ-اق شارشاۋشى ەدى, سوندا.
سول ءشونتي بۋىرشىننان بۋرا بولىپ وسكەن سوڭ, قىستىڭ كۇنى جىنى قوزىپ, ادامدارعا قاۋىپ توندىرە باستاعاندىقتان, راحات اقساقال ونى الىپ سوعىپ سىتتىردى دا تاستادى. سىتتىرۋ دەگەن – بۋىرشىندى ءپىشتىرۋ. الايدا, بوتا كۇنىنەن ادامدارمەن ويناپ وسكەندىكتەن بە – كىسى قۋعا ىڭعايلانىپ تۇراتىن ادەتىن تاستامادى. اقىرى, سونىسىن قويماعان سوڭ, مال ەتىن دايارلايتىن مەكەمەگە وتكىزۋگە تۋرا كەلىپ, سوندا اپارىپ ولشەگەندە, سالماعى ءبىر توننادان اسىپتى.
ابەنتاي: «ە-ە-ە, ءشونتيىم-اي!..» – دەپ ءبىر كۇرسىنىپ قويدى.
مىنە, موينىن سوزىپ, شوگىپ جاتقان ءتىرى تۇيەدەي بولىپ كورىنگەن اقساققاراعا دا جەتتى بۇلار. شوككەن كۇيىندە جان تاپسىرعان ەكەن, جارىقتىق. ەكى كوزىنەن اققان جاسىنىڭ ىزدەرى تۇمسىعىنىڭ تۇسىنا سورالانىپ كەۋىپ, قاتىپ قالىپتى.
–كەشە تۇستەن كەيىن كورگەنىمدە, باتىسقا قاراپ قاڭقيىپ تۇر ەكەن. شاينالماعان ءشوپ قالدىعى ەزۋىنەن شىققان كۇيى جەنتەكتەلىپ قالىپتى. سوعان قاراپ, «ەندى ۇزامايسىڭ-اۋ» دەپ ويلاپ ەدىم. مىنە, الدىمىزدا جۇرگەن بار تۇيەنىڭ باسى بولعان بۇل كەيۋانا دا ءوزىنىڭ ۇزاق ساپارىن اياقتادى, – دەدى اكەسى ءبىرتۇرلى كوڭىلى بوساعانداي بولىپ, – ەندى بۇل جارىقتىققا قابىر قازىپ, جاقسىلاپ جەرلەيىك. ارقان مەن كۇرەكتەردى سول ءۇشىن الدىردىم عوي.
جان دۇنيەسى تولقىپ تۇرعان ابەنتاي دا ءوز ويىن بىلدىرگىسى كەلىپ:
– باسىنا ءبىر بەلگى قويساق تا جاقسى بولار ەدى, – دەپ ەدى, اكەسى بۇعان اجىرايا قارادى دا, ۇندەگەن جوق.
– وسى اقساققارانىڭ نەشەگە كەلگەنىن ناقتى بىلەسىز بە؟ – دەپ سۇرادى سونسوڭ, اكەسىنىڭ اشۋىن قايتارايىن دەگەن ويمەن.
– قىرىقتان اسىپ جىعىلدى-اۋ. مەنىڭ ەسەبىمشە, سولاي. ويتكەنى, ەلۋ بەسىنشى جىلى كومەكشى بولىپ كەلگەنىمدە, باس تۇيەشى مالىك اقساقال, سەنىڭ كىندىك اتاڭ, وسى اقساققارانى ون جاستان اسىپ كەتكەن ماما ىنگەن دەپ ەدى.
– ە-ە, سوعىس جىلدارى تۋعان بوتا ەكەن عوي.
– ءيا, سولاي بولار. كەشە باتىسقا قاراپ سەلت ەتپەي تۇرعانىنان-اق بايقادىم, ءوزى قالىپ قويسا دا, كەلەنىڭ قاي جاققا كەتكەنىن بىلەدى عوي. سول ۇرپاقتارىمەن قوشتاسىپ تۇردى-اۋ دەيمىن سوندا... ال, ەندى, ىسكە كىرىسەيىك. اتتاردى شىلبىرمەن تۇساي سال.
