اقمولاداعى العاشقى ءدىني نىساندار قاشان جانە قالاي سالىندى؟

حاندىق بيلىك تاراتىلعان سوڭ, رەسەي 1822 جىلعى ء«سىبىر قىرعىزدارىنىڭ (قازاقتار) جارعىسىنا» سۇيەنە وتىرىپ, قازاق دالاسىندا ورتا ءجۇزدى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزە باستايدى. جارعى بويىنشا ورتا ءجۇزدىڭ جەرى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ ومبى وبلىسى بويىنشا سىرتقى وكرۋگتەردەن, ءار­بىر وكرۋگ 10-12 اۋىلدى بىرىكتىرەتىن 15-20 بولىستىقتان قۇرالدى. ءسويتىپ 1824 جى­لى كوكشەتاۋ, قارقارالى وكرۋگتەرى, 1831 جىلى اياگوز, 1832 جىلى 9 قاڭتاردا ني­كولاي 1-ءشى اقمولا وكرۋگىن اشۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى.

جارعىنىڭ 124 تارماعى بويىنشا ءاربىر وكرۋگتە وكرۋگتىك پريكاز, ونىڭ مۇشەلەرى, كەڭسە شەنەۋنىكتەرى, اۋدارماشى مەن ءتىلماشتارىنا ارنالعان ءۇي; دۇعا جاسايتىن جانە ءدىنباسىلارى تۇراتىن ءۇي; 150-دەن 200-گە دەيىن ادام قابىلداي الاتىن اۋرۋحانا ءۇيى; كازاكتارعا ارنالعان كازارما عيماراتتارى سالىنۋى كەرەك ەدى.

تاريحقا بارلاپ قاراساق, ەل جادىندا ماڭگى قالعان تۇلعالارىمىز بارشىلىق. مىسالى, 1832 جىلى 22 تامىزدا اقمولا وك­رۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولىپ سايلانعان قو­ڭىرقۇلجا قۇدايمەندين (اعا سۇلتان قىز­مەتىن 1832-1842 جىلدارى, 1845-1849 جىل­­دارى اتقاردى) ءوز مىندەتىن ورىنداۋعا كى­­رى­­سەدى. ق.قۇدايمەندين 1833 جىلى 28 قاڭ­­­تاردا ومبىداعى گەنەرال-لەيتەنانت  سەن-لورانعا حات جازادى. وندا اق­مو­لا وكرۋگىن ورنالاستىرۋعا قاتىستى 1832 جىل­­­عى 11-ءشى ماۋسىمداعى №1928-م جاز­­با بۇي­رىعىنىڭ 9 تارماعىندا قىر­عىز­دار­عا (قازاقتارعا) دۇعا جاساپ, ولاردى ءتۇزۋ جولعا باعىتتاپ وتىراتىن ءبىر مول­دا­نى 100 سوم جالاقىمەن جۇ­مىسقا الۋ جو­نىن­دەگى مىندەتتەمەنى ازىرگە پريكاز­داعى قىز­مەتكەر ءتىلماش كنياز اسفەن­ديار چانىشەۆ ورىنداپ جۇرگەنىن جەت­كىزىپ, سوعان وراي وكرۋگتىك پريكازدا وعان مولدانىڭ مىندەتىن قوسا اتقارۋدى جۇكتەپ, سول جىلدىڭ 1-ءشى قاڭ­تارىنان باستاپ 100 سوم جالاقى تولەنۋىنە رۇقسات سۇرايدى.

اقمولاداعى العاشقى («ەسكى مەشىت», ء«بىرىنشى مەشىت», «اعاش مەشىت» دەگەن اتاۋلارى بار) مەشىتتىڭ قۇرىلىسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ قارا­جاتىنا 1838 جىلى اقمولا بەكىنىسى ىرگەسىنەن بوي كوتەرەدى. ءوز قارجىسىمەن مەشىت سالدىرعان قوڭىرقۇلجا ەسىمى ءالى كۇنگە دەيىن زور قۇرمەتپەن اتالادى. مەشىتتىڭ جانىنان 1842 جىلى دىنگە سەنۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن ءدىني وقۋ ورنى اشىلادى, شاعاتاي (تاتار), اراب تىلدەرىندە جازۋ, وقۋدى ۇيرەتەدى, قاجەتتى وقۋلىقتار مەن كىتاپتاردى اتا-انالارى مەن تۋىسقاندارى قامتاماسىز ەتىپ تۇرادى. 1843 جىلى جەرگىلىكتى مۇسىلمان بالالارىن وقىتاتىن بۋرابي مولداعا كىشىگىرىم ءۇي سالىنادى.

