ءداستۇرلى تاريحي تانىمدا «زار-زامان» اتانعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ اسقىنعان كەزەڭىندە ۇلى ويشىل, اقىن, حاكىم اباي قۇنانباي ۇلى (1845-1904) ورتاق ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن اسا كۇردەلى شىعارماشىلىق مۇرانى قالدىردى. كەڭ ماعىناسىنداعى «اباي جولى» ۇلتتىق تەكتىلىك پەن ۇلتتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي ءتولتۋما كودى ەدى. ءداستۇرلى كوشپەلى قوعامنىڭ حاندىق بيلىك ەتۋ قۇقىعىنان ايرىلىپ, سىرتقى باسقىنشىلىقتىڭ اسەرىنەن ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-رۋحاني توقىراۋ مەن داعدارىسقا ۇشىراۋىنىڭ كۋاگەرى بولعان اباي تۋىندىلارى اسا اۋقىمدى دەرەكتەمەلىك سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن مەملەكەتتىك ماڭىزدى ءىس شارا رەتىندە كورسەتىپ, «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» تاقىرىبىنداعى ماقالاسىندا ۇلى ويشىلدىڭ مۇراسىنا تەرەڭ, جان-جاقتى تۇجىرىمدى تالداۋ جاساۋى قوعامدا سەرپىلىس تۋعىزدى.
مەملەكەت باسشىسى اباي اماناتىن تاريحي-فيلوسوفيالىق تۇرعىدا پايىمداۋمەن قاتار, قازىرگى قوعامنىڭ شىنايى بولمىسىمەن بىرگە زەردەلەيدى. «...اقىن ەل-جۇرتىن ءتۇرلى ونەردى يگەرۋگە ۇگىتتەدى. سونىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ تالابى ەكەنىن ول انىق اڭعارىپ, ۇلتىنا ەرتەرەك ءۇن قاتتى. ءتىپتى قازىر ايتىپ جۇرگەن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل ءار سوزىمەن ۇلتتىڭ ورەسىن ءوسىرۋدى كوزدەدى. سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى», دەي كەلە اۆتور ءىرى وي-تۇجىرىمدارىمەن بولىسەدى. اباي الەمىنىڭ قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ قالىپتى دامۋى مەن ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدان ءوسىپ وركەندەۋىنە قوساتىن الەۋەتىن سان قىرىنان ساراپتاپ بەردى.
شىن مانىسىندە, اباي الەمىنىڭ پانارالىق سيپاتىمەن ۇلتتىق تاريحنامادا ەڭسەلى ورىن الاتىن ۋاقىتى كەلدى. اباي تۋىندىلارى كوشپەلى قوعامداعى تاريحي جاد پەن تاريحي سانانىڭ زور قۇدىرەتىن دالەلدەيدى. ادامزاتقا ورتاق يگىلىك ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قادىر-قاسيەتى سايىن ساحارادا ءومىر سۇرگەن اباي عۇلامالىعىندا شىرقاۋ شىڭىنا كوتەرىلدى. پرەزيدەنت ماقالاسىندا «...ال ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن انىق بىلەمىز. اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن بار جان-تانىمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, ءبىلىمدى يگەرمەيىنشە, بيىكتەردىڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. ول ء«بىز عىلىمدى ساتىپ مال ىزدەمەك ەمەسپىز», دەپ تۇجىرىمداپ, كەرىسىنشە, ەل داۋلەتتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ۇلى ابايدىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەگەن ونەگەلى وسيەتىن دە وسى تۇرعىدان ۇعىنۋىمىز قاجەت» دەپ, ەلىمىزدەگى قازىرگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى.
اۆتور ۇلى ويشىل تۇلعانىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنىن زەردەلەۋگە كۇش سالادى. ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ادالدىعى ادامزاتتى سىيلاۋ مەن تاربيەلەۋگە ۇلاسقان ويشىلدار لاو-تسزى مەن كونفۋتسي, دوستوەۆسكي, تولستوي, ۆولتەر مەن رۋسسو ەڭبەكتەرىنە توقتالا كەلە, ابايدى ولارمەن تەڭ دارەجەدە قاراستىرادى.
ق.توقاەۆ ۇلى ابايدى قازاق ۇلتتىق زەردەسىنىڭ ولشەم بيىگى تۇرعىسىندا اسا جوعارى باعالاپ, تۇلعانىڭ بولمىسى مەن مۇراسىن ۇلتتىق برەند رەتىندە قابىلدايدى. اباي مۇراسىمەن تانىس, ونى زەردەلەۋگە شاماسى جەتەتىن ءاربىر جاننىڭ بۇل ويدىڭ تەرەڭ استارىن تۇسىنەرى ءسوزسىز.
ابايدىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ساياسي-قوعامدىق كوزقاراسى كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا قۋدالانعانى بەلگىلى. قۇنانباي – اباي اۋلەتىنىڭ قاسىرەتى تاريحنامادا تولىق اشىلا قويعان جوق. سونىمەن قاتار اباي ارقىلى قازاق حالقىن الەمگە تانىستىرعان اتاقتى جازۋشى, ابايتانۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاريحىمىزداعى ورنىن باعالاۋ زەردەلى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. تۇڭعىش ابايتانۋشىلار, ۇلى ويشىلدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن العاشقى ناسيحاتتاۋشىلار – الاش زيالىلارى ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ وسى قىرى نازاردان سىرت قالماۋى ءتيىس.