وزەنگە جاقىن جەردىڭ توپىراعى سازداۋىت بولعان سوڭ, قازۋعا وڭاي ەكەنىن ءبىلىپ تۇرعان ابەنتاي:
– اكە, ءسىز قازباي-اق قويىڭىز, كۇرەكتەن قالعان توپىراقتى الىپ تۇرساڭىز بولدى, – دەپ ەدى, اكەسى بۇعان تاعى اجىرايا قاراپ:
– نەمەنە, قايراتى قايتقان شالدى مۇسىركەپ تۇرمىسىڭ؟ – دەپ كۇرەگىن جەرگە تەرەڭدەتە باتىرىپ, شارۋاعا ەكىلەنە كىرىسىپ كەتتى. اكەسىنىڭ وسىنداي مىنەزى بار. بىردە, ءمىنىپ بولعانشا بايىز تاپپاي, شىرق اينالىپ تۇراتىن جىندى قۇلاگەر اتقا قولتىعىنان دەمەپ, مىنگىزىپ جىبەرەيىن دەسە: ء«اي, سەن مەنى قاتىن دەپ تۇرسىڭ با؟!» دەپ, ۇزەڭگىگە اياعى تيەر-تيمەستەن, ات ۇستىنە ىرعىپ مىنگەنى بار. ەگەر الدەبىر ىستەپ تۇرعان شارۋاڭ بۇل كىسىگە ۇناماي قالسا, ء«اي, بىلاي تۇر!» دەپ زەكىپ, كەۋدەڭنەن كەرى قاراي يتەرىپ تاستايتىنى دا ءبىر سۇمدىق. وندايدا جىگەرىڭ جاسىپ, كوڭىلىڭ نالىپ قالادى ەمەس پە!
تاعى بىردە تۇيە كۇزەۋگە كەلگەن سەگىز جىگىت ءبىر تەنتەك اتاندى جىعا الماي ابىگەر بولىپ جۇرگەندە, سونى كورىپ قالعان راحاڭ قاسىنا امانتاي دەگەن كىسىنى عانا الىپ, الگى تۇيەنى ءوز اياعىنا ءوزىن شالىندىرىپ, جالپ ەتكىزدى. سوندا دا جىگىتتەردىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ ەدى.
مىنە, بۇل شال – وسىنداي اساۋ ادام. بەتتىلىگى, تىلدىلىگى سونشا – داستارحان ۇستىندەگى وتىرعان ۇلكەن-كىشىلەر بۇل كىسىنىڭ كوزىنشە ارتىق سويلەپ قويماۋعا تىرىسىپ وتىرادى. كىسىنىڭ وڭمەنىنەن وتەتىن وتكىر جانارىمەن شاقشيىپ ءبىر قاراسا بولدى – وسى ابەنتايلار جەرگە كىرىپ كەتۋگە از-اق قالادى...
باعانا, تۇيە جاتاتىن ورىندى قازاردا, اكەسى اقساققارانىڭ ۇزىندىعى مەن شوگىپ جاتقانداعى بيىكتىگىن ارقانمەن ولشەپ ءجۇرىپ:
– جارىقتىقتىڭ شوگىپ ولگەنى جاقسى بولدى. ويتكەنى, بۇگىلگەن اياقتارى قايتا جازىلماي, سول كۇيىندە قالادى. بىزگە جەڭىل بولسىن دەگەن عوي. ەگەر ءتورت اياعى ءتورت جاققا قاراپ, سەرەيىپ ولسە, جالپاقتىعى قوس قۇلاش اپان قازار ەدىك قوي, – دەگەن ەدى.
