ءححى عاسىردىڭ باسى حالىقارالىق جاعدايدىڭ قايتا شيەلەنىسۋىمەن سيپاتتالدى. قىرعيقاباق سوعىس قاتەرى ارتتا قالعان الەمدە مۇنداي شيەلەنىسكە سىلتاۋ بولارداي سەبەپ جوق تا سياقتى ەدى. دەگەنمەن, 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا ورىن العان قانقۇيلى لاڭكەستىك وقيعا حالىقارالىق ومىرگە يسلام مەن حريستياندىقتىڭ تەكەتىرەسى سەكىلدى جاڭا قاراما-قايشىلىقتى الىپ كەلدى. يسلام دىنىنە «تەرروريزم» ءسوزىن تىركەپ, الەمدىك ءدىني دىڭگەكتەردىڭ ءبىرىن بۇكىل ادامزاتقا قۇبىجىق ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن ارەكەتتەر كوبەيدى. يسلامعا قارسى ناۋقانعا ادام ساناسىنا اسەرى مىقتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماتەريالدارى دا ماي قۇيا ءتۇستى. قۇران ورتەۋ, مۇحاممەد پايعامباردى كاريكاتۋرا كەيىپكەرىنە اينالدىرۋ سەكىلدى ءدىني عانا ەمەس, ادامي تۇسىنىككە دە جات, جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار ورىن الدى. بۇل ارەكەتتەر شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان جاعدايدى ودان سايىن ءورشىتىپ, الەمگە دىنارالىق قاقتىعىس قاتەرى ءتوندى.
ءححى عاسىردىڭ باسى حالىقارالىق جاعدايدىڭ قايتا شيەلەنىسۋىمەن سيپاتتالدى. قىرعيقاباق سوعىس قاتەرى ارتتا قالعان الەمدە مۇنداي شيەلەنىسكە سىلتاۋ بولارداي سەبەپ جوق تا سياقتى ەدى. دەگەنمەن, 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا ورىن العان قانقۇيلى لاڭكەستىك وقيعا حالىقارالىق ومىرگە يسلام مەن حريستياندىقتىڭ تەكەتىرەسى سەكىلدى جاڭا قاراما-قايشىلىقتى الىپ كەلدى. يسلام دىنىنە «تەرروريزم» ءسوزىن تىركەپ, الەمدىك ءدىني دىڭگەكتەردىڭ ءبىرىن بۇكىل ادامزاتقا قۇبىجىق ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن ارەكەتتەر كوبەيدى. يسلامعا قارسى ناۋقانعا ادام ساناسىنا اسەرى مىقتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماتەريالدارى دا ماي قۇيا ءتۇستى. قۇران ورتەۋ, مۇحاممەد پايعامباردى كاريكاتۋرا كەيىپكەرىنە اينالدىرۋ سەكىلدى ءدىني عانا ەمەس, ادامي تۇسىنىككە دە جات, جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار ورىن الدى. بۇل ارەكەتتەر شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان جاعدايدى ودان سايىن ءورشىتىپ, الەمگە دىنارالىق قاقتىعىس قاتەرى ءتوندى.
يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, ءىرى سىناق الاڭىن جابۋ سەكىلدى بەيبىت باستامالارىمەن تانىلعان قازاقستان جانە ونىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تاعى دا ىرگەسى اجىراي باستاعان ادامزاتتى تاتۋلاستىرۋعا مۇرىندىق بولىپ, بۇرىن باسى قوسىلىپ, بەيىلدەسە سۇحبات قۇرىپ كورمەگەن الەمدىك ءتورت ءدىن وكىلدەرىن ورتاق مامىلەگە باستار باستاما كوتەردى. ويتكەنى, ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ايتقانداي, «ساياسي جولمەن رەتتەۋ ادىستەرى ناتيجە بەرمەگەن جەردە قۇداي ءسوزى جاراستىرۋ مەن ءۇمىتتىڭ جالعىز قۇرالى بولىپ قالادى».
130-دان استام ەتنيكالىق جانە ونداعان كونفەسسيالىق توپ وكىلدەرى ءوزارا تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, باسقا جۇرتقا «قوعامدىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن» تانىتقان ەلىمىزدىڭ مۇنداي باستاما كوتەرۋگە تولىق قۇقى بار ەدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىنا ادامزات بولاشاعىنا كوڭىلى الاڭدايتىن ك.اننان, دج.بۋش, م.تەتچەر, تسزيان تسزەمين, ن.ماندەللا, ج.د’ەستەن جانە باسقا دا الەمنىڭ وزىق ويلى قايراتكەرلەرى تولىق تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانە باسقا دا حالىقارالىق, وڭىرارالىق ۇيىمدار وسى ۇسىنىستى دىنارالىق تىعىرىقتان شىعارار بىردەن-ءبىر دۇرىس جول رەتىندە باعالادى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جەكە ءوزى ۇيىتقى بولىپ, كۇش سالۋى ارقاسىندا وسى باستاما بايىپتى ىسكە اينالىپ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى سەزى 2003 جىلعى 23-24 قىركۇيەكتە استانادا ءوتتى. وعان يسلام, حريستياندىق, يۋدايزم, سينتويزم, يندۋيزم جانە ءبۋدديزمنىڭ مەيلىنشە بەدەلدى وكىلدەرى قاتىستى.