ال قوڭىرقۇلجا قۇدايمەنديننىڭ (1794-1865) قاراجاتىنا سالىنعان تۇڭعىش مەشىتتىڭ ورنىنداعى ءۇيدىڭ (نۇر-سۇلتان قالاسى, ا.يمانوۆ كوشەسى, 2-ءۇي) قاسبەتىنە 2019 جىلى 22 ماۋسىمدا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى.

قالاعا كەزەكتى كەرۋەن كەلگەندە مە­شىت­تە قايىرىمدىلىق اس بەرۋ راسىم­دەرى ۇيىمداستىرىلادى. «اعاش مەشىت» الىس-جاقىن اۋىلداردان دۇعا وقۋ ءۇشىن مۇسىلماندار جينالاتىن ورىنعا, اق­مولانىڭ كورنەكتى عيماراتىنا اينالادى. ۋاقىت وتە كەلە قالا ماڭىنا ساۋداگەرلەر, قولونەر شەبەرلەرى مەن سىرتتان كەلگەندەر قونىستانا باستايدى. مەشىت تۇرعان جەر قالا اۋماعىنا كىرەدى, ءسويتىپ مەشىت (مەچەتنايا) كوشەسى پايدا بولادى. وكىنىشكە قاراي بۇل مەشىت 1920 جىلى ورتەنىپ كەتەدى. سول ورىنعا كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن قوسشىعۇلوۆتار باستاعان اۋقاتتى ادامداردىڭ, دىنگە سەنۋشىلەردىڭ قارجىسىنا مەشىت قايتا تۇرعىزىلادى. حالىق اراسىندا بۇل مەشىت «تاس مەشىت» نەمەسە سىرتقى سيپاتىنا بايلانىستى «قىزىل مەشىت» دەگەن اتقا يە بولادى. مەشىتتىڭ يمامى – ابدراحيم يسماگيلوۆ (جابىلعانعا دەيىن), ازان شاقىرۋشى ماحمۋد شارافۋتدينوۆيچ بايبەكوۆ (1865-1942) بولدى.

ء«دىن – اپيىن» دەگەن ۇراندى ۇستانعان بولشەۆيكتەردىڭ بيلىكتى قولىنا العاننان كەيىنگى ەڭ العاشقى قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى شىركەۋلەر مەن مەشىتتەردى مەملەكەتتەن ءبولۋ جونىندەگى دەكرەت بولدى. بۇدان سوڭ 1929 جىلى 8 سəۋىردە قابىلدانعان ء«دىني ۇيىمدار تۋرالى» ركفسر بواك جəنە حكك قاۋلىسىنان كەيىن «كۋلت جونىندەگى زاڭنامانى ىسكە اسىرۋ ءتارتىبى تۋرالى» نۇسقاۋلىق قابىلدانادى. اقمولا وكرۋگتىك كوميتەتى قازواك-نە توتەنشە ءۇي داعدارىسى جانە اقمولادا مادەني-اعار­تۋ جەلىسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگىن العا تار­تىپ, ءبىر مەشىت پەن قالالىق سوبور­دى پايدالانۋدى سۇراپ, 1929 جىلدىڭ 23 تا­­­مى­زىندا قاتىناس قاعازىن جىبەرەدى. قازواك-ءنىڭ 1930 جىلعى 20 ناۋرىزداعى №43 قاۋلىسىمەن №1 مۇسىلمان مەشىتى مەن الەكساندر-نەۆسكي سوبورى جابىلادى, مۇسىلمان مەشىتىنىڭ عيماراتى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە, سوبوردىڭ عيماراتى حالىق ۇيىنە پايدالانۋعا بەرىلەدى.

