قولات-قويناۋى التىن مەن كۇمىسكە تولى قازىنالى ەلىمىزدىڭ بايلىعىنا سىرتتان كوز تىگۋشىلەر كوپ ەكەنى بەلگىلى. ونى بىرلەسە يگەرۋگە ىنتا تانىتىپ وتىرعانداردىڭ قاتارى دا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وسىعان وراي, ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى قىمبات باعالى مەتالدارعا بايلانىستى ەلىمىزدە كوپتەگەن وزگەرىستەر ورىن الۋدا. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, التىنعا قاتىستى تۇبەگەيلى شەشىمى جوق, كۇردەلى تۇيتكىلدى شەشە بىلسەك, قازاقستان ەكونوميكاسى دامي تۇسپەك.
بۇگىندە ەلىمىزدە «اقباقاي», «التىنتاۋ», «مايقايىڭ التىن» سياقتى التىن وندىرەتىن زاۋىتتار بار. وسىنداي زاۋىتتاردان جىلىنا توننالاپ تازا التىن وندىرىلەدى ەكەن. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاندا وڭدەلمەگەن جانە جارتىلاي وڭدەلگەن التىن ءوندىرىسى وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 48,3%-عا ارتىپ, 21,5 توننانى قۇرادى.
قولات-قويناۋى التىن مەن كۇمىسكە تولى قازىنالى ەلىمىزدىڭ بايلىعىنا سىرتتان كوز تىگۋشىلەر كوپ ەكەنى بەلگىلى. ونى بىرلەسە يگەرۋگە ىنتا تانىتىپ وتىرعانداردىڭ قاتارى دا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وسىعان وراي, ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى قىمبات باعالى مەتالدارعا بايلانىستى ەلىمىزدە كوپتەگەن وزگەرىستەر ورىن الۋدا. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, التىنعا قاتىستى تۇبەگەيلى شەشىمى جوق, كۇردەلى تۇيتكىلدى شەشە بىلسەك, قازاقستان ەكونوميكاسى دامي تۇسپەك.
بۇگىندە ەلىمىزدە «اقباقاي», «التىنتاۋ», «مايقايىڭ التىن» سياقتى التىن وندىرەتىن زاۋىتتار بار. وسىنداي زاۋىتتاردان جىلىنا توننالاپ تازا التىن وندىرىلەدى ەكەن. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاندا وڭدەلمەگەن جانە جارتىلاي وڭدەلگەن التىن ءوندىرىسى وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 48,3%-عا ارتىپ, 21,5 توننانى قۇرادىالتىن ءوندىرىسىن جىلىنا 70 تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق» دەمەكشى, وسىنشاما قوماقتى التىندى وندىرەمىز دەپ ەلدىڭ جەراستى بايلىعىن ارزانعا ساتىپ, بايلىعىمىزدىڭ تالان-تاراجعا تۇسپەسىنە كىم كەپىلدىك بەرمەك؟ ءبىزدىڭ بولاشاق مۇراگەرلەرىمىزدىڭ الدىنداعى مىندەتىمىز وسى ساف التىندى قوردا قوماقتى ەتىپ ساقتاپ قالۋ ەمەس پە؟ ەكونوميكادا ەل بايلىعىن اففينيرلەنگەن التىن كۇيىندە ساقتاۋ وتە ءتيىمدى جول ەكەن. سوعان قاراعاندا, داناگوي حالقىمىز «التىنىڭ بولسا, ازبايسىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان.
«ال, ءبىز شە, شەتەلگە ارزان باعاعا التىنىمىزدى ساتىپ ءماز بولىپ ءجۇرمىز, الەمدىك قور بيرجاسىنداعى باعاعا لايىق ەتىپ, گرامىن 4000 تەڭگەگە ساتامىز, ءتىپتى, ودان دا تومەن ەتىپ زاڭسىز ساتىپ جۇرگەندەرى دە بار», دەيدى «التىنتاۋ» زاۋىتىنىڭ جۇمىسشىسى (اتى-ءجونىن ايتۋدان باس تارتتى).
وسىدان كەيىن ەلدەگى التىن بيزنەسى كەنجەلەپ قالمايتىندىعىنا كىم كەپىل بولماق؟ بۇل سالاداعى كاسىپكەرلەرگە كىم قول ۇشىن سوزباق, ولاردىڭ وتاندىق التىن بيزنەسى تۋرالى پىكىرى قانداي؟
بۇل جونىندە قوستانايلىق «سوداليت» زەرگەرلىك كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني الەكساندروۆيچ بىلاي دەگەن ەدى:
– ەلدىڭ جەراستى بايلىعىن ساتۋ ءۇشىن ۇلكەن ويدىڭ دا قاجەتى شامالى. مەن, مىسالى, قوستانايلىقپىن. بىزدە جەراستىنان تەمىر وندىرەدى. سول تەمىر رەسەي سەكىلدى ەلدەرگە ارزان باعاعا ساتىلادى. كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, 3-4 جىل بۇرىن سول قوستانايدا تەمىر ەمەس, ارماتۋرا ساتاتىن زاۋىت اشىلدى. ارماتۋرا مەن تەمىر ەكەۋى ەكى باسقا, ارماتۋرا دايىن ءونىم, ياكي بۇل جەردە كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلدى. حالىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ال, التىن سالاسىنا كەلسەك, بۇل باعالى مەتالل بيزنەسىندە كوپتەگەن كەمشىلىكتەر بار. ارينە, ونىڭ ەڭ باستىسى, حالىقتى قىنجىلتاتىنى التىننىڭ ەكسپورتقا شيكىزات كۇيىندە ارزان باعاعا ساتىلۋى. مەملەكەت كەرىسىنشە شەتەلگە شىعاراتىن التىننىڭ قورىن شەكتەپ, ءوز ەلىمىزدە زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ بيزنەسىن جاڭعىرتامىز دەگەن كاسىپكەرلەرگە ىنتالاندىرۋ جاساسا, ەلدە التىن زەرگەرلىك بيزنەسى ءسوزسىز جاندانىپ, قازاقستان بىرتە-بىرتە تۇركيا سەكىلدى پالەنباي مىڭ توننا التىنمەن اپتالعان بۇيىمدارىن سىرتقا شىعارار ەدى. ەگەر شيكىزاتتى ەمەس, زەرگەرلىك بۇيىمداردى ەلىمىزدىڭ ءوزى ەكسپورتقا شىعارسا, بۇل ەكونوميكامىزعا كوپتەگەن قوماقتى قارجى تۇسىرەدى, جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكادا بەدەلى اسقاقتار ەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ۇكىمەت قاراستىرامىز دەپ ءسوز بەرگەندەي بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ جينالىستارىنا ءجيى قاتىسىپ ءجۇرمىن, – دەيدى.
تاعى ايتاتىن جايت, ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ەلىمىزدە 10 336 كگ. التىن ءوندىرىلگەن. جوعارىدا ايتىلعان ءىرى زاۋىتتاردان باسقا ەلىمىزدە 100-گە جۋىق كىشىگىرىم زاۋىتتار التىن وندىرۋمەن اينالىسادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە زاڭسىز ارزان باعاعا التىندى شيكىزات كۇيىندە شەتەلگە اسىرىپ ج