سودان بەرى وتكەن ون جىل ىشىندە وسىنداي سەزد ءتورت رەت وتكىزىلىپ, مۇنداي باسقوسۋ حالىقارالىق تەرروريزم, ەكسترەميزم سەكىلدى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرار ايتارلىقتاي كۇشكە اينالدى. ۋاقىت وتكەن سايىن سەزدە ورتاعا سالىنعان ويلار مەن قابىلدانعان تۇجىرىمداردى قولداۋشىلاردىڭ سانى ارتىپ, وعان قاتىسۋشىلار قۇرامى دا كەڭەيىپ كەلەدى.
ءسويتىپ, ەلوردامىز – استانا ادامزات وركەنيەتىن توعىستىرۋ ءارى تابىستىرۋ تۇرعىسىنان جاسالعان باتىل دا ماقساتتى قادامنىڭ ارقاسىندا دىنگە تۇتقا ورداعا اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
تاياۋ كۇندەرى قازاقستاننىڭ وسىناۋ ىزگى باستاماسىنىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلا باستاعانىنا اتتاي ون جىل تولادى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ساتتەي وسى ۋاقىت ىشىندە ءدىندى الاۋىزدىقتىڭ كوزى ەمەس, تاتۋلىقتىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ جولىندا وراسان زور ىرگەلى ىستەر اتقارىلدى. ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش باسشىلارىنىڭ سەزى ەلىمىزدىڭ مەرەيىن تاسىتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ وتىرعانى ءسوزسىز.
ەلىمىزدە وسى ونجىلدىق بەلەستى تۇيىندەپ-تۇجىرىمداۋ ماقساتىندا, بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردەن وكىلدەر قاتىساتىن ارنايى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
ارينە, ادامزات يگىلىگى ءۇشىن وسى اتقارىلعان ءىستىڭ ءوزى ونى ءوز دەڭگەيىندە اتاپ وتۋگە لايىقتى ەكەنى راس. بىراق وزگەرىسكە تولى ءومىردىڭ ادامزات بالاسىنا تارتار تاۋەكەلى تولىپ جاتقان ۋاقىتتا, جەتكەن جەتىستىكتى تويلاعاننان گورى, سول قاتەرلەردىڭ الدىن الىپ, كەز كەلگەن جاعدايعا تاس-ءتۇيىن دايىن بولعانىمىز ابزال.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ «سىندارلى ون جىل» اتتى كىتابىندا «الەمدەگى لاڭكەستىكتىڭ تۇپكى سەبەبى دامۋدىڭ تەڭسىزدىگىندە جاتىر» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوڭعى كەزدەرى بيلىك داعدارىسى سالدارىنان سيريا, ەگيپەت جانە باسقا دا اراب ەلدەرىندە ورىن العان جاعدايلار وسىنىڭ ءدالەلى ەكەنى انىق. اسىرەسە, بۇل ەلدەردەگى شيەلەنىستەر مەن ءتۇرلى قاقتىعىستارعا باسقا ەلدەردىڭ, سونداي-اق ءارتۇرلى راديكالدى ءدىني كۇشتەردىڭ ارالاسۋى ەداۋىر الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ولار مۇنداي تەكەتىرەستى ءوز پايدالارىنا شەشۋگە تىرىساتىنى بەلگىلى. بۇل قاقتىعىستاردىڭ قاي ەلگە بولسا دا ابىروي بەرمەيتىنى, كەرىسىنشە, ونداعى ۇلتارالىق جانە دىنارالىق احۋالدى ۋشىقتىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز. كەزىندە كەيبىر شەتەلدىك ساياساتشىلار تاراپىنان يسلام الەمىنە لاڭكەسشىل دەگەن جامان جانە جالعان ات تاعىلعانى دا بارشامىزعا ءمالىم. سول سەبەپتى, قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا وركەنيەتتەر مەن دىندەر اراسىنداعى كەلىسىمدى ساقتاۋ – الەم جۇرتشىلىعى, ونىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىن ۇستانعان ەلدەر الدىندا تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
وسى تۇرعىدان, بۇگىنگى تاڭدا ۇلت پەن ۇلىستار, دىندەر مەن دىنارالىق كونفەسسيالار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ودان ءارى دامىتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز قولىمىزعا الىپ, باسقالارعا ۇلگى كورسەتىپ وتىرعانىمىز – ەلىمىز ءۇشىن, قازاقستان حالقى ءۇشىن زور ماقتانىش جانە اسقاق ابىروي. بۇل – ەلىمىزدەگى سان الۋان ەتنوستىق توپتار مەن دىندەر اراسىندا كەلىسىم مەن توزىمدىلىك بار ەكەنىنىڭ ايعاعى.
