ءار جەردە شۇرايلى جايلاۋدىڭ شۇيگىن شوبىندە جايىلعان ءتورت ت ۇلىك مال. قايراڭ كولىمەن بىتە قايناسقان جارقاباقتى جىرانىڭ بويىندا جۇماعۇلدىڭ دا قوسى بار. ەسەيگەلى قولىنا مالشى تاياعىن ۇستاعان, تالاي قيلى زاماندى باسىنان وتكىزگەن جۇماعۇلدىڭ 60-تى القىمداعان, بويىندا كۇش-قۋاتى تاۋسىلماعان شاعى ەدى. جايلاۋدا جايىلعان ساۋلىقتارعا قاراپ وتىرعان مالشىنىڭ ويى تەرەڭگە بويلاعانداي. نازارىن سوردىڭ ارعى بەتىندەگى ساعىمدى كوكجيەككە قاداعان...
بۇل سوعىستان كەيىنگى بەيبىت زاماننىڭ نىشانى بار 1956 جىل ەدى. سول جىلدان باستاپ جۇماعۇل شوپان اتانىپ, ۇجىمشاردىڭ قويىن باقتى. بالاسى وراشتى قاسىنا الىپ, اتاكاسىپ – مال باعۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. ەلى ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى ەش بولماعان جۇماعۇل اتامىز سول جىلدارى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. كەيىن زەينەتكە شىعىپ, قولىنداعى مالشى تاياعىن بالاسىنا بەرگەن جۇماعۇل اقساقال كەيىنگى ۇرپاقتارى دا وسى كاسىپتەن اينالىسادى دەپ ويلاماعان دا شىعار؟ مال باعىپ, قۇت دارىعان قارا ورىننىڭ اۋىلداستار اراسىندا جۇماعۇل قىستاعى اتانۋى دا زاڭدىلىق بولار؟ ءيا, اڭگىمەمىزدىڭ توركىنىن وزدەرىڭىز بايقاعانداي, ءناسىبىن اتا كاسىپتەن تاپقان, ەرەن ەڭبەك ءھام ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا جالعاسقان اۋلەت تۋرالى بولماق.
حالقىمىزدا عاسىرلار بويى اتادان بالاعا ءداستۇرلى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان كاسىپتىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعى. ءورىسى ءتورت ت ۇلىككە, قونىسى قۇتقا تولى قازىنالى قازتالوۆ وڭىرىندە شارۋانىڭ كوزىن تاپقان وتباسىلار كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – قازتالوۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە قونىس تەپكەن مالاەۆتار اۋلەتى. اتاسى جۇماعۇل, ودان كەيىن اكەسى وراش باستاعان ءىسىن نۇرلان اعامىز جالعاستىرىپ وتىر. ول قازىرگى تاڭدا «دۋلات» شارۋا قوجالىعىن باسقارادى. قوجالىق اۋدان ورتالىعىنان 20 شاقىرىمداي جەردەگى قۋاندىق قىستاعىندا ورنالاسقان. بۇگىندە شارۋاسى شالقىعان شارۋاشىلىق 180 ءىرى قارا مال, 700-دەي قوي-ەشكى, 170 جىلقى ءوسىرىپ وتىر. شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدى دە قولعا الۋدى جوسپارلاۋدا. شارۋاشىلىقپەن قاتار مال باققان اۋلەتتىڭ قازتالوۆ اۋىلىندا ازىق-ت ۇلىك, ەت دۇكەنى جانە حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن اسحاناسى بار. مالدان نەسىبەسىن تاپقان اۋلەت 20 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدا. قوجالىقتا 10, 20 جىلدان بەرى ءۇزىلىسسىز قىزمەت جاساپ جۇرگەن اۋىل ازاماتتارى بارشىلىق. سولاردىڭ قاتارىندا بەرىك اقبولاتوۆ, گۇلبارام زاينۋللينالاردى اتاپ ايتۋعا بولادى. اۋلەت تىزگىنىن ۇستاعان نۇرلان اعامىز ومىرلىك جۇبايى مانشۇك ەكەۋى دۋلات, ابات ەسىمدى ۇلداردى تاربيەلەپ ۇياعا قوندىرسا, قىزدارى سىمبات 11-سىنىپ وقۋشىسى. بۇل كۇنى ۇلكەن ۇلدارى دۋلات ورال قالاسىندا تۇرىپ, قىزمەت ەتۋدە. ال ابات اكەسىنىڭ ىسىنە ارالاسىپ, جەكە كاسىپكەر اتانىپ ۇلگەردى. اتادان قالعان كاسىپتە باعى جانعان ابات مال باعۋمەن قاتار ساۋدا دۇكەندەرى مەن اسحانانى باسقارادى.