ماقالا اۆتورىنىڭ «...عۇلاما اباي – قازاق توپىراعىنان شىققان الەمدىك دەڭگەيدەگى كەمەڭگەر. ول كۇللى ادامزات بالاسىنا اقىل-ويدىڭ جەمىسىن سىيلادى. ابايدىڭ اقىندىق قۋاتىنىڭ تەرەڭ تامىرىنا ۇڭىلگەن زەرتتەۋشىلەرىمىز ونىڭ قازاق فولكلورىنان, شىعىس پەن باتىستىڭ ءسوز ونەرىنەن, ورىس ادەبيەتىنەن, تاريحي ەڭبەكتەردەن سارقىلماس ءنار العانىن ايتادى», دەپ جازعانىنداي, اباي الەمى عىلىمي تەرەڭ نەگىزدەۋلەرمەن جالعاسارى كامىل.
ەۋروتسەنتريزمنىڭ تاريحي مەتودولوگياسىنداعى قاساڭ ۇستانىمى ۇلى دالانىڭ بىرەگەي مادەنيەتىن تۇسىندىرۋگە السىزدىك تانىتادى. بۇل ورايدا اباي الەمىن تاريح فيلوسوفياسىندا كەڭىنەن قاراستىرىپ, ۇلى دالانىڭ وركەنيەتىن جاساۋشىلاردىڭ ادامزات قازىناسىنا قوسقان ۇلەسى ەكشەلەنە ءتۇسۋى كەرەك.
ابايدىڭ تانىم كوزقاراسىندا ءدىننىڭ ورنى ايرىقشا بولدى. ءال-فارابيدەن باستاۋ العان عىلىمي يسلامدى ابايدان ارتىق تەرەڭدەگەن عۇلاما جوقتىعىن كەزىندە اقجان ماشاني دالەلدەپ زەرتتەدى. پرەزيدەنت وسى ماسەلەگە دە ءجىتى كوڭىل بولگەن. «...ول وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە اللاعا دەگەن كوزقاراسىن تولىق بىلدىرەدى. ابايدىڭ رۋحاني ورەسىنە باعا بەرگەن ءدىنتانۋشى فيلوسوف عالىمدار ونىڭ «كامىل مۇسىلمان» ۇعىمىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «كامىل مۇسىلمان» ۇعىمى تەك قازاققا عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان الەمىنە قاتىستى ايتىلسا كەرەك», دەگەن ءتۇيىن جاسايدى.
ءاربىر تۋىندىسى استارلى ءمان-ماعىناعا يە اباي شىعارماشىلىعىن ارتىندا قالدىرعان «قارا سوزدەرى» اسقاقتاتا تۇسەدى. مۇنداعى ۇلى ويشىلدىڭ ادام, حالىق, قوعام, مەملەكەت, ءدىن, تاربيە, رۋحانيات تۋرالى تولعانىستارى بۇگىنگى زاماننىڭ شىندىعىمەن ۇيلەسەدى. عۇلاما مۇراسىن سان قىرىنان ناسيحاتتاۋدىڭ مەحانيزمدەرىن اۆتور ورىندى كورسەتەدى.
قازاق تاريحىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى حح عاسىر باسىنداعى كەزەڭى اباي مۇرالارىمەن تولىقتىرىلسا, وتارلىق بيلىكتىڭ ساياسي اكىمشىلىك-باسقارۋ اپپاراتىنىڭ رەسمي ءىس قاعازدارىن تاريحي دەرەك كوزى رەتىندە باعالاۋعا قاتاڭ, سىني ۇستانىم قالىپتاسار ەدى. حالقىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋ, ونىڭ وبەكتيۆتى عىلىمي تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ تاريحي دەرەكتەردى تولىقتاي قاتىستىرۋمەن, شىنتۋايتتىلىق, تاريحيلىق پرينتسيپتەرىن ساقتاۋمەن جۇزەگە اسا الادى. ابايدىڭ قوعامدىق-تاريحي كوزقاراسىن ارنايى زەرتتەۋ وتاندىق تاريحناما ەنشىسىندە.
ماقالادا اباي مەرەيتويىن وتكىزۋدىڭ شارالارى تولىققاندى, تياناقتىلىعىمەن كوڭىل اۋدارتادى. ۇلى ويشىلدىڭ تۋعان ءوڭىرى, 1917 جىلعى 2-جالپىقازاق سەزىندە «الاش» اتاۋى بەرىلگەن سەمەي قالاسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ناقتى مىندەتتەر بەرىلگەن. حالقىمىزدىڭ تاريحي-مادەني التىن بەسىگىنىڭ كيەلى جەرىنەن ۇلى ويشىلدار اباي قۇنانباي ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى جانە مۇحتار اۋەزوۆ شىققانىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇمىتپايدى.
دانا اباي ارمانداعان ادىلەتتى قوعامدى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىندە دامىتاتىنىن جازادى: «...مەنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» اتتى تۇجىرىمدامام ءدال وسى ادىلەتتى قوعام يدەياسىن دامىتۋ ماقساتىمەن ۇسىنىلدى. بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى سىندارلى ديالوگ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى, سونىڭ ىشىندە مينيسترلەر مەن اكىمدەر مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەرگە قاتىستى شەشىم قابىلداعان كەزدە ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرىن ەسكەرۋى كەرەك. مۇنى اباي مەڭزەگەن ادىلەتتى قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى دەپ بىلەمىن».
ۇلتتىق تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ ورنىعۋى, كۇشەيۋى ۇلت رۋحانياتىن ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋمەن كەمەلدەنە تۇسەدى. پرەزيدەنت ماقالاسىنىڭ ءتۇيىنىن وسىلاي قابىلدادىق.
گۇلبانۋ جۇگەنباەۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاريحناما, دەرەكتانۋ جانە زاماناۋي مەتودولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