دىنتۇتقا ورداسىنا اينالعان استانامىزدا وتكىزىلگەلى وتىرعان كونفەرەنتسيا جوعارىدا ايتىلعان وزەكتى ءارى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بولادى دەگەن سەنىمدەمىز. سونداي-اق, وسى ءىس-شارا بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدەگى وركەنيەتارالىق, دىنارالىق تاتۋلىقتى ورناتۋ تۇرعىسىنان اتقارىپ كەلە جاتقان ىستەرىنە لايىقتى باعا بەرىلەر دەگەن ويدامىز.
ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزدەرى, ولاردا قاراستىرىلعان ماسەلەلەردىڭ ءمان-جايى مەن قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ مازمۇنى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا از جازىلىپ جۇرگەن جوق. الدىمىزدا كەلە جاتقان وسى ايتۋلى داتاعا وراي «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ «ەگەمەن» باسپاسى «دىنتۇتقا» جيناعىن شىعاردى. وسى كىتاپتى قۇراستىرىپ شىعارۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ءا.ءمامي جانە بىرقاتار سەنات دەپۋتاتتارى مۇرىندىق بولعان. جالپى, پارلامەنت سەناتى باسشىلىعىنىڭ دىندەر سەزىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزۋگە بەلسەنە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەنى بەلگىلى. جىلدار ارالاتا وتەتىن سەزد حاتشىلىعىنىڭ تىزگىنى دە سەنات توراعاسىنىڭ قولىندا.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلىپ, قالاي وتكىزىلىپ كەلە جاتقانىن تۇگەلدەي قامتيتىن وسى جيناقتان قوعام قايراتكەرلەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدي, مارات ءتاجين, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءابساتتار قاجى دەربىسالى, ابدىمالىك نىسانباەۆ, قايرات لاما ءشارىپ, ەرجان قازىحانوۆ, الەكسەي ۆولكوۆ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى كامال بۇرحانوۆ پەن جابال ەرعاليەۆ, عىلىم قايراتكەرلەرى امانگەلدى ايتالى, ابدەش قالمىرزاەۆ, ناعيما بايتەنوۆا, مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا, ءدىنتانۋشىلار مەن ءدىني قىزمەتكەرلەر ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, امانبەك مۇقاشەۆ, ليمانا قويشيەۆا, قاليجان زاڭقوەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءاليسۇلتان قۇلانباي, داستان كەنجالين, اسقار تۇراپباي ۇلى, انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى, جاقسىباي سامرات, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس ءراۆۆينى ەشايا كوگەننىڭ, ەۆرەي ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى پەتر رۋبينشتەيننىڭ ماقالالارىن, سونداي-اق قىتاي مۇسىلماندارى اسسوتسياتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يان چجيبومەن, اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەني فالەوماۆاەگامەن, تۇركيانىڭ ءدىن ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى ءالي بارداكوعلۋمەن, رەسەي مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى راۆيل عاينۋتدينمەن بولعان سۇحباتتاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ماقالا اۆتورلارى مەن سۇحباتتاسۋشىلار ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ نەگىزى – دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن بارىنشا كەڭىنەن اشىپ كورسەتكەن.
كىتاپتى پاراقتاي وتىرىپ, ول وتكەن ونجىل دىقتا اتقارىلعان ىستەردىڭ كۇنتىزبەلىك جىلناماسى ەمەس, ەلىمىز قولعا العان وركەنيەتتەردى توعىستىرۋ, ادامزاتتى تابىستىرۋ تۇعىرناماسىنا جاسالعان تالداۋ بولىپ تابىلادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. شىن مانىندە, بۇل جيناق – ءوزىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن اركىمگە وي سالاتىن, ويلاندىراتىن جيناق. سونداي-اق, ول قازاقستاننىڭ الەمدىك جانە كونفەسسياارالىق ءدىني تاتۋلىق جولىندا اتقارعان ىستەرىن زەرتتەپ, ساراپقا سالاتىن عالىمدار مەن ءدىنتانۋشىلار ءۇشىن ماڭىزدى كومەكشى قۇرال بولىپ تابىلادى دەپ سەنەمىز.
اماندىق بولسا, ەلىمىزدە ءداستۇرلى دىندەر سەزى ءالى تالاي رەت وتكىزىلەر. سول كەزدە دە وسىنداي وتكەن ۋاقىت كەزەڭىن تۇيىندەپ, تۇجىرىمداۋ جانە ونى وسىنداي جيناق رەتىندە العا تارتار ادەمى ءداستۇر جالعاسا بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
«دىنتۇتقا» كىتابىن قۇراستىرىپ شىعارۋشىلارعا شىن جۇرەكتەن شىققان ريزاشىلىعىمىز بەن العىسىمىزدى ارناي وتىرىپ, اتالعان ەڭبەك ءوز وقىرمانىن تاپسىن دەگەن تىلەك ايتامىز.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