قازان توڭكەرىسىنىڭ 3 جىلدىق مەرەكەسى قۇرمەتىنە اقمولا قالاسىنداعى كوشەلەر مەن الاڭداردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى جوبا 1920 جىلى 16 قاراشاداعى اقمولا قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسى №70 حاتتاماسىمەن (7 پۋنكت) بەكىتىلەدى. مەشىت كوشەسى – ۆاحيتوۆ كوشەسى (جوبادا سولاي), ودان بەرەگوۆوي كوشەسى دەپ اتالىپ, ال 1944 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى اقمولا قالالىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ №22/1 شەشىمىمەن حالىق باتىرىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا امانگەلدى يمانوۆ كوشەسى بولىپ وزگەرتىلەدى.

ال تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى 1940 جىلى كونستانتين-ەلەنا شىركەۋىنە كوشىرىلەدى, مۋزەيدىڭ ورنىنا «كازپيۆو» زاۋىتى ورنالاستىرىلادى. ۋاقىت وتە كەلە 1970 جىلدارى مەشىت عيماراتىن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا كوپ پاتەرلى ءۇي سالىندى.

اقمولاداعى ەكىنشى مەشىتتىڭ (1895) تاريحىنا كەلسەك, تاشكەندىك اقمولا مەششانى ميرساليم قوجا ميركامالوۆ اقمولا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنا اقمولا قالاسىندا ءوز قارجىسىنا مەشىت سالۋ جونىندە 1887 جىلى 3 ساۋىردە حات جازا وتىرىپ, مۇسىلمانداردىڭ جالپى جينالىسىنىڭ شەشىمى مەن جاڭا مەشىت جوباسىن ۇسىنادى. بۇل حات اقمولا ۋەزىنىڭ باسشىسىنا قاراۋعا جىبەرىلەدى. 1887 جىلى 3 ماۋسىمدا اقمولا ۋەزى باسشىسىنىڭ كومەكشىسى ميرساليم قوجانىڭ وتىنىشىنە قاتىستى اقمولا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنان تومەندەگىدەي مازمۇندا جاۋاپ قايتارىلادى: «...بىرىنشىدەن, مۇسىل­مانداردىڭ قارجىسى جەتكىلىكتى, ولاردىڭ كوپشىلىگى ساۋدامەن اينالىسادى, مەشىت سالاتىن جاعدايلارى بار, ەكىنشىدەن, اقمولا پوليتسيا باسقارماسىنىڭ ەسەبى بويىنشا قالادا 100-گە جۋىق قىرعىزداردى (قازاقتاردى) قوسپاعاندا 542 مۇسىلمان بار, ۇشىنشىدەن, بۇل مەشىتتى سالۋ جونىن­دەگى مۇسىلمانداردىڭ شەشىمىن قالادا تۇراتىن بارشا مۇسىلمان قاۋىمى قولداپ وتىر, تورتىنشىدەن, جاڭا مەشىت سالعاننان حريستيانداردىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسەدى دەپ ويلامايمىن, قالادا شوقىندى تاتارلار ءتىپتى جوق.

 دەگەنمەن, بيىل شىققان №28 زاڭدار مەن قارارلار جيناعىنداعى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ 1886 جىلعى 15 جەلتوقسانداعى قارارىندا مەشىت سالعاندا ادام سانى ەمەس, ءدىني قاۋىم مۇشەسى 200-دەن كەم بولماۋى ەسكەرىلەدى, وسى رەتتە اقمولادا 542 مۇسىلمانعا (ەسەپكە ەر ادامدار عانا الىنعان) ارنالعان مۇسىلمان مەشىتىنىڭ كولەمىندەي 2962 حريستيانعا 1 شىركەۋ بار ەكەنىن ايتۋدى پارىز سانايمىن, باسقا مەشىت سالۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق».