مىنە, بەلگىلەنگەن ولشەم بويىنشا تەرەڭدىگى كىسى بويىنا جاقىن قابىر دە قازىلىپ بولدى. وسى كەزدە اكەسى:
– قوي, مەن نامازىمدى وقىپ الايىن, بەسىن بوپ قالىپتى عوي, – دەپ, اۋلاقتاۋ بارىپ, ەكى الاقانىمەن توپىراقتى شاپاتتاپ دارەت الدى دا, پەنجەگىن جايا سالىپ, ناماز وقۋعا كىرىستى.
ەگەر سۋ جوق بولسا, جول ۇستىندەگى جولاۋشىعا وسىلاي ءتاايام جاساپ, دارەت الۋعا بولاتىنىن ابەنتاي بالا كۇنىنەن بىلەتىن. مال جاعدايىمەن اكەسىنىڭ قاسىندا ەن دالانى كەزىپ كوپ ءجۇردى عوي.
نامازىن وقىپ بولىپ, مۇنىڭ جانىنا كەلگەن اكەسى: – ەندى اقساققارانى ماڭگىلىك جاتار ورنىنا شوككەن كۇيىندە ءتۇسىرۋىمىز كەرەك, – دەدى دە, ارقاندى مويناعىنىڭ استىنان ءبىر, بۇگىلگەن ارتقى تىرسەگىنەن ءبىر شالىپ, ورتاسىنان كۇرمەپ بايلادى.
– ال, – دەدى سونسوڭ, – تورى اتتى الىپ كەل, مەن تۇيەنى تاقىمعا سالىپ تارتام, سالماعى قانشا دەيسىڭ. سەن وركەش شۋداسىنان ۇستاپ, ءبىر جاعىنا قيسايىپ كەتپەۋىن قاداعالا.
راحات قارت ومىراۋى ەسىكتەي ۇزىن تورىسىنا مىنە سالىپ, جەردە جاتقان ارقاننىڭ ۇشىن لىپ ەتكىزىپ ءىلىپ اكەتتى.
تورى ات شىرەنە تارتقاندا تۇيە دەنەسى شوپتەسىن جەردىڭ ۇستىمەن سىرعي جونەلدى دە, ابەنتايدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن شۇڭقىردىڭ ىشىنە شوككەن كۇيىندە ءتۇستى.
ەكەۋلەپ ءجۇرىپ اقساققارانى كومىپ بولعاندا, ۇيىلگەن توپىراقتىڭ كولەمى كوز توقتاتىپ قالارلىقتاي اۋماقتى دا ەڭسەلى ءبىر توبەشىككە اينالعانىن بايقاپ تۇرعان بوزبالا: «راسىندا دا بۇنىڭ باسىنا ءبىر بەلگى قويىلعانى دۇرىس-اۋ» دەپ ويلادى.
– ابەنتاي, سەن ءبىلىپ ءجۇر, بۇل اقساققارا – سەنىڭ ءسۇت اناڭ! سەن تۋعاندا, شەشەڭنىڭ جاعدايى ناشار بولعان سوڭ, كىندىك شەشەڭ باتەس سەنى وسى اقساققارانىڭ سۇتىمەن اۋىزداندىرعان. باتەس اپاڭ ايتادى عوي: «ەمىزدىكتى اۋزىنا سالا قويىپ ەدىم, ءبىر قۇمىرا ءسۇتتى ءبىر-اق ءسىمىرىپ الدى» دەپ. سول اۋىزدانعانىڭ اۋىزدانعان بولىپ, ەرتەڭىندە ەسىن جيعان شەشەڭنىڭ ەمشەگىن ەمبەي, جەرىپ كەتتىڭ عوي. وسى جاسقا كەلگەنشە, تۋا سالىپ ەمشەكتەن جەرىگەن دەگەندى سەنەن كوردىك... ءيا, سولاي, ەكى جاسقا تولعانشا وسى اقساققارانىڭ ءسۇتىن ەمىپ, اپپاق بولىپ سەمىرىپ, ءۇش جاسقا دەيىن جۇرمەي قويدىڭ عوي. بولپيىپ وتىراتىنسىڭ, جىلامايتىنسىڭ. قۇيرىعىڭمەن ءجۇرىپ, كەلگەن قوناقتىڭ الدىنا شىعىپ الاتىنسىڭ. ەندى ءبىلىپ ءجۇر, ءسۇتىن ەمگەن سوڭ, سەن دە وسى تۇيەنىڭ ءبىر ۇرپاعى سياقتىسىڭ. ءيا, بۇل ىنگەننەن تاراعان ۇرپاق ءجۇز تۇيەگە جەتىپ قالعان شىعار. سول ۇرپاقتارى ءالى دە وسە بەرسىن, كوبەيە بەرسىن! ءاۋمين! – دەپ بەتىن سيپاعان راحات قارتتىڭ كىرپىكتەرىنە شىق تۇردى.