بالا كۇنىنەن ەڭبەككە ارالاسقان نۇرلان مالاەۆ اتاسى مەن اكەسىنىڭ ەڭبەك جولىن ۇلگى تۇتتى. مەكتەپ ءبىتىرىپ, ەل الدىنداعى اسكەري بورىشىن وتەگەننەن كەيىن, اتاكاسىپكە ارالاستى. اتاسى جۇماعۇل مەن اكەسى وراش تا نەگىزىنەن ۇجىمشاردىڭ قويىن باقتى. اللانىڭ ەر-ازاماتقا بەرەر ەڭ ۇلكەن سىيى – تۋعاننان زيالى, پەيىلى كەڭ, مەيىرىمى مول, يباسى مەن يمانى بار, كەشىرىمدى زايىبىن جولىقتىرۋى. جاقسىنى جازباي تانىپ, جاڭىلماي جار تاڭداۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ سەبەبى بولاشاق اۋلەتتىڭ, ۇرپاعىڭنىڭ جايناپ-جايقالىپ ءوسۋى ايەل زاتىنا تىكەلەي بايلانىستى. نۇرلان اعامىز وسىنداي يبالى مانشۇكتەي ومىرلىك جارىن كەزدەستىرىپ, 1982 جىلى ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىن الىپ, شاڭىراق كوتەرەدى. «ايەل – ءۇيدىڭ ىرىسى» دەگەندەي, كەيىپكەرىمىز – نۇرلان اعامىز وتاناسىنىڭ بويىنان قازاق انالارىنا ءتان اسىل قاسيەتتەردى كورە دە, تاپ باسىپ تاني دا بىلگەن. شىن مانىندە, ەكى جاقسىنى قۇداي قوسقان. مالاەۆتار اۋلەتىنىڭ ىرىسى تاسىعان, ىنتىماعى جاراسقان, بالالى-شاعالى, نەمەرەلى بولىپ ءوسىپ-ونگەن, ماۋەلى وتباسىنا اينالۋى – وتباسى يەلەرىنىڭ ء«بىر قولدان جەڭ, ءبىر جاعادان باس شىعارعان» اۋىزبىرلىگىنىڭ ارقاسى ەكەنى ءشۇباسىز. اتا جولىن جالعاستىرعان نۇرلان جۇبايى مانشۇكپەن بىرگە 1987 جىلى قازىرگى قۇت مەكەنىنە قۋاندىق قىستاعىنا كەلىپ, كەڭشاردىڭ ءبىر وتار قويىن باعۋعا شەشىم قابىلدايدى. سول جىلدارى ءبىراز قيىندىق بولعانىن بۇگىندە جىميا ەسكە الادى اعامىز.
– مىنا قىستاقتى وتىز ءۇش جىلدان بەرى مەكەندەپ كەلەمىن. قىرىق جىلعا جۋىق مال باقتىم. قوي باققان جىلدارى ابىرويسىز بولعان ەمەسپىن. جىل سايىن وتاردان وتار ورگىزدىم. ەڭبەگىم ەش بولمادى. ەڭ العاش اكەمىزدەن ءبولىنىپ, ءوز الدىما كەڭشاردىڭ قويىن باعۋعا بەل بۋعان كەزىمدە تالاي قيىندىقتار بولعانى راس. بىراق سول بەينەتتى ءومىردىڭ زەينەتىن بۇگىن كورىپ وتىرمىز, – دەيدى. وسى جەردە وتاعاسىنىڭ اڭگىمەسىن جالعاعان جارى مانشۇك اپاي: – جاس كۇنىمىزدە وت جاعىپ, كۇل شىعاردىق. كۇنىنە وتىز سيىرعا دەيىن ساۋدىم دەسەم, ادام نانبايتىن شىعار؟ سونىڭ ءبارى سول كەزدىڭ تۇرمىسى عوي, – دەپ قوستادى. ەڭبەك دەگەن قاعيدانى ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعان اق جارقىن اعامىزدىڭ بۇل كۇندە ەل سىيلاعان ازامات, ابزال اكە, ارداقتى اتا, سۇتتەي ۇيىعان وتباسىنىڭ اقىلمانى بولىپ وتىرعانىن كوزىمىزبەن كورىپ, ءبىلىپ جۇرگەندىكتەن دە بۇل سوزدەرىنە يمانداي يلانامىز.
مالاەۆتار اۋلەتى كاسىپتەرىن دامىتۋمەن قاتار اركەز قايىرىمدىلىق جاساۋدان تايىنعان ەمەس. اۋدانداعى از قامتىلعان, كوپ بالالى وتباسىلاردى جۇمىسپەن قامتۋمەن قاتار ولارعا قولدارىنان كەلگەنشە كومەكتەسىپ ءجۇر.
ادال ەڭبەكپەن كەلگەن بەدەل دە, داۋلەت تە ءبىر اللانىڭ بەرگەن نەسىبەسى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولعان مالشى ماماندىعى مالاەۆتار اۋلەتى ءۇشىن قاستەرلى دە قاسيەتتى ەكەنىنە ولاردىڭ ەڭبەك جولدارىن پاراقتاعانىمىزدا كوزىمىز جەتتى. جۇماعۇل اقساقالدان باستاپ اتادان بالاعا مۇرا بولعان كاسىپتى دوڭگەلەتكەن مالاەۆتاردى – «ەڭبەك اۋلەتى» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. بۇگىنگى تاڭدا اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە, نەمەرەدەن شوبەرەگە جالعاسقان كاسىپتە جۇرگەن اۋلەتتىڭ جالپى ەڭبەك ءوتىلى 270 جىلدى قۇرايدى. مۇراتقا جەتكىزەتىن, ءومىردى ءساندى دە سالتاناتتى, ءماندى دە ماعىنالى ەتەتىن – ەڭبەك. ولاي بولسا ەڭبەك جولدارى كوپشىلىككە ۇلگى بولعان مالاەۆتار اۋلەتىنە الداعى ۋاقىتتا تابىس پەن بەرەكە تىلەيمىز!
قايرات جاقىپ
باتىس قازاقستان وبلىسى,
قازتالوۆ اۋدانى