الايدا ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ, 1895 جىلى اقمولاداعى ەڭ باي قالتالىلاردىڭ ءبىرى, ءىرى قارا مال ساتۋمەن اينالىسقان 2-ءشى گيلديا كوپەسى نۇرمۇحاممەد (نۇركەن) زابيروۆ (ۇلتى تاتار) ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن مەشىت سالدى. حالىق اراسىندا «تاتار مەشىتى» نەمەسە بويالعان تۇسىنە قاراي «جاسىل مەشىت» دەگەن اتقا يە بولعان بۇل مەشىت بۇرىنعى تسەركوۆنايا, كەيىن لەنين ەسىمىن يەلەنگەن كوشەدە (قازىرگى اباي كوشەسى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلى قيىلىسىندا) ورنالاسقان بولاتىن.

1931 جىلى 23 قاڭتاردا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى فراكتسياسىنىڭ شەشىمى بويىنشا №2 مەشىت تە پايدالانۋدان الىنادى. ارتىنشا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە تۇسكەن شاعىمدار بويىنشا 1931 جىلى 30 ناۋرىزدا بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنەن ەكى مەشىت پەن سوبوردى قايتا قالدىرۋ تۋرالى تەلە­گرافتىق بۇيرىق كەلەدى. وعان اقمولا قالالىق كەڭەسى «1929-30 جىلدارى قالا­لىق سوبور مەن №1 مەشىت قولدانىستاعى زاڭعا جانە قالالىق كەڭەس قابىلداعان قارارلارعا سايكەس تاركىلەندى جانە ولار مادەني-اعارتۋ ماقساتىندا پايدالانىلۋدا. بۇلاردان باسقا تاعى ءبىر شىركەۋ مەن №2 مەشىت سالىقتار مەن الىمداردى تولەمەگەن. سەنۋشىلەرگە بەرىلگەن ءبىر شىركەۋ مەن №2 مەشىتكە قاتىستى باياندالعانعا نەگىزدەلە وتىرىپ جانە ءوزىنىڭ وسى جىلدىڭ 23 ناۋرىزىنداعى №434 ءوتىنىشىن راستاي وتىرىپ, سونداي-اق 1931 جىلعى كسرو قحك-نىڭ №68 تسير­كۋليارى نەگىزىندە, شىركەۋ مەن №2 مەشىتتى الۋ تۋرالى ءوتىنىشتى قاناعاتتاندىرۋدى سۇرايدى, سوبور مەن №1 مەشىت تۋرالى ماسەلە اياقتالدى دەپ ەسەپتەپ, شىر­كەۋ مەن №2 مەشىتتى العان كەزدە بۇل عيمارات­تارعا قالالىق كىتاپحانا مەن باسقا دا مەكەمەلەردى ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. اقمولادا تۇرعىن ءۇي تاپشىلىعى بار, جاڭا عيماراتتار سالۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن, ال حالىقتىڭ از عانا بولىگىنەن تۇراتىن شىركەۋ مەن مەشىت­كە باراتىن سەنۋشىلەر ءۇشىن ەكى عيما­رات­تى قالدىرۋدىڭ قاجەتى جوق», دەپ جاۋاپ بەرەدى. 1931 جىلى 4 ساۋىردە بك(ب) پ اقمولا اۋداندىق كوميتەتىنىڭ جابىق وتىرى­سىندا بۇل ماسەلە قايتا قارالادى. قالالىق كەڭەس مەشىتتى جەرگىلىكتى سالىق (مەشىتتىڭ سالىعى) تولەنبەۋىنە بايلانىستى جاپقانى ايتىلادى. بىراق قالالىق كەڭەس مەشىتتى جابۋ فاكتىسى مۇسىلمان سەنۋشىلەرىنىڭ ورازا ايت مەرەكەسىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنە وراي (16/II-31) مولدانىڭ سەنۋشىلەر اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تارىن جۇرگىزىپ, سالىق تولەۋ ءۇشىن كەرەك قاراجاتتان اساتىن قارجى جيناعانىن جانە كەلەسى كۇنى قالالىق كەڭەسكە سالىقتى تولەگەنىن انىقتايدى. قالالىق كەڭەس بۇل جاعدايدى ەسكەرمەگەن, مۇسىلمان سەنۋشىلەر تاراپىنان سالىق تولىق تولەنگەنىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ورتالىق اتقارۋشى كوميتەتى ناقتى شەشىمدى بەكىتكەنگە دەيىن مەشىتتى قايتارۋدى ورىندى دەپ سانايدى. قالالىق كەڭەس فراكتسياسىنا وسى شەشىمدى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسىنىڭ باقىلاۋ كوميسسيا­سىنا بۇل ماسەلەدە ساياسي قاتەلىك جىبەرگەن قالالىق كەڭەس وكىلدەرىنىڭ ارەكەتىن تەرگەۋ­گە تاپسىرما بەرىلەدى.