– قۇران وقىپ جىبەرۋگە بولماي ما؟
– «بالامىسىڭ» دەگەن وسى-اۋ! حايۋانعا قۇران وقىعاندى قايدان كورىپ ەدىڭ؟! ءويتىپ قۇراندى ويىنشىق قىلما, بالام! – دەدى راحات شال بالاسىنا كوڭىلى تولماعانداي, رەنجي قاراپ.
ابەنتاي بۇل اڭگىمەنى باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرەيىن دەگەندەي:
– قارنىم ابدەن اشتى, – دەپ ەدى, اكەسى مۇرتىنىڭ استىنان مىرس ەتتى.
– «ساباقتان قاشقان تاماققا جۇگىرەدى» دەگەن – وسى! – دەدى سونسوڭ.
اتقا ءمىنىپ اۋىلعا بەتتەگەندە, ابەنتايدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ويلاعانى اكەسىنىڭ جاڭاعى رەنىشىن تارقاتۋ بولدى. ءسال ويلانىپ, بۇل كىسىنىڭ كەيىگەنى ءدىن ماسەلەسىنە بايلانىستى بولعان سوڭ, سول تاقىرىپ بويىنشا سۇراق قويايىن دەپ شەشتى.
– اكە, كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ تۋرالى ايتىڭىزشى. سونى بىلگىم كەلەدى, – دەپ اكەسىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتارلاستى.
– ونى بىلگەنىڭ جاقسى, بالام. ءتورت كىتاپتىڭ ءبىرىنشىسى – تاۋرات. بۇل كىتاپ مۇسا پايعامبارعا تۇسكەن. ەكىنشىسى – ءزابىر, بۇل ءداۋىت پايعامبارعا تۇسكەن. ءۇشىنشىسى – ءىنجىل. بۇل عايسا پايعامبارعا تۇسكەن. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاسيەتتىسى, ەڭ سوڭعىسى – قۇران مەن مۇحاممەد پايعامبار! – دەپ راحات قارت ۇلىنا ات ۇستىنەن ەڭسەرىلە بۇرىلدى. – ءۇش سانى سياقتى ءتورت سانى دا قاسيەتتى, بالام. اللا تاعالانىڭ ءوزى سۇيگەن ءتورت پەرىشتەسى بار. بۇلاردىڭ ەڭ قۇدىرەتتىسى – جابىرەيىل پەرىشتە. مۇحاممەد پايعامبارىمىزعا اللا تاعالا اماناتتاعان بۇكىل اياتتار مەن سۇرەلەردى وسى پەرىشتە جەتكىزىپ تۇرعان ەكەن. ودان كەيىن – ميكايىل پەرىشتە. ول بۇكىل تابيعات قۇبىلىستارىن باسقارىپ تۇرادى دەيدى. ءۇشىنشى پەرىشتە – ازىرەيىل پەرىشتە. بۇل – ادام جانىن الۋشى پەرىشتە. ول ادامنىڭ جانىن العاندا, سونىڭ تىرلىگىندە ىستەگەن جاقسىلىعى مەن جاماندىعىنا قاراي الادى ەكەن. جاقسىلارعا – مەيىرىممەن, جاماندارعا قاتتى قاھارمەن كەلەتىن كورىنەدى. سوڭعى پەرىشتە – يسرافيل. ول پەرىشتە دۇلەي داۋىل تۇرعىزىپ, توپان سۋ كاپتاتىپ, ءبىر-اق ساتتە اسپان-جەردىڭ تاس تالقانىن شىعارادى دەيدى. سوندىقتان, ونى «اقىرزامان اكەلەتىن پەرىشتە» دەپ بىلەدى. قازاقتىڭ «سۇراپىل» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى يسرافيل پەرىشتەنىڭ اتىنان پايدا بولعان. اللانىڭ پارمەنىمەن جابىرەيىل پەرىشتە جەرگە تۇسىرگەن ءتورت قىلىش بار. ولار – حامكام, ءسامسام, زۇلقوجا جانە زۇلپىقار. وسىلاردىڭ ىشىندەگى زۇلپىقار ازىرەت ءالىنىڭ قىلىشى ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ.
– ايتقانىڭىزدىڭ ءبارىن جازىپ الايىنشى. ايتپەسە, مۇنداي نارسەلەردى بىزگە وقىتپايدى, – دەدى ابەنتاي.
– ايتپاقشى, قاسيەتتى تۇيەمىزدى كومىپ كەلە جاتىرمىز عوي, ايتا كەتەيىن, ءبىزدىڭ پايعامبارىمىز دا ءوزى دۇنيەدەن وزعانشا ءومىر بويى تۇيەگە ءمىنىپ وتكەن. ازىرەت ءالى ومىردەن وتكەندە ونىڭ اسىل سۇيەگىن اق تۇيەمەن جەتكىزگەن. مىنا سەن دە التى جاسىڭنان تۇيەمەن بارىپ-كەلىپ وقىدىڭ.
– قازاق تۇيەنى « ۇلىق مال» دەپ قاستەرلەيدى عوي, – دەپ ابەنتاي دا اكەسىنىڭ ءسوزىن تىرىلتە ءتۇستى.
– جەلىڭكىرەپ جۇرەيىك, مەن اقشام نامازىنان كەشىگىپ قالارمىن, – دەپ, راحات قارت تاقىمىن قىسىپ قالىپ ەدى, ۇزىن تورى ات الدىڭعى اياقتارىن سوزا تاستاپ, جەلە جونەلدى. اۋىزدىعىمەن الىسىپ كەلە جاتقان كەرتايلاق تىزگىننىڭ بوساي قالعانىن سەزە قويىپ, الدىعا قاراي اتىرىلىپ كەتتى.
باسى قاتتى ۇشقىر اتتى ابەنتاي زورعا توقتاتتى.
بۇلار اۋىل شەتىنە ىلىنبەي جاتىپ-اق ەكى سارىقاسقا تازى – جولدىاياق پەن قۇتتىاياق ارسالاڭ قاعىپ قارسى شىقتى. قالادا وقۋ وقىپ جۇرگەن داپ-دارداي جىگىت بولسا دا, اۋىلدى ساعىنعاندا ءجيى-ءجيى ەسىنە الاتىن وسى ەكى ءيتىن ابەنتاي جانىنداي جاقسى كورەدى. كورشى اۋىلداعى اتاعى شىققان قىران تازىنىڭ وسى كۇشىكتەرىن انا ءبىر جىلى تانىس بالالارىنا ۇرلاتقىزىپ الىپ ەدى. كوزىن ەندى عانا اشقان دوپ-دومالاق اقىماقتار الدىنا قويعان ءسۇتتى ءوز بەتىمەن ىشە الماعان سوڭ, جەتىم بوتالار سياقتى, بۇلاردى دا ەمىزدىككە ۇيرەتتى. ۇلكەن, ادەمى يت ەتىپ ءوسىردى. قۋعانىن قۇتقارمايتىن قوس ۇيالاس تۇنگە قاراي ءوز بەتتەرىمەن اڭعا شىعىپ كەتىپ, كەزدەسكەن تۇلكىنى ەكەۋى ەكى جاقتاپ, قىسىپ اكەلىپ, ءدال ەسىك الدىندا تاماقتاي سالاتىنى دا ءبىر كەرەمەت! ستۋدەنت دوستارىنا وسىنى ايتسا, كەيبىرەۋ سەنبەگەندەي بولادى. سوندا ابەنتايدىڭ جىنىنىڭ ۇستايتىنى-اي!