سوعان قاراماستان 1930-شى جىلداردىڭ سوڭىندا مەشىت جابىلادى, كەيىن وندا پيونەرلەر ءۇيى ورنالاسادى, 1950-ءشى جىلدارى ورنىنا ءۇش قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىنادى دەلىنگەن. دەگەنمەن, مەشىتتىڭ تاس قاقپاسى, تىرەۋلەر, تەمىر تور قورشاۋلارى ساقتالعان. بۇگىندە «جاسىل مەشىت» قورشاۋى قالانىڭ كيەلى نىساندار كارتاسىنا ەنگىزىلگەن.

قالاداعى باسقا دا ءتۇرلى عيبادات ۇيلەرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, كونستانتين-ەلەنا شىركەۋى الدىمەن ايتىلادى. اقمولا بەكى­نىسىندە 1843 جىلى قازىنانىڭ اقشا­سىنا قايتىس بولعانداردى جەرلەۋ جانە جانازاسىن شىعارۋ ءۇشىن جەر كىرپىشتەن جورىق شىركەۋى سالىنادى. شىركەۋدى 2-ءشى الدىڭ­عى شەپتەگى باتالوننىڭ ءدىن قىزمەت­كەرى ميحايل نيكولسكي باسقارادى. م.نيكولسكي كەيىن 1850 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە شىركەۋ قۇرىلىسىن باستاۋ جونىندە 1849 جىلى 12 قىركۇيەكتە شەكارا باستىعىنا حات جازادى. اعاشتان سوعىلاتىن شىركەۋدىڭ جوباسى مەن سمەتاسى ازىرلەنەدى. قۇرىلىستى جۇرگىزۋ بەكىنىستىڭ گارنيزون ينجەنەرى گ.ا.ۆوروتنيكوۆكە تاپسىرىلادى. شىركەۋ 1854-1856 جىلدارى ءسىبىر كازاك اسكەرىنىڭ قارجىسىنا سالىنادى. كونستانتين-ەلەنا شىركەۋىنىڭ عيماراتى 1854-1856 جىلدارى اعاشتان سالىندى. ىشكى جۇمىستارى 1858 جىلى تولىعىمەن اياقتالىپ, كازاك اسكەرىنىڭ مەنشىگى رەتىندە 1900 جىلى بۇزىلىپ, ستانيتساعا كوشىرىلەدى. بۇل نىسان دا 1938 جىلى جابىلىپ, 1940 جىلى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا تاپسىرىلدى. 1941-1942 جىلدارى شىركەۋ عيماراتىندا اقمولادا ۇيىمداستىرىلعان 29-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بايلانىس باتالونى ورنالاستىرىلادى, ال 1942 جىلدان باستاپ ءمىناجات ورنىنا قايتا اينالادى.

اقمولا قالاسىنىڭ كورىكتى عيمارات­تارىنىڭ ءبىرى, قالانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان الەكساندر-نەۆسكي شىركەۋى ەدى. بۇل ءۇيدىڭ نەگىزى 1891 جىلدىڭ 12 مامىرىندا كۋرسك-حاركوۆ تەمىر جولىندا قازا تاپقان الەكساندر III جانە ونىڭ وتباسىنا ەستەلىك رەتىندە قالاندى.

سوبور قالالىق باسقارمانىڭ جانە بەلگىلى كوپەستەر م.ك. كۋبرين, ي.س.سيلين, ۆ.ن.پوپوۆ جانە باسقالاردىڭ قارجىسىنا سالىنادى.