قوس سالت اتتى مەن ەكى يت ۇيگە جەتكەندە, اناسى مەن تۇراربەك ءىنىسى دە قوسارلانىپ, ەسىك الدىندا بۇلارعا ۇدىرەيە قاراپ, كۇتىپ تۇر ەكەن.
– كوپ كەشىكتىڭدەر عوي. اقساققارا امان با؟ – دەدى بيجان بايبىشە دەگبىرسىزدەنگەندەي بولىپ.
راحات قارت ۇندەگەن جوق.
– اقساققارا ءولىپتى. سونى كومىپ كەلدىك.
ابەنتايدىڭ ەستىرتۋى قۇلاعىنا تيە سالىسىمەن, قارت انا وكسىپ-وكسىپ العانداي بولدى.
– وسىلاي بولاتىنىن قۋ جۇرەگىم سەزىپ ەدى, – دەدى بيجان انا, ەكى قولىن ەكى جاققا جايىپ, – تۇيە ىشىندە قاريا ەدى, سۋالماس ءسۇتى داريا ەدى. وتكەلدە تۇيە باستاۋشى ەدى, تۇكتەن قورقىپ, ساسپاۋشى ەدى!
بۇل كىسى قاتتى تولقىعاندا ءدال وسىلاي تۇيدەك-تۇيدەگىمەن ۇيقاستىرىپ سويلەيدى. مىنە, تاعى دا قاتتى تولقىپ تۇر. جاڭاعى ايتقان سوزدەرىنىڭ ىشىندە ابەنتايعا ەرەكشە اسەر ەتكەنى – «وتكەلدە تۇيە باستاۋشى ەدى» دەگەن ءسوز. وسى ءسوزدى ەستىگەندە باياعىداعى ءبىر وقيعا ەسىنە ساپ ەتە ءتۇستى.
سول كەزدە ون ەكى-ون ءۇش جاستاعى كەزى-اۋ, ءسىرا. قۇرالايدىڭ سالقىنى ەرتەرەك ءتۇسىپ, قارلى جاڭبىر جاۋىپ كەتكەن سوڭ, بوتالى تۇيەلەردى قوراعا اكەلۋ كەرەك بولدى. ايداپ كەلۋگە ابەنتاي بارعان. شابان جۇرىسپەن قاس قارايا تاسوتكەلگە جەتكەندە, بوتالى تۇيەلەر سۋدان وتپەي, تابانداپ تۇرىپ الدى. سويىلداپ, قىستاپ كورىپ ەدى, الدىداعى تۇيەلەر بوتاسىن ەرتىپ ايدالاعا لاعىپ كەتۋگە اينالدى. بالانىڭ ەسىنە سول كەزدە عانا اقساققارا ءتۇستى. اتتى تۇقىرتا سالىپ, شەشىپ العان شىلبىرىمەن اقسا
ققارانى نوقتالاپ, جەتەلەپ الدى دا, ۇزەڭگىلىكتەن كەلەتىن جىڭىشكەلەۋ وتكەلدەن ارى قاراي كەشىپ ءوتتى. سوندا تاڭ قالعانى – بارلىق بوتالى ىنگەندەر قۇندىزشا شۇباپ, اقساققارانىڭ سوڭىنان ىلەستى. ابەنتايدىڭ بۇل ءتاسىلدى قولدانعانى – اكەسىنىڭ ايتقاندارىن ەسىنە ساقتاعاندىعىنان بولاتىن...
جالبىر شاشتى جاس بوزبالا بۇگىن وزدەرى كومىپ كەلگەن قاسيەتتى تۇيە تۋرالى ويلاپ, قارنى اشقانىن دا ۇمىتىپ, ەسىك الدىندا ۇزاق وتىرىپ قالدى.
ابۋباكىر قايران