شىركەۋ قازىرگى اباي جانە بيگەلدينوۆ كوشەلەرىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. ونىڭ جوباسىن توبىلدان ارنايى شاقىرىل­عان ينجەنەر-تەحنولوگ پاۆەل گولىشەۆ جاسادى. بىردە-ءبىر شەگە قولدانىلماي تۇرعىزىلعان شىركەۋدىڭ ىشكى قابىرعا­سىن جانە توبەسىن 1914 جىلى ايگىلى ۆ.م.ۆاس­نە­تسوۆتىڭ شاكىرتى, ماسكەۋلىك سۋرەتشى م.ي.تيموفەەەۆ بەزەندىردى. ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى كەلبەتى تالعامعا ساي, قۇندى بەزەندىرىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. قوڭى­راۋ­حانا, بيىك اق قابىرعا, ءۇش تاس قاقپا, مونۋمەنتتىك قابىرعا جازبالارى شىركەۋگە ەرەكشە كەيىپ بەردى.

قازواك-ءنىڭ 1930 جىلعى 20 ناۋرىز­داعى №43 قاۋلىسىمەن الەكساندر-نەۆ­سكي سوبورى جابىلىپ, عيماراتى حالىق ۇيىنە پايدالانۋعا بەرىلەدى. 1930 جىل­عى ناۋرىزدىڭ 1-نەن 2-نە قاراعان ءتۇنى قالالىق تەاتردىڭ عيماراتى ورتكە ورا­نا­دى. سپەكتاكل, كونتسەرتتەر جانە باس­قا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ ءۇشىن عيمارات قاجەت بولعان كەزدە نىسان ويىن-ساۋىق كاسىپ­ورنى باسقارماسىنا (قۇرامىندا دراما تەاترى, قالالىق باقتاعى جازدىق تەاتر, «ۆوستوككينو» كينوتەاترى) بەرىلەدى.

1939-1940 جىلدارى سوبور عيماراتى قۇلاتىلادى. 1940 جىلى اقپان ايىندا قالانى اباتتاندىرۋ جونىندەگى جوس­پار بويىنشا اۋماعى 400 شارشى مەتر جۇل­دىزدى شەڭبەردەگى گۇل باعىنا اينالادى.

مۇندا 1964 جىلى كەڭەستەر ءۇيى عي­ماراتى بوي كوتەرەدى. بۇل تاريحي نىسان 90-شى جىلدارى قايتا جوندەۋدەن (رەكونسترۋكتسيا) وتكەن سوڭ, 1997-2005 جىلدارى  پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە ۇكىمەتى ورنالاسقانىن, ال قازىرگى ۋاقىتتا مۇندا نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ اپپاراتى ورنالاسقانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.

ارحيۆ مۇرالارى سيناگوگانىڭ (1866 ج.) تاريحى تۋرالى دەرەككە دە كەندە ەمەس. بەل­گىلى ءجازۋشى س.ماركوۆ ءوزىنىڭ اقمولا قالاسى تۋرالى جازبالارىندا «اقمولا ەۆرەيلەرى بۇرىننان بەكى­نىستە بار حالىق» دەپ جازادى. سول ۋاقىتتا بەكىنىستە ور­نا­لاسقان 2-ءشى ءسىبىر باتالونىنىڭ قۇرا­مىندا ەۆرەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى از بولماعان.

ەۆرەيلەر ءدىني عۇرىپتاردى جەكە ۇيلەردە, كەيدە بوس كازارمالاردا وتكىزگەن. 1866 جىلى اسكەري ەۆرەيلەر ءوز قارجىلارىنا جەكە ءۇي ساتىپ الىپ, ونى سيناگوگاعا اينالدىرادى. 1895 جىلى ساۋىردە اقمولالىق 200 ەۆرەيدىڭ اتىنان ەۆرەيلەردىڭ ءدىني قوعامداستىعى اسكەري گۋبەرناتورعا ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋگە رۇقسات بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جولداعانى تۋرالى دەرەكتەر ساقتاۋلى.

عازيزا يساحان,

مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى

نۇر-سۇلتان قالاسى